college 6: het ontstaan van infecties (vervolg immuniteit)

welke onderdelen behoren tot de inwendige niet-specifieke immuniteit?

- neutrofiele granulocyten
- macrofagen
- eosinofiele granulocyten
- natural killer cellen
- complementsysteem
- interferonen
- ontsteking
- koorts

neutrofiele granulocyten:

- 65% van alle leukocyten
- ze kunnen zichtbaar gemaakt worden door kleurstoffen
- op de plaats van de infectie fagocyteren ze de pathogenen; meestal gaan ze hierbij ook dood
- levensduur van enkele dagen

macrofagen:

- grote leukocyten die zich uit monocyten ontwikkelen
- kunne micro-organismen effectief opruimen, zonder daar zelf door dood te gaan
- in bepaalde weefsels en organen leven permanent macrofagen: puffercellen in de lever, microgliocyten in CZS en macrofagen in lymfeknopen, milt en losmazig bindweefsel

eosinofiele granulocyten:

- bevatten in hun granula celafbrekende enzymen waarmee ze meercellige parasitaire ziekteverwekkers, zoals wormen, aanvallen
- in grote aantallen bedekken ze de buitenkant van de parasiet en storten de enzymen hierover uit
- vertoont nauwelijks fagocytose

NK-cellen:

- lymfocyten die in de thymus gevormd zijn
- vernietigen niet de ziekteverwekker zelf, maar doden de cellen die met virussen geïnfecteerd zijn
- ruimen ook abnormale lichaamscellen op die zouden kunnen ontaarden in tumorcellen
- komen af op bepaalde stoffen die door de afwijkende cellen worden afgegeven en nemen in korte tijd sterk in aantal toe.
- maakt contact met de cel en geeft vervolgens bepaalde eiwitten af die de celmembraan afbreken; cel wordt vernietigd

complementsysteem:

- groep van 16 plasma-eiwitten die bij een besmetting omgezet worden in hun actieve vorm: complementcascade
- ondersteunt en complementeert zowel de niet-specifieke als de specifieke immuniteit
- bij activatie worden fagocyten aangetrokken en gestimuleerd, worden in samenwerking met antistoffen celmembranen van pathogene cellen afgebroken en wordt de ontstekingsreactie bevorderd

wat zijn interferonen?

- eiwitten die door allerlei lichaamscellen worden geproduceerd zodra zij geïnfecteerd worden door virussen
- alarmstoffen die al heel snel door de cel worden afgegeven, nog voordat de immuniteit op gang is gekomen

wat voor soort interferonen zijn er?

- alfa-interferon
- bèta-interferon
- gamma interferon

wat voor werking hebben alfa- en bèta-interferon?

wordt ook wel type-1-interferon genoemd
- remmen de vermenigvuldiging van de virusdeeltjes in lichaamscellen, waardoor de virusspreiding door het lichaam wordt vertraagd
- kunnen de geïnfecteerde cel niet redden, maar ze diffunderen naar naburige cellen. deze gezonde cellen reageren hierop door antivirale eiwitten te produceren

wat voor werking heeft gamma-interferon?

activeert en stimuleert vooral de nabijgelegen macrofagen en NK-cellen

wat is een ontsteking?

een natuurlijke en nuttige reactie van een weefsel op een beschadiging. beschadiging kan het gevolg zijn van een uitwendige trauma of veroorzaakt door een ziekteverwekkers

door welke 5 verschijnselen wordt ontsteking gekenmerkt?

- rubor
- calor
- dolor
- tumor
- functio laesie

welke stoffen worden afgegeven tijdens een ontstekingsreactie?

ontstekingsmediatoren: histamine, prostaglandinen, interferon en cytokinen

welke cellen geven histamine af?

leukocyten en mastocyten in het bindweefsel

wat is de functie van histamine?

- veroorzaakt zeer plaatselijke vasodilatatie van de kleinen bloedvaten, waardoor de doorbloeding in het aangedane gebied toeneemt. veroorzaakt rubor en calor rondom de wond
- verhoging van de permeabiliteit van de omringende capillairen. hierdoor treedt er meer weefselvocht uit de bloedbaan en ontstaat er oedeem

door welke stof wordt de pijngevoel versterkt?

cytokinen

wat doen cytokinen?

een hormoonachtige stof die als boodschappermolecuul bij veel processen in het lichaam betrokken is. kan door elke lichaamscel geproduceerd worden, nadat de cel door een schadelijke prikkel hiertoe wordt aangezet

wat is de belangrijkste fase van een ontsteking?

de migratie van fagocyterende leukocyten naar de plaats van het onheil. komt binnen een uur na de verwonding op gang. komen mee met het extra weefselvocht en worden aangetrokken door bepaalde signaalstoffen. neutrofielen arriveren het eerst, gevolg door monocyten die zich ter plekke tot macrofagen transformeren

wat is een bijkomend verschijnsel bij een ontsteking?

pus; brijachtige vloeistof en bestaat uit resten van dode leukocyten, dode weefselcellen, dode en nog levende bacteriën en uitgetreden weefselvocht

wat is abces?

ophoping van pus in een afgesloten ruimte

wanneer treedt er functio laesie op?

als de ontsteking een groter gebied betreft

wat zijn pyrogenen?

koortsveroorzakers

hoe reageert het lichaam op pyrogenen?

het temperatuurcentrum in de hypothalamus reageert op de pyrogenen door de instelwaarde van de lichaamstemperatuur te verhogen

wat zie je aan de buitenkant van iemand die koorts heeft?

- bleek huid door vasoconstrictie
- rillen
- klappertanden

wat is de functie van vasoconstrictie tijdens koorts?

gaat warmteverlies tegen. spierbewegingen bij rillen en klappertanden proberen extra warmte op te wekken

waar zorgt een hogere lichaamstemperatuur voor?

- remt de groei van pathogenen
- versnelt het fagocytoseproces
- stimuleert weefselherstel

wat is specifieke immuniteit?

het immuunsyteem ontwikkelt na contact met de ziekteverwekker een specifieke immuniteit en kan het lichaam immuun maken voor eerder doorgemaakte infectie

welke 4 karakteristieken vertoont de werking van het immuunsysteem?

1. het immuunsysteem reageert op de aanwezigheid van antigenen
2. het immuunsysteem is gebaseerd op membraaneigenschappen van lymfocyten
3. het immuunsysteem reageert op een antigeen door antistoffen te maken, specifiek gericht tegen dat antigeen
4. het immuunsysteem heeft een geheugen

wat zijn antigenen?

stoffen die als lichaamsvreemd worden beschouwd en een afweerreactie van het immuunsysteem uitlokken.

hoe worden de antigenen gevormd?

ze worden gevormd door pathogenen of zitten vast aan de buitenkant van de celmembraan van lichaamsvreemde cellen

hoe kan het immuunsysteem antigenen herkennen?

lymfocyten hebben receptoren aan de buitenkant van hun celmembraan, waarmee ze antigenen kunnen opsporen en herkennen

wat is een ander naam voor antistoffen?

immunoglobulinen of antilichamen

hoe worden antistoffen geproduceerd?

door lymfocyten

hoe ontstaan lymfocyten?

uit bloedstamcellen in het rode beenmerg

in welke cellen worden lymfocyten verdeeld?

in B-lymfocyten en T-lymfocyten

wat voor rol heeft de thymus?

herkenning van lichaamseigen en lichaamsvreemde stoffen

hoe gebeurt de herkenning van lichaamseigen en lichaamsvreemde stoffen in de thymus?

1. thymocyten in de thymus worden blootgesteld aan lichaamseigen eiwitten;
2. thymocyten die afweerreacties vertonen tegen deze lichaamseigen eiwitten worden vernietigd, speelt al voor de geboorte af;
3. hierdoor wordt verhinderd dat er T-lymfocyten kunnen ontstaan die antistoffen tegen lichaamseigen cellen maken

waar gaan de 'veilige' thymocyten heen in het lichaam?

ze gaan vanuit de thymus, naar de rest van het lichaam en nestelen zich in alle lymfatische weefsels. ze blijven daar gedurende het hele leven nieuwe T-lymfocyten produceren door celdeling

wanneer worden de B- en T-lymfocyten actief in de lymfoïde organen?

als ze in contact komen met antigenen

wat maken de B-lymfocyten?

maken antistoffen, die de antigenen onschadelijk maken die vrij in het bloed, de lymfe en de weefselvloeistof circuleren. hierdoor krijgt het lichaam humorale immuniteit; geldt vooral mbt bacteriën, virussen en toxinen

met wat zijn B-lymfocyten uitgerust?

antigeenreceptoren op hun celmembraan. hebben een ruimtelijke vorm die past bij de molecuulstructuur van het antigeen

hoeveel soorten antigenen kunnen B-lymfocyten herkennen?

één soort antigen

wat gebeurt er wanneer B-lymfocyt in aanraking komt met zijn antigeen?

de B-lymfocyt koppelt hij de antigenen aan zijn receptoren vast. antigeen wordt dan herkend en B-lymfocyt gaat delen (mitose). er wordt een kloon gevormd

wat is klonale expressie?

snelle celvermeerdering. zo kunnen miljoenen B-lymfocyten ontstaan, die allemaal een antistof maken. de meeste klonne transformeren in plasmacellen.

wat zijn plasmacellen?

type leukocyten dat grote hoeveelheden immunoglobulinen kan maken (antistoffen)

wat is een primaire immuunreactie?

de klonale expansie, gevolgd door de productie van immunoglobulinen. dit treedt op wanneer het lichaam voor het eerst in contact komt met een bepaalde ziekteverwekker

een deel van de B-lymfocyten ontwikkelt zich tot plasmacellen, en wat nog meer?

B-geheugencellen; ze blijven in het lichaam circuleren en komen in actie bij een volgende infectie met hetzelfde antigeen: secundaire immuunreactie

hoeveel dagen duurt het bij een eerste besmetting voordat het immuunsysteem op gang komt?

3 tot 6 dagen

hoeveel dagen duurt het als het lichaam in contact komt met hetzelfde antigeen?

binnen 1-2 dagen

wat zijn de 5 groepen immunoglobulinen?

- IgA
- IgD
- IgE
- IgG
- IgM

IgM:

- wordt als eerst gevormd
- kan kort na een infectie al in het blod worden aangetoond
- hoeveelheid neemt daarna vrij snel weer af
- ondertussen worden de andere immunoglobulinen gevormd, waarbij de hoeveelheid IgG het grootst is

IgG:

- vrij kleine moleculen, die gemakkelijk door capillairwanden heen gaan
- worden ingezet tegen virussen, bacteriën en toxinen
- kunnen als enige antistoffen via de placenta in het foetale bloed terechtkomen

IgA:

- worden vooral aangetroffen in slijmvliezen, waar ze het binnendringen van virussen en bacteriën verhinderen
- zit ook in speeksel, zweet en tranen
- ook in colostrum (eerste moedermelk), om de baby te beschermen tegen maagdarminfecties

IgE:

- worden normaal gesproken relatief weinig gevormd
- speelt een rol bij worminfecties en acute allergische reacties
- aanwezigheid van IgE is een prikkel voor mastocyten in het bindweefsel om ontstekingsmediatoren (vooral histamine) te produceren

IgD:

- zweeft niet vrij rond
- meestal gebonden aan B-lymfocyten
- functie is niet duidelijk; spelen vermoedelijk een rol bij de klonale expansie

hoe kunnen immunoglobulinen op 4 manieren ongewenste binnendringers onschadelijk maken?

1. immunoglobulinen gaan aan de buitenkant van virussen en bacteriën vastzitten: er wordt een antigeen-antistofcomplex gevormd

2. nadat immunoglobulinen zich aan bacteriën hebben gehecht, treedt er klontering op (agglutinatie): macrofagen ruimen de bacterieklonten op

3. immunoglobulinen hechten aan toxinen en aan elkaar

4. immunoglobulinen activeren bepaalde eiwitten van het complementsysteem: door zich aan de antigenen te hechten die op de celmembraan van de pathogene cel zit

antigeen-antistofcomplex

antistoffen blokkeren de bindingsplaatsen op de celmembranen van de pathogenen, waardoor deze de lichaamscellen niet meer kunnen binnendringen of aanvallen. macrofagen sporen de antigeen-anticomplex op en vernietegen ze

wat is de rol van T-lymfocyten?

hun rol is gebaseerd op hun vermogen om geïnfecteerde lichaamscellen en abnormale lichaamscellen aan te vallen

wat is cellulaire immuniteit?

immuniteit verkregen door T-lymfocyten. ook sprake van wanneer het lichaam afstotingsverschijnselen vertoont, bv na. een bloedtransfusie of orgaantransplantatie

welke 4 typen T-lymfocyten zijn er?

- cytotoxische T-cel
- T-geheugencel
- T-helpercel
- T-suppressorcel

wat is een cytotoxische T-cel?

- worden in lymfatische weefsels gevormd
- vernietigen lichaamscellen die met virussen geïnfecteerd zijn, als ze op het celmembraan twee structuren herkennen
- elke T-lymfocyt is gespecialiseerd in één type antigeen

welke twee structuren op het celmembraan wordt herkend om het te vernietigen?

1. een antigeen van het binnengedrongen virus
2. een of meerdere specifieke lichaamseigen receptoreiwitten

wat is een T-geheugencel?

- als een cytotoxische T-cel in actie komt, valt hij niet alleen een prooi aan, maar gaat hij ook delen. er ontstaan dan veel identieke cellen, deels om geïnfecteerde cellen te vernietigen en deels als T-geheugencellen om in het lichaam te blijven
- bij een volgende besmetting met hetzelfde virus kunnen geïnfecteerde cellen sneller herkend worden

wat is een T-helpercel?

- ontwikkelen in lymfoïde organen
- spelen een rol bij humorale en cellulaire immuniteit
- ook vaak CD4-cellen genoemd
- worden geactiveerd door macrofagen die bezig zijn geïnfecteerde cellen te fagocyteren
- terwijl ze in actie zijn, geven macrofagen interleukinen af, om hulp te roepen. interleukinen behoren tot cytokinen
- als reactie op interleukinen gaan T-helpercellen delen en geven ze zelf ook interleukinen af, die enerzijds de cytotoxische T-cellen harder aan het werk zetten en anderzijds de B-lymfocyten tot hogere activiteit aanzetten

wat is een T-suppressor cel?

speelt een rol bij het uitschakelen van het immuunsysteem op het moment dat er geen antigenen meer in het lichaam aanwezig zijn

wat is immunisatie?

stoffen die in het lichaam gebracht worden die het lichaam helpen om immuun te worden

wat valt er onder immunisatie?

actieve en passieve immunisatie

wat is actieve immunisatie?

- verzwakte ziekteverwekker wordt in het lichaam gebracht.
- hierdoor wordt het immuunsysteem geactiveerd en wordt de immuniteit opgebouwd
- bv vaccinatie

wat is passieve immunisatie?

- immunoglobulinen worden in het lichaam gebracht
- immunoglobulinen zullen de pathgonen opruimen, maar er wordt geen immuniteit ontwikkeld
- gebeurt bv wanneer een zorgvrager ernstig is verzwakt en zelf geen immuniteit kan opbouwen
- of de baby krijgt via de placenta moederlijke immunoglobulinen, die de eerste tijd na de geboorte bescherming kan bieden

ABO-bloedgroepsysteem:

bloedgroep A
- antigeen A
- antistof B

bloedgroep B
- antigeen B
- antistof A

bloedgroep AB
- antigeen A en B
- geen antistoffen

bloedgroep 0
- geen antigenen
- antistof A en antistof B

wanneer treedt er agglutinatie op?

wanneer bloedplasma met antistoffen in contact komt met de verkeerde erytrocyten

wat is resuspositief?

iemand met het resusantigeen (RhD-positief)

wat is resusnegatief?

iemand die het antigeen niet heeft (RhD-negatief)

kunnen resusnegatieve mensen antistoffen maken tegen resuspositief?

als de bloed van resusnegatieve mensen niet in contact geweest is met resuspositief bloed, hebben ze geen antistoffen tegen het resusantigeen. pas wanneer resusnegatief bloed in contact is geweest met resuspositief bloed, worden er antistoffen gemaakt

heeft een resuspositieve moeder negatieve gevolgen voor een resusnegatieve baby?

wanneer het eerste kind van een RhD-negatieve moeder RhD-positief is, is er een kleine kans dat de moeder tijdens de zwangerschap RhD-antistoffen gaat vormen. bij de geboorte komt er meestal wat bloed van de baby in de moederlijke circulatie terecht. moeder gaat antistoffen maken, wat gevaarlijk kan zijn voor een eventueel volgend RhD-positief kind.

wanneer krijgt de moeder anti-RhD-immunoglobuline injectie tijdens de zwangerschap?

in de 30e week
- als de moeder RhD-negatief is en het kind RhD-positief.
- na de bevalling krijgt de moeder nog een injectie

welke 3 vormen van afweer zijn er?

- lokale barrières; aan het lichaamsoppervlak
- fagocytose; aspecifieke pacmans
- immunoglobulinen; specifieke afweereiwitten

wat is een steriele ontsteking?

komen doordat weefsels op andere schadelijke prikkels reageren dan op ziektekiemen

wat is een hematogene besmetting?

besmetting via gebruikte naalden of operatiemesjes

steriele ontstekingen zijn reacties op:

- mechanisch letsel: vallen, verkeersongelukken
- fysische schade: hitte, kou en straling
- chemische schade: alcohol, rook
- allergenen: penicilline, jodiumverbindingen
- auto-immuniteit: afweer tegen eigen weefsels

waarom heb je malaise tijdens een ontsteking?

deels door afvalstoffen uit de beschadigde weefsels en ook het opruimen en herstellen van de schade vraagt extra energie

wat is leuko(cyto)penie?

te weinig leukocyten door bv chemokuren. weerstand wordt afgenomen, waardoor patiënt vatbaarder wordt voor ziektekiemen

wat is leukocytose?

meer leukocyten, wat meestal een normale reactie bij infecties. extra leukocyten schakelen indringers uit

wat is infiltraat?

een ophoping van ontstekingsvocht tussen de cellen in de weefsels

wat is catarre?

een slijmvliesontsteking: slijmvlies is rood, warm, gezwollen en geïrriteerd. kan ook leiden tot een ophoping van helder ontstekingsvocht

kunnen catarres en infiltraten genezen?

ja, maar kunnen ook overgaan tot abces of empyeen als er veel leukocyten in de strijd ten onder gaan.

wat is empyneem?

een ophoping van pus in een tevoren bestaande holte, bekleed met slijmvlies

wat is een fistel?

vanuit een abces of empyneem kan een fistel overblijven. dit is een slijmvlies bekleed gangetje dat loopt naar huid of lichaamsholte. een abnormale verbinding tussen een holte en de huid of tussen twee holten

wanneer kan een sepsis optreden?

doordat het abces of empyneem doorbreekt naar de bloedbaan. bacteriën verspreiden zich dan via het bloed en vermenigvuldigen zich overal. kan een algehele vasodilatatie veroorzaken

wat is een sepsis?

SIRS + vermoedelijke infectiebron

wat is contractuur?

een dwangstand van een lichaamsdeel door schrompelend weefsel. ontstaat bij de vorming van littekens, die taaie vezels bevatten

wat is stenosering?

steeds meer strakke bindweefsel vezels in plaats van soepel weefsel rondom

wat is de volgorde van handelen bij ernstige infecties?

1. afnemen te kweken lichaamsvocht: starten met antibiotica kan de kweek verstoren

2. breedspectrumantibiotica toedienen binnen 1 uur: snel veel verwekkers uitschakelen

3. zo nodig na gevoeligheidsbepaling/kweekuitslag gericht smallspectrumantibioticum toedienen

wat is de behandeling van bepaalde micro-organismen?

- antibiotica (amoxycilline of gentamycine) = tegen bacteriën
- virostatica (zovirax of HIV-remmers) = tegen virussen
- antimyotica (daktarin) = tegen schimmels
- antiprotozoïca (kinine of lariam) = tegen protozoën
- antihelmintica (vermox) = tegen wormen

wat is SIRS?

systemic inflammatory response syndrome

welke verschijnselen komen voor bij SIRS?

- koorts > 38,3 of hypothermie < 36
- hartfrequentie >90/min
- ademfrequentie >20/min
-leukocyten aantal >12 miljard/L of

wat is er sprake van bij een septische shock?

als er hypotensie is ondanks adequate vulling. bloed blijft lager dan 90/40 mmHg

wat zijn de oorzaken van sepsis en septische shock?

- luchtweginfectie, urineweginfectie, wondinfecties, darmnecrose en meningitis
- diepe lijnen, thoraxdrains en katheters voor peritoneaal dialyse zijn ingangspoorten van ernstige infecties
- immunosuppressie door bv cytostatica, corticosteroïden of aids

wat zijn de verschijlen bij SIRS en sepsis?

- begint vaak met een rode, warme huid en koorts
- vasodilatatie veroorzaakt bloeddrukdaling --> gemeten door barosensoren --> prikkelen hersenstam --> extra adrenaline --> hartslag opjagen --> pompt bloed snel rond door de verwijde vaten
- als de infectie aanhoudt, komt de patiënt in een grauwe fase met hypothermie; door slechte circulatie
- ondervulling, zwak hart en slechte weefseldoorbloeding versterken elkaar

wat zijn de complicaties bij een sepsis en SIRS?

- ontstaan van hersenschade
- verwardheid en sufheid
- nierfalen; oligurie en anurie zijn eerste tekenen
- lage bloeddruk en tachycardie
- verspreide beschadiging van kleine vaatjes en trage bloedstroom stimuleren de bloedstolling
- vochtlekkage uit longcapillairen leiden tot ARDS
- combinaties van bovenstaande problemen zijn ook mogelijk = multi organ failure (MOF)