Roman Ingarden – (1893–1970) polski filozof fenomenologiczny, uczeń Edmunda Husserla, związany z Uniwersytetem Lwowskim. Pochodził z rodziny mieszczańskiej. Jego głównym obszarem badań była estetyka, teoria poznania oraz ontologia. Analizował, czym jest dzieło literackie i jak „istnieje” jako byt intencjonalny (czyli zależny od świadomości odbiorcy). Interesowała go też struktura rzeczywistości i problem odpowiedzialności człowieka. Najważniejsze prace to: O dziele literackim (1931), Studia z estetyki, U podstaw teorii poznania, O odpowiedzialności i podstawach ontycznych. Jest jednym z najważniejszych przedstawicieli polskiej fenomenologii.
Karol Wojtyła (Jan Paweł II) – (1920–2005) polski filozof, etyk chrześcijański, arcybiskup Krakowa, kardynał, a od 1978 papież. Związany z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim, gdzie rozwijał personalizm etyczny. W centrum jego filozofii znajduje się człowiek jako osoba – istota wolna, świadoma i odpowiedzialna za swoje czyny moralne. Etyka według niego nie jest tylko teorią norm, ale opisem realnego doświadczenia działania osoby. Opiera się na normach moralnych, rozumie oraz objawieniu, a najwyższym wzorem moralnym jest realna osoba Chrystusa. Krytykował Kanta za formalizm (brak treści dobra) oraz Schelera za nadmierne skupienie na emocjach zamiast działania.
Tadeusz Ślipko – (1918–2015) jezuita, etyk normatywny i bioetyk, związany ze środowiskiem akademickim Krakowa. Uważał, że etyka jest nauką filozoficzną badającą moralność i formułującą zasady działania człowieka. Jej podstawą jest doświadczenie moralne oraz rozum praktyczny. Kluczową zasadą jest: „dobro czyń, zła unikaj”. Bardzo ważną rolę odgrywa sumienie, które ocenia czyny człowieka. Może być prawdziwe lub błędne, pewne, wątpliwe lub zawikłane, a także szerokie (zbyt pobłażliwe) lub skrupulanckie (nadmiernie surowe).
Tadeusz Styczeń – (1931–2010) jezuita, uczeń Karola Wojtyły, współtwórca Lubelskiej Szkoły Etycznej. W jego etyce punktem wyjścia jest doświadczenie osoby i jej konkretnego działania moralnego. Sumienie jest aktem osoby – ma charakter subiektywny, ale nie dowolny, co oznacza, że człowiek nie tworzy moralności, lecz ją odkrywa. Najważniejsze pojęcia jego etyki to wolność, odpowiedzialność i godność osoby. Etyka nie jest teorią abstrakcyjną, lecz analizą realnych decyzji moralnych.
Mieczysław A. Krąpiec – (1921–2008) dominikanin, filozof tomistyczny, rektor KUL, współtwórca Lubelskiej Szkoły Filozoficznej. Rozwijał metafizykę i teorię prawa naturalnego. Według niego prawo naturalne pochodzi z prawa wiecznego Boga i jest wpisane w naturę człowieka. Nie jest ono stworzone przez człowieka, lecz odkrywane przez rozum. Natura ludzka obejmuje ciało, psychikę i wymiar duchowy, a także ukierunkowanie moralne. Podstawowe wartości wynikające z prawa naturalnego to: życie, prawda, rodzina, społeczeństwo i sprawiedliwość.
2. Definicje etyki normatywnej (Ślipko, Czeżowski, Kotarbiński)
Ślipko – etyka normatywna to filozoficzna nauka o moralności, która nie tylko opisuje zachowania ludzi, ale przede wszystkim wskazuje, jak człowiek powinien postępować. Obejmuje analizę dobra i zła oraz formułowanie zasad działania. Ma charakter praktyczny, ponieważ odnosi się do realnych sytuacji życiowych i decyzji moralnych. Jej fundamentem jest doświadczenie moralne człowieka.
Czeżowski – rozumie etykę normatywną jako system obejmujący dwa podstawowe elementy: wartości (aksjologia) oraz powinności (deontologia). Aksjologia odpowiada na pytanie, co jest dobre i dlaczego, natomiast deontologia określa, co należy zrobić. Etyka jest więc logicznie uporządkowanym systemem norm, który porządkuje ludzkie oceny i działania.
Kotarbiński – twórca etyki niezależnej, która nie opiera się ani na religii, ani na metafizyce. Źródłem etyki jest doświadczenie społeczne i praktyczne. Zamiast pojęć dobra i zła używa kategorii „czyny czcigodne” (godne szacunku) oraz „haniebne” (godne potępienia). Ideałem moralnym jest „opiekun spolegliwy”, czyli człowiek uczciwy, odważny, odpowiedzialny i gotowy do pomocy innym.
3. Rodzaje źródeł etyki normatywnej
Etyka normatywna opiera się na kilku źródłach, które wspólnie tworzą podstawę moralności. Najważniejsze jest doświadczenie moralne, czyli codzienne przeżywanie dobra, zła i poczucia obowiązku. Etyka nie tworzy moralności od zera, ale porządkuje to, co człowiek już przeżywa.
Drugim źródłem jest rozum, który pozwala formułować ogólne zasady moralne i odczytywać podstawowe normy, takie jak: „dobro należy czynić, zła unikać”. Rozum porządkuje doświadczenie i nadaje mu strukturę.
Trzecim źródłem jest natura człowieka, rozumiana jako prawo naturalne. Człowiek ma w sobie naturalne skłonności do życia, prawdy i życia społecznego, a rozum interpretuje je jako normy moralne.
Kolejnym źródłem jest doświadczenie społeczne, czyli utrwalone w grupach oceny tego, co czcigodne lub haniebne.
Dodatkowo Scheler wskazuje na intuicję emocjonalną wartości, czyli poznawanie wartości poprzez przeżycie emocjonalne, które pozwala uchwycić ich hierarchię, ale nie redukuje ich do samej emocji.
4. Różnice metodologii etycznych
Etyka chrześcijańska tradycyjna opiera się na normach moralnych (np. Dekalog), rozumie i objawieniu. Zakłada istnienie obiektywnego dobra. Człowiek jest odpowiedzialny za swoje czyny, a wzorem moralnym jest Chrystus jako realna osoba. Etyka ma charakter normatywny i realistyczny.
Etyka tomistyczno-egzystencjalna (Styczeń) zaczyna od doświadczenia osoby i jej konkretnych decyzji moralnych. Nie wychodzi od abstrakcyjnych zasad, lecz od realnego działania i przeżycia odpowiedzialności. Kluczowe jest doświadczenie sumienia i wolności.
Czeżowski stosuje podejście analityczne – bada logiczną strukturę norm i ocen moralnych. Wyróżnia aksjologię (wartości) i deontologię (powinności). Etyka jest tu systemem uporządkowanych pojęć i relacji logicznych.
5. Oceny etyczne i rola uczuć moralnych (Czeżowski)
Czeżowski analizuje, jak człowiek wypowiada się o dobru i złu oraz jak to się różni od norm moralnych. Wyróżnia trzy podstawowe typy ocen.
Ocena jednostkowa dotyczy konkretnego czynu, np. „ten czyn jest dobry”. Odnosi się zawsze do pojedynczej sytuacji i ma charakter bezpośredni.
Ocena rodzaju rzeczy dotyczy ogólnych kategorii, np. „zdrowie jest dobre” lub „uczciwość jest dobra”. Nie odnosi się do jednego przypadku, ale do całej klasy zjawisk.
Ocena stanu rzeczy dotyczy sytuacji lub faktów, np. „dobrze, że ktoś ma talent” lub „źle, że ktoś cierpi”. Odnosi się do realnych okoliczności, a nie tylko czynów.
Czeżowski bardzo wyraźnie rozróżnia oceny od norm:
• ocena mówi: „coś jest dobre lub złe”
• norma mówi: „należy coś zrobić lub czegoś unikać”
Oceny mają więc charakter opisowo-wartościujący, natomiast normy mają charakter praktyczny i nakazowy.
Ważnym elementem jest także rola uczuć moralnych. Czeżowski podkreśla, że uczucia takie jak poczucie winy, wstyd, satysfakcja czy zadowolenie są naturalną reakcją emocjonalną człowieka, ale nie stanowią podstawy etyki. Oznacza to, że emocje mogą towarzyszyć ocenie moralnej, ale jej nie tworzą ani nie uzasadniają.
Dlatego pełne doświadczenie moralne składa się z dwóch elementów:
• uczuć moralnych (warstwa emocjonalna)
• sądów moralnych (warstwa poznawcza)
Jednak to sąd moralny, a nie emocja, decyduje o tym, czy coś jest dobre czy złe.
6. Rodzaje norm moralnych (Czeżowski)
Czeżowski dzieli normy moralne na dwa podstawowe typy: aksjologiczne i deontyczne, które pełnią różne funkcje w systemie etycznym.
Normy aksjologiczne odnoszą się do wartości. Odpowiadają na pytanie: „co jest dobre i dlaczego?”. Ich funkcją jest uzasadnianie ocen moralnych. Mówią np. że uczciwość jest dobra, ponieważ buduje zaufanie społeczne. Mają więc charakter wyjaśniający i motywujący.
Normy deontyczne odnoszą się do obowiązku. Odpowiadają na pytanie: „co należy zrobić?”. Mają charakter nakazowy, np. „należy mówić prawdę” lub „nie należy krzywdzić innych”. Nie tłumaczą, dlaczego coś jest dobre, tylko wskazują działanie.
Kluczową tezą Czeżowskiego jest to, że powinność jest podstawowym motywem działania moralnego. Oznacza to, że człowiek nie działa tylko dlatego, że coś jest dobre, ale dlatego, że czuje obowiązek moralny.
W jego ujęciu etyka to system, który łączy:
• wartości (dlaczego coś jest dobre)
• obowiązki (co należy zrobić)
7. Aksjologiczny system wartości K. Wojtyły
Punktem wyjścia dla Wojtyły jest koncepcja wartości u Schelera. Scheler twierdził, że wartości są obiektywne i istnieją niezależnie od człowieka. Człowiek nie tworzy wartości, lecz je „odkrywa” poprzez emocjonalną intuicję.
Według Schelera wartości tworzą hierarchię:
• wartości materialne (najniższe)
• wartości estetyczne
• wartości moralne
• wartości poznawcze
• wartości religijne (najwyższe – sacrum)
Każdy poziom wartości wpływa na rozwój człowieka: wartości wyższe go wyzwalają, a niższe mogą go uzależniać.
Wojtyła zgadza się z obiektywnym istnieniem wartości, ale krytykuje Schelera za jednostronność. Główny zarzut dotyczy tego, że Scheler koncentruje się na przeżywaniu wartości, a pomija czyn moralny.
Dla Wojtyły kluczowe jest to, że człowiek:
• nie tylko „doświadcza” wartości
• ale przede wszystkim działa
• i ponosi odpowiedzialność za swoje czyny
Dlatego etyka musi uwzględniać nie tylko wartości, ale także sprawczość osoby.
8. Normy moralne, ideał etyczny i naśladowanie Chrystusa (Wojtyła)
Normy moralne w ujęciu Wojtyły wynikają z rozumu i prowadzą człowieka do pełni człowieczeństwa. Ich funkcją jest nie tylko regulacja zachowania, ale także rozwój osoby.
Człowiek poprzez działanie moralne realizuje siebie – jego życie moralne nie jest dodatkiem, ale podstawowym wymiarem istnienia.
W tym systemie ważne jest pojęcie ideału etycznego, który nie jest abstrakcyjną teorią, ale realnym wzorem życia. Tym wzorem jest osoba Chrystusa.
Naśladowanie Chrystusa nie oznacza jedynie kopiowania zachowań, ale wewnętrzną przemianę człowieka. Obejmuje:
• odrzucenie egoizmu
• wolność od przywiązania do dóbr materialnych
• pokorę
• miłość i gotowość do poświęcenia
Ważnym elementem jest też rozwój cnót moralnych. Cnoty nie powstają przez samą wiedzę, ale przez praktykę i powtarzanie dobrych czynów.
9. Normy moralne w systemie (Ossowska – ogólnie)
Normy moralne pełnią funkcję regulowania zachowań człowieka w społeczeństwie. Określają, co jest uznawane za dobre lub złe oraz jakie postawy są akceptowane.
W ujęciu ogólnym (na podstawie notatek) normy są częścią większego systemu etycznego, który obejmuje:
• oceny moralne
• normy moralne
• wzorce osobowe
Normy mają charakter praktyczny – wpływają na codzienne decyzje i zachowania ludzi.
Ich główną funkcją jest utrzymywanie ładu społecznego i wskazywanie właściwych postaw wobec innych ludzi.
10. Normy moralne wg R. Ingardena
Ingarden rozumie normy bardzo szeroko – mogą one przyjmować różne formy znaczeniowe.
Norma może być:
• wzorcem (ideałem postępowania)
• schematem działania
• wypowiedzią o charakterze nakazu
• normą społeczną (nieformalną)
Ważne jest rozróżnienie rodzajów sądów:
• sądy opisowe (asertywne) – opisują rzeczywistość (prawda/fałsz)
• sądy powinnościowe – mówią, co należy zrobić (nie są prawdziwe ani fałszywe)
• sądy postulatywne – wyrażają życzenie lub apel (np. „powinno być lepiej”)
Normy moralne nie opisują świata, lecz wskazują, jak powinien on wyglądać.
Ingarden wyróżnia też normy:
• poznawcze (związane z rozumem i wiedzą)
• społeczne (niepisane, funkcjonujące w grupach)
Normy moralne mają związek z rozwojem osoby i jej doskonaleniem.
11. Sprawiedliwość (Ossowska – ogólnie)
Sprawiedliwość dotyczy przede wszystkim podziału dóbr i relacji między ludźmi. Problemem centralnym jest to, czy wszyscy powinni być traktowani jednakowo, czy też różnice między ludźmi powinny mieć znaczenie.
Wyróżnia się dwa podejścia:
• równość jako identyczne traktowanie wszystkich
• równość jako wyrównywanie szans i proporcjonalność
Arystoteles wskazuje, że sprawiedliwość nie polega na identycznym traktowaniu wszystkich, ale na równości proporcjonalnej – czyli równe traktowanie dotyczy osób równych w danej sytuacji.
Oznacza to, że sprawiedliwość zawsze wymaga uwzględnienia kontekstu i różnic między ludźmi.
12. Tomistyczna koncepcja prawa naturalnego (Krąpiec)
Krąpiec opiera swoją koncepcję na tomizmie św. Tomasza z Akwinu. W jego ujęciu istnieje prawo wieczne (Bóg), które jest źródłem porządku moralnego.
Z prawa wiecznego wynika prawo naturalne, które jest wpisane w naturę człowieka. Nie jest ono ustanowione przez ludzi, ale przez samą strukturę bytu.
Człowiek poznaje prawo naturalne dzięki rozumowi. Natura człowieka nie ogranicza się do biologii – obejmuje także wymiar duchowy i moralny.
Prawo naturalne wyraża się w podstawowych zasadach:
• ochrona życia
• dążenie do prawdy
• życie społeczne
• sprawiedliwość
• zachowanie gatunku
• działanie zgodne z rozumem
Najbardziej podstawowa zasada brzmi: dobro należy czynić, zła unikać.
13. Sumienie wg T. Ślipki
Sumienie to zdolność człowieka do oceniania moralnego swoich czynów. Działa zarówno przed podjęciem decyzji (ostrzega), jak i po czynie (ocenia).
Sumienie może mieć różne formy:
• prawdziwe (zgodne z obiektywną moralnością)
• błędne (wynikające z niewiedzy)
• pewne (wewnętrzna pewność)
• wątpliwe (brak jasności moralnej)
• zawikłane (konflikt norm)
Może być też:
• szerokie (zbyt łatwo usprawiedliwia błędy)
• skrupulanckie (widzi winę tam, gdzie jej nie ma)
Sumienie nie jest tylko uczuciem, ale strukturą rozumowo-moralną, która wiąże się z odpowiedzialnością człowieka za czyny.
14. Etyka niezależna T. Kotarbińskiego
Etyka niezależna zakłada, że moralność nie wymaga religii ani metafizyki. Jej podstawą jest doświadczenie życia społecznego oraz obserwacja ludzkich działań.
Zamiast pojęć dobra i zła Kotarbiński wprowadza rozróżnienie na:
• czyny czcigodne (godne szacunku)
• czyny haniebne (godne potępienia)
Wzorem moralnym jest „opiekun spolegliwy” – osoba, która jest:
• uczciwa
• odpowiedzialna
• odważna
• pomocna
• rzetelna
Sumienie nie jest tu absolutnym głosem moralnym, ale raczej odzwierciedleniem norm społecznych.
Etyka ma charakter praktyczny – dotyczy codziennego życia i konkretnych zachowań, a nie teorii metafizycznych
23
