Intro ecologie (lesweek 1)

Ecologie

De wetenschap die bestudeert hoe organismen met elkaar en met hun omgeving interacteren.

Biosfeer

Het mondiale ecosysteem; alle ecosystemen op aarde samen. Het gedeelte van de Aarde waar leven mogelijk is en bevindt zich in de hydrosfeer, de atmosfeer en de lithosfeer.

Biomen

Grote geografische gebieden met een bepaald klimaat en karakteristieke vegetatie.

Microklimaat

Kleine verschillen in klimaat op lokale schaal (bijv. verschil in licht of wind tussen plekken).

Abiotische factoren

Niet-levende omgevingsfactoren zoals temperatuur, licht, water en nutriënten.

Biotische factoren

Levende componenten van een ecosysteem die invloed hebben op organismen zoals parasieten, predatie, concurrentie, mutualisme.

Organisme-ecologie

Onderzoek naar hoe individuele organismen reageren op hun omgeving.

Populatie

Groep individuen van dezelfde soort die in hetzelfde gebied leven.

Populatie-ecologie

Onderzoek naar factoren die populatiegrootte en -dynamiek beïnvloeden.

Levensgemeenschap ecologie

Onderzoek naar interacties tussen verschillende soorten.

Ecosysteem

Levensgemeenschap van organismen + de abiotische omgeving.

Ecosysteemecologie

Interactie tussen organismen en hun fysieke omgeving.

Landschapsecologie

Uitwisseling van organismen en energie tussen ecosystemen.

Mondiale ecologie

Onderzoek naar processen op schaal van de biosfeer (alle ecosystemen op aarde)

Trofisch niveau

Positie van een organisme in een voedselketen.

Primaire producenten

Autotrofe organismen die energie uit zonlicht of chemische bronnen gebruiken om organische stoffen te maken.

Primaire consumenten

Herbivoren die producenten eten.

Secundaire consumenten

Carnivoren die herbivoren eten.

Tertiaire consumenten

Carnivoren die andere carnivoren eten.

Detritivoren

Organismen die energie halen uit dood organisch materiaal.

Reducenten

Organismen zoals bacteriën en schimmels die organisch materiaal afbreken tot anorganische stoffen.

Voedselketen

Lineaire reeks organismen waarin energie wordt doorgegeven via voedsel.

Voedselweb

Complex netwerk van meerdere voedselketens.

Intersoortelijke interactie

Interacties tussen verschillende soorten.

Competitie

Interacties waarbij soorten concurreren om beperkte hulpbronnen.

Competitieve exclusie

Principe dat twee soorten met dezelfde niche niet permanent samen kunnen bestaan.

Predatie

Interacties waarbij een predator een prooi doodt en eet.

Herbivorie

Interacties waarbij een dier planten eet.

Symbiose

Nauwe relatie waarbij twee soorten langdurig samenleven.

Parasitisme

Symbiotische relatie waarbij een parasiet voordeel heeft en de gastheer nadeel ondervindt.

Endoparasiet

Parasiet die in het lichaam van de gastheer leeft.

Ectoparasiet

Parasiet die op het lichaam van de gastheer leeft.

Mutualisme

Symbiotische relatie waarbij beide soorten voordeel hebben.

Commensalisme

Relatie waarbij één soort voordeel heeft en de andere geen merkbaar effect ondervindt.

Facilitatie

Interactie waarbij één soort de leefomgeving gunstiger maakt voor een andere soort.

Ecologische niche

De specifieke rol van een soort/ populatie in het ecosysteem (beroep) en het geheel aan hulpbronnen en omstandigheden die essentieel zijn voor overleving, groei en voortplanting.

Habitat

De fysieke plaats waar een organisme leeft (adres).

Resource partitioning

Soorten kunnen naast elkaar bestaan doordat ze verschillende delen van de niche gebruiken (en competitie vermindert).

Fundamentele niche

Alle omstandigheden waarin een soort theoretisch kan leven.

Gerealiseerde niche

Het deel van de fundamentele niche waarin een soort daadwerkelijk voorkomt.

Evolutie

Verandering in erfelijke eigenschappen van populaties over generaties.

Natuurlijke selectie

Proces waarbij individuen met gunstige eigenschappen een betere overlevings- en voortplantingskans hebben + meer nakomelingen krijgen (die eigenschappen worden doorgegeven de volgende generatie).

Genetische variatie

Verschillen in eigenschappen (genetisch materiaal) tussen individuen binnen een populatie of een soort.

Mutaties

Willekeurige veranderingen in DNA die nieuwe eigenschappen kunnen veroorzaken; voordelige mutatie = behouden door natuurlijke selectie.

Fitness

Het vermogen van een organisme om zich voort te planten en nakomelingen te produceren.

Adaptatie (aanpassing)

Erfelijke eigenschap die het overleven en voortplanten bevordert.

Geografische isolatie

Scheiding van populaties door fysieke barrières zoals bergen of rivieren.

Biodiversiteit

De totale variatie van leven op aarde.

Genetische diversiteit

Variatie in genen binnen een soort, populatie, ecosysteem.

Soortendiversiteit

Variatie in soorten binnen een ecosysteem.

Ecosysteemdiversiteit

Variatie in ecosystemen binnen een gebied.

Functionele diversiteit

Variatie in ecologische functies van soorten in een ecosysteem. Dit zijn kenmerken die beschrijven hoe een plant functioneert en in interactie staat met het milieu en met andere planten (fotosynthesesnelheid, hoogte, bladoppervlak, bloeiwijze)

Abundantie

Relatieve hoeveelheid individuen van een soort in een ecosysteem (bijv. aantal loofbomen vs. aantal naaldbomen in een bos).

Shannon diversiteitsindex

Index die soortendiversiteit meet op basis van soortenrijkdom en abundantie.

Energie (ecosysteem)

De stroom van energie door een ecosysteem, één richting.

Massa (nutriënten) ecosysteem

Circuleert in kringlopen

Trofische efficiëntie

Percentage energie (10%) dat wordt overgedragen van het ene trofische niveau naar het volgende.

Ecologische piramide

Grafische weergave van energie uitstroom en doorgifte per trofisch niveau.

Trofische cascade

Effect waarbij veranderingen in één trofisch niveau invloed hebben op andere niveaus.

Biomanipulatie

Beheerstrategie waarbij voedselwebben worden aangepast om ecosystemen te herstellen.

Dominante soort

Soort met de meeste individuen (meest competitief bij benutten hulpbronnen of succesvol vermijden predatoren) of met de grootste biomassa.

Keystone species

Soort met een disproportioneel grote invloed op de structuur van een ecosysteem (wolven, olifanten, bijen).

Ecosystem engineer

Organisme dat de fysieke omgeving verandert en daarmee andere soorten beïnvloedt (bever).

Verstoring

Gebeurtenis die organismen verwijdert of de beschikbaarheid van hulpbronnen verandert (natuurlijke & menselijke verstoringen..).

Nonequilibrium model

Model waarin ecosystemen voortdurend veranderen door verstoringen (laag, matig en hoog niveau verstoringen).

Intermediate disturbance hypothesis

Ecologische successie

Geleidelijke verandering in soortensamenstelling in een ecosysteem.

Primaire successie

Successie die begint op een plek zonder bodem (lava, gletsjer).

Secundaire successie

Successie die plaatsvindt na verstoring waarbij bodem aanwezig blijft (na een bosbrand).

Pioniersoorten

Soorten die als eerste een nieuw of verstoord gebied koloniseren.

Decompositie

Afbraak van organisch materiaal door bacteriën en schimmels.

Nutriëntencyclus

Kringloop waarin voedingsstoffen door ecosystemen circuleren (stikstof, fosfor, CO2, water).

Factoren die decompositie beïnvloeden

Temperatuur (bepaalt snelheid van afbraak)
Vocht (water beïnvloedt acitiviteit van decomposers)
Nutriëntenbeschikbaarheid (voedingsstoffen beïnvloeden afbraaksnelheid).

Range shift

Verandering in verspreidingsgebied van een soort door klimaatverandering.