Spostrzeganie siebie

Pojęcie Ja obejmuje:

1) Własne ciało - obraz i ocena

2) Wiedzę o sobie - struktura ja

3) Tożsamość - ciągłość ja w czasie i zmieniających sytuacjach, odróżnienie od innych

4) Zdolność do dokonywania wyborów

5) Zdolność do działań celowych i samoregulacji.

Autoschematy

• obszar poglądów i wiedzy o sobie

• tworzą się w dziedzinach, które szczególnie nas wyróżniają na tle innych np. rola zawodowa

• wskaźnik wykształconego autoschematu: bardzo skrajne poglądy o sobie w danej dziedzinie

Skutki posiadania autoschematu

1) częstsze ocenianie informacji ważnych dla danej dziedziny

2) łatwiejsze przetwarzanie informacji o sobie w tej dziedzinie
– np. w samoopisie

3) lepsze zapamiętywanie informacji o sobie z tej dziedziny

4) częstsze przewidywanie własnych zachowań w tej dziedzinie

5) większy opór wobec informacji o sobie, które są z tym „Ja” niezgodne

Teoria rozbieżności Ja (Higgins, 1989)

• rodzaje Ja
  - Ja realne - obszary dotyczące rzeczywistych informacji o sobie (jaki jestem
  - Ja idealne - pragnienia, aspiracje (jaki człowiek chciałby być)
  - Ja powinnościowe - przekonania o powinnościach (jaki człowiek powinien być)

• ja realne ≠ ja idealne = depresja, porażka

• ja powinnościowe ≠ ja realne = lęk, transgresja moralna (zachowanie nie w porządku do innych)

Efekt odniesienia do Ja

• struktura „Ja” jest najbardziej rozbudowana

• informacje o sobie są stale łatwo dostępne poznawczo

• efekt cocktail party

Efekt cocktail party

• dotyczy uwagi w sytuacji wielu bodźców

• potrafimy wychwycić informacje o sobie (np. własne imię) nawet wtedy, gdy jesteśmy skupieni na czymś innym

Samoświadomość - różne zdolności

• refleksyjna samoświadomość - przystosowanie, elastyczność i dobrostan

• ruminacyjna samoświadomość (rumination) - lęk i stres

• mindfulness - silny predyktor dobrostanu (może wyjaśniać nawet 40–50% wariancji)

• samoświadomość prywatna - skupienie uwagi na własnych myślach i odczuciach

• samoświadomość publiczna - myślenie o sobie jako o obiekcie społecznym

Dodatnia korelacja z odczuwaniem negatywnych emocji - wyższa samoświadomość → częściej lub silniej pojawiają się negatywne emocje (silniejsza w przypadku samoświadomości publicznej)

Samokoncentracja a zachowanie zgodne z normami

• aktywacja samoświadomości kieruje zachowanie w stronę norm społecznych

• samokoncentrację mogą wywoływać: kamery, lustra, nagrania głosu
  

– autokoncentracja → charakter stanu psychicznego (chwilowe skupienie na sobie)
– samoświadomość → cecha dyspozycyjna (stała tendencja osoby)

Naturalne czynniki wywołujące autokoncentrację

1) porównania społeczne

2) wyobrażenia dotyczące tego, co myślą o nas inni

3) dokonywanie wyborów, które uświadamiają własne preferencje

Poznanie siebie przez samoobserwację Ja - Teoria autopercepcji (D. Bem)

• człowiek tworzy sądy o sobie, obserwując własne zachowanie

• wnioski o swoich cechach → jak się zachowuje i w jakich warunkach (szczególnie gdy zachowanie wynikiem swobodnego wyboru)

• do zachowania może skłaniać: motywacja wewnętrzna (własne chęci), motywacja zewnętrzna (np. nagrody z zewnątrz)

Efekt nadmiernego uzasadnienia

• warunki wstępne: osoba jest zainteresowana daną aktywnością, nie oczekuje nagrody zewnętrznej

• ciągłe nagradzanie może obniżać motywację wewnętrzną

• uwaga przesuwa się z samej czynności na nagrodę

• brak nagrody = niechęć do działania i wysiłku

• może dojść do utraty zamiłowania do danej aktywności

• Badanie Leppera i in. (1973): dzieci, które rysowały z własnej chęci, dalej rysowały bez nagród, gdy niespodziewana nagroda → rysowały, gdy spodziewana nagroda → aktywność się zmniejszyła

Spójność ocen Ja, a cechy osobowości

• zgodność ocen → ekstrawersja, sumienność

• niska zgodność (lub brak) → głównie ugodowość

Najsilniejsze zgodności dla ekstrawersji, te cechy mogą być obserwowalne nawet poprzez posty (np. na Instagramie)

Poznanie siebie przez porównania społeczne

• ludzie używają porównań społecznych, aby ocenić swoją wartość lub umiejętności

• stawianie siebie na tle innych ludzi Festinger (1954)

• naturalna potrzeba porównywania się z innymi

• ludzie częściej porównują się z osobami względnie do siebie podobnymi

Rodzaje porównań

• porównania w górę - z osobami w lepszej sytuacji niż ja

• porównania w dół - z osobami w gorszej sytuacji niż ja (w moim mniemaniu)

• osoby z obniżoną lub zagrożoną samooceną → częściej porównania w dół (prowadzi do wzrostu samooceny) Willisa (1981)

• dominują porównania w górę (też osób z zagrożoną samooceną) (Gerber i in., 2018)

Reakcje na porównania - kontrast i asymilacja

• kontrast = „porównuję się i czuję różnicę”

• asymilacja = „porównuję się i czuję podobieństwo”

• częstszy kontrast niż asymilacja

Jak porównania wpływają na samoocene?

• porównanie w dół → wzrost samooceny

• porównanie w górę → obniżenie samooceny

Poznanie siebie „Ja” poprzez kulturę

• kultura wpływa na to, jak ludzie myślą o sobie

• język pokazuje, jakie znaczenie dana kultura nadaje jednostce

• dwa główne sposoby rozumienia „Ja”:

-Ja niezależne → skupienie na sobie jako osobnej jednostce

- Ja współzależne → skupienie na sobie w relacji z innymi

Etnoteoria socjalizacji

• wspólne przekonania w danej kulturze dotyczące wychowania

• jak działania wychowawcze rodziców i nauczycieli wpływają na rozwój młodego człowieka

• ukształtowanie osoby uznawanej w danej kulturze za „odpowiednią”

• ważne jest:

-szybkie nawiązywanie krótkich, nietrwałych relacji (umiejętność współpracy z różnymi ludźmi)
-podejmowanie własnych wyborów i ponoszenie za nie odpowiedzialności (to moje życie i moja odpowiedzialność)

Konsekwencje dla funkcjonowania Ja

• kultura japońska: główna idea: Ja buduje się przez dostrzeganie własnych braków, a nie przez wzmacnianie mocnych stron

• jak działa myślenie o sobie: człowiek słyszy: „możesz być lepszy” - błąd nie jest czymś normalnym, lecz sygnałem do pracy nad sobą

• standardy tego, jaki „powinienem być”, pochodzą od innych ludzi, Ja jest silnie zorientowane na oczekiwania społeczne
  – standardy tego, jaki „powinienem być”, pochodzą od innych ludzi

Konsekwencje dla funkcjonowania Ja - jak wygląda socjalizacja

gdy pojawiają się trudności:
-otrzymuje się wsparcie i współczucie

-nie wzmacnia, chwali się drobnych sukcesów
- zamiast: „brawo, super!” → „wiem, że było trudno – pracuj dalej”

Konsekwencje dla funkcjonowania Ja - typowy mechanizm Ja

• niedoskonałość → samokrytycyzm → samodoskonalenie

• błąd uruchamia refleksję → prowadzi do poprawy

Podstawowe funkcje Ja - funkcje interpersonalne (Ja w relacji z innymi)

• negocjowanie tożsamości
  - posiadanie wiedzy o sobie i pamięci własnej historii
  - bycie rozpoznawanym przez innych jako konkretna osoba

• symulowanie psychiki innych ludzi
  - ułatwia skuteczne kontakty społeczne
  - odczytywanie cudzych zamiarów
  - umożliwia przewidywanie reakcji innych na podstawie wiedzy o własnych zamiarach
  - wiąże się z efektem fałszywej powszechności

Podstawowe funkcje Ja - funkcje intrapersonalne (wewnętrzne Ja)

• samoregulacja zachowania celowego - podejmowanie wyborów

• samokontrola