vwo5 nectar h9 Duurzaamheid

adaptatie

een verandering in de leefwijze van een soort, vaak gekoppeld aan een mutatie van het DNA 247

anorganische stoffen

Stoffen zonder C-H-verbindingen, komen vrij in de natuur voor. 235

biobrandstof

Brandstof afkomstig van plantaardige producten, die hiervoor apart zijn geteeld. 251

biodiversiteit

het aantal soorten, en de relaties tussen die soorten en de genetische verscheidenheid in een bepaald gebied 251

biologische reiniging

afbraak van organische stoffen door bacteriën 249

chemo-autotrofe organismen

Organismen die met behulp van energie uit oxidaties van anorganische stoffen organische stoffen maken uit anorganische stoffen. 237

chemosynthese

Het opbouwen van organische stoffen uit anorganische met behulp van energie die vrijkomt bij een chemische reactie met anorganische stoffen. 237

denitrificerende bacteriën

Bacteriën die NO3- omzetten in N2-gas. 249

duurzame voedselproductie

een manier van voedsel produceren zonder schade aan het milieu 255

ecosysteem

een begrensd gebied met een wisselwerking tussen de organismen onderling (biotische factoren) en hun omgeving (abiotische factoren) 235

eilandtheorie

Beschrijft het verband tussen de biodiversiteit en factoren als de grootte van een eiland en de afstand die organismen moeten afleggen om er te komen. 241

exoten

Soorten afkomstig uit een ander gebied die zich vestigen in een ecosysteem. 247

extremofielen

Organismen die leven onder extreme omstandigheden. 247

fitness

het vermogen om bepaalde allelen door te geven aan de volgende generatie 240

flessenhalseffect

(bottleneck-effect) Een verandering in allelfrequenties na een epidemie, brand of andere ramp waarbij het aantal individuen/allelen sterk is afgenomen. 242

foto-autotrofe organismen

Organismen die met behulp van lichtenergie organische stoffen maken uit anorganische stoffen. 235

fotosynthese

Proces waarmee planten (en sommige bacteriën) met behulp van zonlicht energierijke C6H12O6 (glucose) maken uit CO2 en H2O 235

founder effect

Bij kolonisatie is de allelensamenstelling van de nieuwe populatie minder gevarieerd dan de allelensamenstelling van de oorspronkelijke populatie. 242

gradiëntecosysteem

Ecosysteem met geleidelijke veranderingen van soortensamenstelling en milieufactoren dat zorgt voor grote biodiversiteit. 241

heterotrofe organismen

Organismen die voor hun organische stoffen afhankelijk zijn van hun voedsel, de consumenten en reducenten in een ecosysteem. 237

inteelt

Kruisen van nauwverwante dieren, waarbij afwijkingen kunnen ontstaan. 240

invasieve exoot

Een soort die oorspronkelijk niet in een gebied voorkomt, maar zich nu snel vermeerdert en een ernstige verstoring teweegbrengt in het ecosysteem. 248

microklimaat

Klimaatomstandigheden die gelden voor (een deel) van een ecosysteem en afwijken van het klimaat in de rest van het gebied, bijvoorbeeld het microklimaat in een stad. 255

nitraatbacteriën

Chemo-autotrofe bacteriën die energie halen de oxidatie van NO2- tot NO3-. 237

nitrietbacteriën

Chemo-autotrofe bacteriën die energie halen de oxidatie van NH4+ tot NO2-. 237

organische stoffen

Stoffen met het element C waaraan H-atomen gekoppeld zijn, gemaakt door een organisme. 235

plaagorganismen

Planten of dieren die schadelijk of ongewenst zijn. 247

producenten

Organismen aan het begin van een voedselketen die energie vastleggen in organische verbindingen vanuit anorganische stoffen. 235, 256

recycling

hergebruik van de grondstoffen 253

reducenten

Organismen aan het eind van de voedselketen die leven van gestorven organismen en hun organische afvalproducten. 237

algenbloei

explosieve toename van algen ten gevolge van eutrofiëring van het oppervlaktewater 281

biologisch afbreekbaar

het omzetten van organische stoffen in anorganische stoffen door schimmels en bacterien. 291

broeikaseffect

natuurlijk warmte-isolerend effect van het broeikasgas CO2 274

broeikasgas

gas in de atmosfeer met een warmte-isolerende werking 274

cyanobacteriën

(blauwalgen) foto-autotrofe bacteriën met een blauwgroene kleur 282

eutrofiëring

verrijking van het oppervlaktewater met (an)organische voedingsstoffen 281

fosfaat accumulerende organismen (PAO's)

Bacteriën die veel fosfaat kunnen opnemen. 288

fossiele brandstoffen

organische stoffen in de bodem (sinks) in de vorm van bruin- en steenkool, aardolie en aardgas 271, 275, 282

groenbemesting

het verrijken van de bodem met stikstof afkomstig uit plantenresten 280

GWP

(global warming potential) De mate waarin een broeikasgas sterker is dan CO2. 275

hypoxie

tekort aan O2 282

indicatorsoorten

Soorten die een bepaald kenmerk van het milieu laten zien. Biologen gebruiken indicatorsoorten om de mate van vervuiling van een ecosysteem aan te geven. 289

kalkgesteenten

sink van CaCO3, resten van schelpen 271

langzame koolstofkringloop

kringloop van C van miljoenen jaren 272

lithosfeer

gesteenten en de bodem 286

microplastics

plastic bolletjes tot een paar mm groot 291

mycorrhiza

Symbiose van schimmel en plant, waardoor planten Pi (en andere voedingsstoffen) makkelijker opnemen. 287

nanoplastics

plastic deeltjes, vele malen kleiner dan een cel 291

omslagpunt

(kantelpunt) Een fase waarbij veranderingen in biotische en abiotische factoren in het ecosysteem dat de stabiliteit van een ecosysteem dusdanig ontregelen dat er een nieuw evenwicht ontstaat, met andere waarden voor biotische en abiotische factoren. Een omslagpunt kan ook ontstaan door menselijke invloed, bijvoorbeeld door waterverontreiniging. 292

permafrostgebieden

Toendra's rond de Noordpool, waarvan de bodems het hele jaar bevroren zijn. 271

persistent

Niet of niet gemakkelijk afbreekbaar; de stoffen hopen zich op in het lichaam en de voedselketen. 291

Pi

anorganische fosfaat, H2PO4-, HPO42- en PO43- 287

rhizosfeer

de directe omgeving van de wortels 287

sinks

bodemvoorraden organische stoffen, bijvoorbeeld koolstofverbindingen 271

snelle koolstofkringloop

kringloop van C van minuten tot enkele duizenden jaren 272

systeem Aarde

alle complexe voedselwebben en ecosystemen op aarde tezamen 271

vermesting

extra stikstof in de bodem via kunstmest, NOx en NH3 283

versterkt broeikaseffect

Het meer dan normaal vasthouden van warmte door de atmosfeer, vooral door een verhoogde CO2-concentratie in de atmosfeer ten gevolge van de verbranding van fossiele brandstoffen. 274