rozdział 1 i 5

psychologia

formalne naukowe badanie zachowania jednostek i ich procesów psychicznych

najważniejsze elementy tej definicji:

• naukowe

• zachowanie

• jednostka

• psychiczne

metoda naukowa

obejmuje szereg uporządkowanych kroków, stosowanych do analizowania i rozwiązywania problemów, wykorzystuje informacje zebrane w obiektywny sposób jako podstawę do wyciągania wniosków o badanych faktach

zachowanie

wyraz przystosowywania się organizmów do środowiska

zachowanie = działanie

cele psychologii

opisywanie, wyjaśnianie, przewidywanie, kierowanie zachowania/zachowaniem

dane behawioralne (behavioral data)

sprawozdania z obserwacji dotyczących zachowania organizmów oraz warunków w jakich te zachowania występują

przewidywania (w psychologii)

twierdzenia, dotyczące prawdopodobieństwa, że wystąpi dane zachowanie lub zostanie wykryta okreśona zależność

kierowanie zachowaniem

spowodowanie wystąpienia lub niewystąpienia danego zachowania: zapoczątkowanie go, podtrzymanie, zahamowanie i wpływanie na jego formę lub częstość zachowania

Herman Ebbinghaus (1858-1909)

jeden z pierwszych psychologów eksperymentalnych

jego słowa: “Psychologia ma długą przeszłość, ale krótką historię”

podstawowe zagadnienia rozważane przez Platona (427-347) i Arystotelesa (384-322)

• jak funkcjonuje umysł?

• jaka jest natura wolnej woli?

• jaki jest stosunek pojedynczych obywateli do ich społeczności czy państwa?

Wilhelm Wundt

W 1879r. Założył w Lipsku pierwsze laboratorium poświęcone psychologii eksperymentalnej

Edward Titchener

Po studiach u Wundta założył w 1892 r. Laboratorium na Cornell University, stając się jednym z pierwszych psychologów w USA

William James

napisał Zasady Psychologii

introspekcja

systematyczne obserwowanie przez jednostkę własnych myśli i uczuć dotyczących określonych doznań sensorycznych

strukturalizm

badanie struktury i psychiki zachowania

strukturalizm był oparty na założeniu, że…

wszelkie doznania psychiczne człowieka można rozumieć jako kombinację składników podstawowych

analizowanie elementów składowych psychiki ludzkiej jako cel strukturalizmu

analizowanie wrażeń i innych doświadczeń, które tworzą życie psychiczne jednostki

trzy powody przez które wielu psychologów “atakowało” strukturalizmem

1. był redukcjonistyczny, bo sprowadzał całe złożone doświadczenie ludzkie do prostych wrażeń

2. był atomistyczny, bo usiłował łączyć w całość elementy, zamiast bezpośrednio badać złożone bądź całościowe zachowania

3. był mentalistyczny, bo badał tylko relacje słowne ludzi, dotyczące treści ich świadomości, a ignorował badanie jednostek, które nie mogą opisywać swoich doznań np. zwierząt, dzieci i osób z zaburzeniami psychicznymi

pierwszy alternatywny kierunek względem strukturalizmu

psychologia postaci

jeden z twórców psychologii postaci

Max Wertheimer

główny przedmiot zainteresowania psychologii postaci

sposób, w jaki umysł interpretuje wiele doświadczeń, postrzegając je jako postaci - zorganizowane całości - a nie jako sumy prostych części

drugi alternatywny kierunek względem strukturalizmu

funkcjonalizm

funkcjonalizm

pogląd na fizykę i zachowanie, koncentrujący się na badaniu ich funkcji podczas interakcji organizmu ze środowiskiem

zdaniem William’a James’a…

badań świadomości nie można redukować do elementów, treści i struktur

świadomośc wg William’a James’a

ciągły strumień, właściwość psychiki w nieustannej interakcji ze środowiskiem

świadomość ułatwia człowiekowi przystosowanie się do środowiska

założyciel szkoły psychologicznej zwanej funkcjonalizmem był amerykański filozof

John Dewey

prace teoretyczne Dewey’a dostarczyły inspiracji do nauczania…

progresywnego (progressive education)

w psychologii James’a znalazło się miejsce dla…

emocji, jaźni, woli, doznań religijnych i mistycznych

“gorąca” psychologia James’a

uznawała niepowtarzalność każdej jednostki, której nie można zredukować do wzorców czy liczb, jakich dostarczają wyniki testów

dla James’a celem psychologii było wyjaśnienie a nie kontrola eksperymentalna

odkrycia zwolenników strukturalizmu i funkcjonalizmu stworzyły…

kontekst intelektualny, w którym mogła rozwinąć się psychologia współczesna

Mary Whiton Calkins (1863-1930)

• studiowała z William’em James’em na Harvardzie

• na ostatnim roku pozwolono jej uczestniczyć w zajęciach tylko jako “wolnej słuchaczce”

• spełniła wszystkie formalne wymagania, żeby zostać doktorem filozofii, jednak uczelnia odmówiła jej przyznania tego stopnia

• założyła jedno z pierwszych laboratoriów psychologicznych w USA

• wynalazła ważne techniki badania pamięci

• w 1905 r. jako pierwsza kobieta została prezesem Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA)

Margaret Floy Washburn (1871-1939)

• ukończyła Uniwersytet Cornella, otrzymując jako pierwsza kobieta stopień doktora filozofii w dziedzinie psychologii

• przystąpiła do pisania pierwszego podręcznika dotyczącego psychologii zwierząt The animal mind, który został opublikowany w 1908 r.

• w 1921 r. jako druga kobieta została prezesem Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA)

Helen Thompson Woolley (1874-1947)

• przeprowadziła badania w których zajmowała się badaniem różnic między płciami

• na Uniwersytecie Chicagowskim w 1900 r. w badaniu porównała wyniki uzyskane przez 25 kobiet i 25 mężczyzn w zestawie testów dotyczących emocji i inteligencji

• wyniki badania: różnice między płciami wynikają nie z ich naturalnych zdolności, lecz z różnic w doświadczeniach społecznych w ciągu życia

kto powiedział te słowa krytyki : “rażącej osobistej stronniczości, zamęczenia logiki w służbie podtrzymywania uprzedzeń, bezpodstawnych twierdzeń, a nawet sentymentalnych bzdur i bredni”

Helen Thompson Woolley w 1910 r.

Leta Stetter Hollingworth (1886-1939)

• została zainspirowana przez Woolley do zbierania danych badawczych dotyczących twierdzeń o różnicach związanych z płcią

• “atakowała” szczególnie twierdzenie, że kobiety są genetycznie gorsze od mężczyzn pod względem poziomu zdolności twórczych do inteligencji

• przeprowadziła badania zaliczające się do jednych z pierwszych w tej dziedzinie, nad dziećmi, które w testach uzyskiwały wyniki reprezentujące skrajne poziomy inteligencji (upośledzenie bądź uzdolnione umysłowo)

• opracowała program nauczania pomocny w rozwijaniu talentów dzieci uzdolnionych i zdołała wdrożyć go w nowojorskich szkołach

kierunek psychodynamiczny

model teoretyczny, w którym zachowanie wyjaśnia się w kategoriach wczesnych doświadczeń i sił motywacyjnych wywodzących się z przeszłości, działania rozpatruje się jako wynikające z wrodzonych instynktów, biologicznych popędów oraz usiłowań zmierzających do rozwiązania konfliktów między potrzebami osobistymi a wymaganiami społeczeństwa

Zygmunt Freud (1856-1939)

• opracował psychodynamiczne zasady motywacji

• był lekarzem, pracował z pacjentami cierpiącymi na zaburzenia psychiczne

w psychodynamicznej teorii Freud’a…

osobę ludzką rozpatruje się jako naciskaną i pociąganą w skomplikowanej sieci oddziaływań zewnętrznych i wewnętrznych

model Freud’a

był pierwszym, w którym przyznano, że natura człowieka nie zawsze jest racjonalna, że naszymi działaniami mogą kierować motywy, których nie jesteśmy świadomi

Freud kładł nacisk na…

wczesne dzieciństwo, jako stadium, w którym kształtuje się osobowość

neofreudyści szerzyli teorię Freuda w taki sposób, że…

objęła ona wpływy społeczne oraz interakcje, które zachodzą w ciągu całego życia jednostki

kierunek behawiorystyczny

perspektywa psychologiczna koncentrująca się w głównej mierze na obserwowalnych zachowaniach, które można rejestrować obiektywnie, oraz na związkach obserwowalnych zachowań z bodźcami środowiskowymi

zwolennicy podejścia behawiorystycznego starają się zrozumieć jak…

poszczególne bodźce środowiskowe kontrolują określone rodzaje zachowania

behawioryści najpierw analizują ____ ___ _____, a następnie zajmują się ___ ____, na koniec rozpatrują ____ ___

1. uprzednie warunki środowiskowe (antecedencje), które poprzedzają zachowanie i stwarzają możliwość zareagowania lub powstrzymania się od reakcji

2. reakcją behawioralną, która jest głównym przedmiotem badań - działaniem, które trzeba zrozumieć, przewidzieć i kontrolować

3. obserwowalne konsekwencje, które wynikają z tej reakcji

uprzednie warunki środowiskowe to inaczej…

antecedencje

John Watson (1878-1958)

• pionier kierunku behawiorystycznego

• sądził, że badania psychologiczne powinny poszukiwać organizmów należących do różnych gatunków

• kładł nacisk na ścisłe definicje badanych zjawisk i rygorystyczne standardy obowiązujące przy zbieraniu danych

• był przekonany, że podstawowe procesy badane u zwierząt, reprezentują ogólne zasady także w odniesieniu do ludzi

Burrhus Frederic Skinner (1904-1990)

• zwiększył wpływy behawioryzmu, rozszerzając analizy na konsekwencje zachowań

• kładł nacisk na ścisłe definicje badanych zjawisk i rygorystyczne standardy obowiązujące przy zbieraniu danych

• był przekonany, że podstawowe procesy badane u zwierząt, reprezentują ogólne zasady także w odniesieniu do ludzi

na co kładzie się nacisk w koncepcji behawioryzmu?

na potrzebę dokładnie zaplanowanych i realizowanych eksperymentów oraz dokładnie określonych zmiennych

behawioryzm

podejście naukowe ograniczające zakres zainteresowań psychologii do zachowań, które można zmierzyć lub zaobserwować

kierunek humanistyczny

model teoretyczny, kładący nacisk na fenomenologiczny świat jednostki oraz jej immamentną zdolność dokonywania racjonalnych wyborów i maksymalnego rozwijania swojego potencjału

kierunek poznawczy

perspektywa psychologiczna kładąca nacisk na myśl ludzką i procesy poznawcze, takie jak uwaga, myślenie, pamięć, oczekiwania, rozwiązywanie problemów, fantazjowanie oraz świadomość

kierunek biologiczny

podejście do identyfikowania przyczyn zachowania, które koncentruje się na funkcjonowaniu genów, mózgu, oraz systemu nerwowego i układu dokrewnego

neuropsychologia poznawcza

interdyscyplinarna dziedzina nauki o procesach mózgowych stanowiących podstawę wyższych funkcji poznawczych u ludzi

behawioralna nauka o układzie nerwowym

interdyscyplinarna dziedzina badań nad procesami mózgowymi stanowiącymi podstawę zachowania

kierunek ewolucjonistyczny

podejście psychologiczne podkreślające znaczenie adaptacji behawioralnej i umysłowej, oparte na założeniu, że zdolności umysłowe ludzi ewoluowały przez miliony lat, by służyć konkretnym celom adaptacyjnym

Noam Chomsky (ur. 1928)

• pomógł zapoczątkować kierunek poznawczy, przedstawiając mocne argumenty przeciw twierdzeniu Skinner’a

• dowodził, że nawet dzieci są zdolne produkować wypowiedzi, które wykraczają poza ich uprzednie doświadczenia

Jean Piaget (1896-1980)

• w swoich badaniach nad dziećmi posłużył się szeregiem zadań umysłowych, aby zademonstrować jakościowe zmiany zachodzące w trakcie rozwoju poznawczego

• zdolność wykonywania przez dzieci coraz bardziej wyrafinowanych operacji myślowych wyjaśniał w kategoriach wewnętrznych stanów poznawczych dzieci

psychologowie poznawczy badają wyższe procesy umysłowe takie jak:

• spostrzeganie

• pamięć

• posługiwanie się językiem

• rozwiązywanie problemów

• podejmowanie decyzji

badacze przyjmujący podejście biologiczne zakładają że…

zjawiska psychologiczne i społeczne można wyjaśnić w kategoriach procesów biochemicznych

najbardziej fundamentalna różnica między psychologią ewolucjonistyczną a innymi podejściami polega na…

odmiennej perspektywie czasowej - jako główną zasadę wyjaśniającą przyjęła ona długi proces ewolucji

kierunek społeczno-kulturowy

podejście psychologiczne, które przy badaniu przyczyn i konsekwencji zachowania kładzie nacisk na różnice międzykulturowe

porównanie siedmiu kierunków we współczesnej psychologii

różnorodność dociekań psychologicznych

świadomość

stan, w którym jednostka zdaje sobie sprawę ze swoich zjawisk wewnętrznych i zjawisk zachodzących w środowisku zewnętrznym

nieświadome

zwykle niedostępne dla świadomości/pamięci

wspomnienie przedświadome

wspomnienie, które obecnie nie jest świadome, ale można łatwo je przywołać do świadomości, gdy jest potrzebne

Donal Broadbent

• umysł ma tylko ograniczoną zdolność złożonego przetwarzania

• przetwarzanie przez ludzi niezauważalnych bodźców nie osiąga punktu, w którym potrafią oni zidentyfikować te bodźce (informacja niezauważana)

zjawisko coctail party

ludzie w gwarnym pomieszczeniu słyszą wypowiedziane swoje imię, nawet gdy są zajęci rozmową

pierwszą teorię mechanizmów nieświadomych stworzył…

Zygmunt Freud

pierwsza teoria mechanizmów nieświadomych głosi

pewne doświadczenia życiowe (traumatyczne wspomnienia/zakazane pragnienia) są wystarczająco zagrażające, aby pewne szczególne procesy psychiczne usunęły je trwale ze świadomości

informacje nieświadome występują gdy…

gdy nie możemy wyjaśnić jakiegoś zachowania działaniem czynników, które były obecne w świadomości podczas tego zachowania

protokoły głośnego myślenia

ciąg myśli, których doświadcza się podczas wykonywania zadania (biorąc udział w eksperymencie)

np. badacze zbierali protokoły głośnego myślenia aby zrozumieć różne strategie stosowane przez ekspertów i nowicjuszy przy ocenianiu wzorów produktów

metoda pobierania próbek doświadczenia

badani dostarczają informacji o swoich myślach w randomowych momentach ich dnia, noszą przy sobie urządzenia, które sygnalizują im, kiedy powinni zdać sobie sprawę z treści swojej świadomości

takie techniki jak protokoły głośnego myślenia lub metoda pobierania próbek doświadczenia pozwalają badaczom ustalić…

dla określonych zadań i odcinków czasu, jaki podzbiór całej informacji, do której jednostki mają dostęp przebywa w świadomości

typy porównań w myślach ludzi

świadomość z biologicznego punktu widzenia

pomagała jednostkom rozumieć informacje odbierane ze środowiska i wykorzystywać je w planowaniu działań, przyczyniła się do przetrwania gatunku

funkcje świadomości

• świadomość redukuje dopływ bodźców ograniczając to co zauważamy i na czym się koncentrujemy

• selektywne przechowywanie - klasyfikacja zdarzeń i doświadczeń pod kątem osobistych potrzeb

• planowanie - zastanawianie się, myślenie, rozważanie alternatyw, wyobrażanie konsekwencji

model rzeczywistości

osobista, wyjątkowa interpretacja aktualnej sytuacji oparta na posiadanej wiedzy ogólnej, pamięci przeszłych doświadczeń, aktualnych potrzeb, wartościach, przekonaniach, przyszłych celach

na zachowanie wpływają

procesy świadome i nieświadome

w wielu funkcjach świadomości wchodzą w grę…

utajone porównania z tym, co pozostaje nieświadome

procesy świadome często wpływają na nieświadome lub podlegają ich wpływowi

rytm dobowy

stały wzorzec cyklicznej aktywności organizmu, zwykle trwający 24-25 h, zdeterminowany przez wewnętrzny zegar biologiczny

chronotypy

można na nie podzielić ludzi, jest to podział na preferowane cykle snu i czuwania

EEG

dostarcza obiektywnej, ciągłej miary zmian zachodzących w aktywności mózgu podczas snu lub czuwania

posługując się EEG odkryto, że fale mózgowe człowieka zmieniają swój kształt z chwilą jego zaśnięcia i wykorzystują dalsze systematyczne przewidywalne zmiany w ciągu okresu snu

REM

behawioralna oznaka fazy snu, w trakcie której osoba śpiąca zwykle doświadcza aktywności umysłowej w postaci marzeń sennych

NREM

behawioralna oznaka fazy snu, w trakcie której u osoby śpiącej nie występują szybkie ruchy gałek ocznych, charakteryzuje się mniejszym występowaniem marzeń sennych

iglice snu

występują w drugiej fazie snu, krótkie serie aktywności elektrycznej o częstotliwości 12-16 Hz

fazy snu a EEG

w pierwszej fazie snu EEG wykazuje fale o częstotliwości (f) 37 Hz

w drugiej fazie charakterystyczne są tzw. iglice snu

w trzeciej i czwartej wchodzimy w stan głębokiego odprężenia fala 12 Hz, spada rytm oddychania i aktywności serca

w piątej fazie (fazie REM) aktywność bioelektryczna mózgu wzrasta, EEG wygląda podobnie jak w pierwszej i drugiej fazie, doświadczamy tu marzeń sennych

wzorce snu w czasie życia ludzkiego

NREM zajmuje

75-80% całego czasu snu

aktywność mózgowa zgodna z REM w okresie niemowlęcym jest…

niezbędna do rozwoju normalnej funkcji systemu wzrokowego i być może innych systemów sensorycznych i motorycznych, konsolidacja uczenia się i pamięc

bezsenność

chroniczna niezdolność do normalnego spania, przejawiająca się trudnością z zasypianiem, częstym budzeniem się, niezdolnością do ponownego zaśnięcia oraz wczesnym budzeniem się rano

narkolepsja

zaburzenie snu charakteryzujące się chęcią pójścia spać w ciągu dnia

bezdech w czasie snu

zaburzenie snu, spowodowane zamknięciem górnych dróg oddechowych, co sprawia, że dana osoba przestaje oddychać w czasie snu

somnambulizm (sennowłóctwo)

zaburzenie, które powoduje, że osoba chora wstaje podczas snu i chodzi

lęki nocne

ogromny strach i lęk po przebudzeniu

kto był twórcą najważniejszej teorii marzeń sennych?

Zygmunt Freud

teoria marzeń sennych Freud’a

• nazwał marzenia senne “przechodzącymi psychozami” albo “królewską drogą do nieświadomości”

• wszystkie marzenia senne są spełnieniami pragnień

dwie działające siły w marzeniach sennych

• pragnienie

• cenzura - obrona przed pragnieniem

cenzura: jedna z sił działających w marzeniach sennych

przetwarza ukryte znaczenie, czyli treść utajoną snu w treść jawną

która okazuje się osobie śniącej po przejściu procesu zniekształcania określonego przez Freud’a jako praca marzenia sennego

treść jawna i utajona w marzeniach sennych

jawna jest możliwą do zaakceptowania wersją

utajona reprezentuje wersję nie do przyjęcia ze względów społecznych lub osobistych, “nieokrojona” wersja

interpretacja marzeń sennych wg Freud’a

interpretacja od treści jawnej do utajonej