Biologi 1 - kapittel 3

celle

Minste byggestein for liv. Alle organismar er bygd opp av anten éin eller fleire.

prokaryot

Organisme der DNA ligg fritt i cytosol i cellene.

eukaryot

Organisme der DNA er omslutta av ein kjernemembran i cellene.

bakterie

Prokaryot, eincella organisme som kan ha alle økologiske roller: produsent, konsument og nedbrytar.

arkar

Prokaryote, eincella organismar, oftast kjemoautotrofe. Mest kjende frå ekstreme miljø.

protistar

Eukaryote, oftast eincella organismar, svært mange ulike organismar høyrer til i dette riket.

plantecelle

Celle frå eukaryote, autotrofe og fleircella organismar.

soppcelle

Celle frå eukaryote, heterotrofe, ein- eller fleircella organismar. Har cellevegg av kitin.

dyrecelle

Celle frå eukaryote, heterotrofe, fleircella organismar. Har ikkje cellevegg.

fotosyntese

Biokjemisk prosess der lysenergi blir omdanna til kjemisk energi.

protein

Store organiske molekyl, bygd opp av aminosyrer og er svært sentral i alle livsprosessar.

enzym

Stoff (protein) som katalyserer dei kjemiske prosessane i levande organismar. (katalysator: stoff som fremmar kjemiske reaksjonar utan å bli oppbrukt.)

cellemembran

Selektivt permeabel hinne som omgir og avgrensar ei celle. Kontrollerer kva som kan gå inn og ut av cella.

cellevegg

Stiv og vernande struktur utanpå cellemembran hos plantar, sopp, bakteriar, arkar og nokre protistar.

cytoplasma

Alt i ei celle innanfor cellemembranen.

cytosol

Cellevæske der alle organellar og strukturar ligg.

ribosom

Små strukturar bygde opp av protein og r-RNA. Finst i alle celler. Deltek i proteinsyntesen.

proteinsyntese

Prosessen der gen (oppskrift på protein) vert transkriberte frå DNA til m-RNA og vidare translatert med hjelp av ribosom og t-RNA til rett aminosyresamansetjing. Ferdig samansett aminosyrekjede (polypeptid) vert til sist falda til endeleg protein.

organell

Struktur eller lekam som er omgitt av ein eller fleire membranar i cytoplasma hos eukaryote celler.

flagell

Lange utbuktingar av celleoverflata, brukt i rørsle for t.d. bakteriar

cilie

Rel. korte hårliknande utbuktingar av celleoverflata, mogleggjer rørsle hos t.d. bakteriar.

pili

Hårliknande strukturar på celleoverflata hos nokre prokaryotar. Gir organismane feste til overflate eller kvarandre. Vert også brukt til å utveksle genetisk materiale mellom cellene.

cellekjerne

Kontrollsenteret i eukaryote celler. Bygd av dobbel membran (m/transportkanalar) som omgir DNA i cella.

nucleolus/kjernelekam

Struktur i cellekjernen. Produserer r-RNA som vert sett saman med protein til ribosom (Ribosoma er nesten ferdiglaga før dei transporterast ut av cellekjernen)

Kjernemembran

Dobbel hinne rundt arvestoffet i eukaryote celler.

Mitokondrie

Energiverket til cellene. Organell med dobbel membran der celleandinga med oksygen skjer (fullstendig forbrenning). Organiske molekyl frå maten vert spalta og energien lagra i ATP-molekyl.

Cytoskjelett

Nettverk av proteinfibrar i eukaryote celler. Stivar opp cella, held organellar på plass og er transportvegar.

Endomembransystemet

Transportsystemet i cella. Består av kjernemembranen, det endoplasmatisk nettverket (ER), golgiapparatet, vakuolar (i plantar), peroksisom og lysosom og cellemembranen

Endoplasmatisk nettverk ER

Membransystem som heng saman med kjernemembran, der stoff blir laga, frakta vidare eller lagra. Finst i glatt og ru «utgåve».

golgiapparatet

Del av transportsystemet med blærer snørte frå ER. Særleg protein og lipid vert blir sortert, omdanna og transportert her.

peroksisom

Organellar med enzym som bryt ned feittsyrer i celleandinga - det blir danna hydrogenperoksid (H2O2). Finst både i dyre- og planteceller.

lysosom

Reinhaldsverket, rekna som del av ER. Organellar med mange enzym som kan bryte ned store organiske molekyl. Finst i alle dyreceller, protistar og i nokre planteceller.

Cellevegg

Vernande og oppstivande struktur utanpå cellemembranen. Hos planteceller, soppar, bakteriar og arkar - nokre protostar.

Vakuolar

Store, væskefylte rom i planteceller. Opprett held trykk og stivar opp planta.

Turgortrykk

Uttrykk for saftspenninga (i vakuolane) i planter.

Kloroplastar

Organellar i planteceller som inneheld klorofyllet.

Tylakoidane

Membransystem inne i kloroplastane, klorofyllet finst i desse membranane.

Kitin

Polysakkarid i celleveggen hos soppceller.