Marxisme

Hegels Vrijheid

Georg Wilhelm Friedrich Hegel vertrekt vanuit het idee dat geschiedenis een rationeel proces is waarin vrijheid zich geleidelijk realiseert.

Voor Hegel is vrijheid geen puur individuele eigenschap, maar iets dat maatschappelijk en institutioneel tot stand komt. De moderne staat is volgens hem de plaats waar individuele vrijheid en algemeen belang samenkomen.

De Verlichting ziet hij niet als simpelweg naïef, maar als een noodzakelijke historische stap. Tegelijk waarschuwt hij dat abstracte, onbeperkte vrijheid kan ontaarden in terreur (zoals in de Franse Revolutie). Daarom moet vrijheid bemiddeldworden door instituties, wetten en de staat.

➡ Bij Hegel staat rede, verzoening en institutionele vrijheid centraal.

Marx kritiek op Hegel

Karl Marx neemt Hegels dialectiek over, maar keert haar radicaal om.

Waar Hegel ideeën en geest centraal stelt, vertrekt Marx vanuit de materiële werkelijkheid:

• arbeid

• economie

• productieverhoudingen

Volgens Marx is de Verlichting onvoltooid. Formele vrijheid (rechten, gelijkheid voor de wet) betekent weinig zolang mensen economisch afhankelijk en uitgebuit zijn.

Marx klassen

De samenleving is gestructureerd door klassen:

• de bourgeoisie (bezittende klasse)

• het proletariaat (werkende klasse)

De rijkdom van de ene klasse is gebaseerd op de arbeid van de andere. Dit leidt tot:

• uitbuiting

• vervreemding

• ideologie (valse bewustwording)

➡ Emancipatie kan volgens Marx alleen via een structurele verandering van de economische verhoudingen, niet via louter ideeën of morele kritiek.

Frankfurter Schule

Horkheimer en Adorno

Max Horkheimer en

Theodor W. Adorno bouwen voort op Marx, maar stellen vast dat zijn verwachtingen niet zijn uitgekomen.

In plaats van emancipatie zien zij:

• massamaatschappij

• cultuurindustrie

• conformisme

• nieuwe vormen van overheersing

In Dialectiek van de Verlichting tonen zij dat de rede zelf problematisch is geworden. Rede wordt instrumenteel:

• gericht op efficiëntie

• beheersing

• controle

Zelfs wetenschap, technologie en cultuur dragen bij aan onderdrukking, niet aan bevrijding.

➡ De Verlichting keert zich tegen zichzelf: ze belooft vrijheid, maar produceert nieuwe vormen van onvrijheid.

Habermas

ürgen Habermas is kritisch tegenover zijn voorgangers uit de Frankfurter Schule.

Hij vindt dat Horkheimer en Adorno:

• te pessimistisch zijn

• rede volledig identificeren met overheersing

Habermas maakt daarom een onderscheid tussen twee vormen van rationaliteit:

1. Strategische rationaliteit

• gericht op succes

• gebruikt macht, geld en controle

• domineert economie en bureaucratie

2. Communicatieve rationaliteit

• gericht op wederzijds begrip

• gebaseerd op argumentatie

• gelijkwaardigheid

• consensus

Het probleem van de moderne samenleving is volgens Habermas de kolonisering van de leefwereld:

systemen van geld en macht dringen binnen in domeinen van communicatie, cultuur en solidariteit.

➡ Emancipatie blijft mogelijk, maar alleen via:

• democratie

• publieke sfeer

• rationeel debat

• participatie