AARDRIJKSUNDE: DE GEOLOGISCHE TIJDSCHAAL (all in 1)

hoe zit de geologische tijdschaal in elkaar?

de geologische tijdschaal start bij het ontstaan van de aarde, 4,5 miljard jaar geleden.

Ze is opgedeeld in 3 hoofdperktijden of eonen. De eonen zijn op hun beurt opgedeeld in era’s, periodes en tijdvakken.

hoe zit het met de grens tussen het eon precambrium-proterozoïcum en het eon fanerozoïcum?

de grens tussen het eon precambrium-proterozoïcum en het eon fanerozoïcum markeert de overgang tussen het vroegste leven en het zichtbare leven.

in het proterozoïcum ontstonden de bacteriën en de meercellige dieren. In het fanerozoïcum ontstonden organisemen met harde delen die daardoor beter bewaard bleven. Het leven werd zichtbaar in de gesteenten.

hoe zit het met de grenzen tussen de era’s?

de grenzen tussen de era’s komen overeen met belangrijke biologische veranderingen, zoals massa)extincties en het ontstaan van nieuwe soorten.

en de periodes? + vb

de namen van de periodes kun je linken aan plaatsen, gebieden, en personen.

zo is ordovicium vernoemt naar de Keltische stam ordovices

en cambrium naar de vindtplaats Cambrai

wat is een geologische of stratigrafische kaart?

Op een geologische of stratigrafische kaart wordt aangegeven uit welke periode de gesteenten dateren die aan het oppervlak komen.

relatief dateren met afzettingen

wetenschappers leiden op basis van de gelaagdheid de relatieve ouderdom van de lagen af.

welke principes zijn er allemaal?

principe van superpositie

principe van plooi of breuk

principe van intrusie

wat is de principe van superpositie?

de principe van superpositie stelt dat de onderste lagen ouder zijn dan die erboven

wat is het principe van oorspronkelijke horizontaliteit?

het principe van oorspronkelijke horizontaliteit stelt dat gesteentelagen oorspronkelijke horizontaal worden afgezet onder invloed van de zwaartekracht

leg scheefstelling uit

de lagen liggen scheef. Als het land omhoogkomt, gaan de oorspronkelijke horizontale lagen scheef liggen.

leg plooiing uit

bij gebergtevorming ontstaan er plooien en worden de oorspronkelijke lagen gebogen. Plooiing treedt op in vaste gesteenten, dus na afzetting en verharden van het gesteente.

Een anticline bestaat uit opwaarts gebogen lagen, een syncline bestaat uit neerwaarts gebogen lagen.

leg breuk uit

de gesteentemassa’s zijn verschoven ten opzichte van elkaar. De gesteentepakketten zijn gebroken en schuiven langs een breukvlak.

hoe kunnen lagen veranderen van uitzicht?

door tektonische activiteiten kunnen lagen veranderen van uitzicht.

principe van plooi, breuk

plooi of breuk is jonger dan de afgezette gesteentelagen

principe van intrusie

de intrusie is jongere dan de gesteentelagen die hij doorkruist

wat is een discordantievlak?

verschillende hellingen tussen twee opeenvolgende gesteentelagen

waarop wijst een discordantievlak?

een discordantievlak wijst op een hiaat tussen twee gesteentepakketten: er is een gesteente verdwenen als gevolg van erosie

wat is een fossiel?

fossielen zijn overblijselen van levende wezens van het verleden. Fossielen tonen de evolutie van het leven doorheen de opeenvolgende lagen.

wat zijn gidsfossielen? + vb

gidsfossielen zijn diersoorten die wijdverspreid hebben geleefd, maar voor een beperkte tijd

trilobiet= Cambrium

ammoniet= Devoon tot Krijt

wat is het principe van de biologische evolutie?

het principe van de biologische evolutie stelt dat het biologisch leven steeds complexer is geworden.

wat is absoluut dateren?

absoluut dateren is de exacte ouderdom van een gesteente bepalen.

wat is radiometrisch dateren?

voor absolute datering kunnen wetenschappers het verval onderzoeken van radioactieve elementen die aanwezig zijn in gesteenten. Die methode heet radiometrisch dateren.

hoe werkt radiometrisch dateren?

een radioactief element of atoomsoort in een gesteente vervalt na verloop van tijd in niet-radioactieve, stabiele dochterelementen en zendt hierbij straling uit.

Dat verval gebeurt met een bepaalde snelheid. De tijd die nodig is om de helft van de atomen van het moedermateriaal om te zetten, heet de halveringstijd. Elk radioactief element heeft een eigen specifieke halveringstijd.

De verhouding tussen de hoeveelheid dochterelementen en moederelementen laat toe de ouderdom van het gesteente te achterhalen.

wat is de 14C - methode?

elk organisme heeft bij zijn dood een vaste 14 C/12 C verhouding in zijn lichaam.

Hoe ouder het afgestorven organisme is, hoe minder 14C er overblijft. Uit de nieuwe verhouding van 14 C/12 C kan je de ouderdom van het organisme bepalen.

de koolstof-14-methode is geschikt voor recente materialen van maximaal 50 000 jaar geleden.

waarom kan ouder dan 50 000 jaar niet bij de koolstof-14-methode?

Voorwerpen met koolstofverbindingen bevatten na 50 000 jaar nog maar zo weinig 14C dat de meting onbetrouwbaar wordt.

waarom kunnen organismen gestorven na 1945 niet gedateerd worden met de koolstof-14methode?

atoombommen hebben de concentratie 14C en dus ook de verhouding 14 C/ 12 C verandert vanaf 1945.

hoe ontstaan er gebergtes?

het continu verschuiven van d econtinenten en het botsten van de platen doet gebergtes ontstaan.

wat is de Alpiene plooiingsfase?

de recentste gebergtevormingsfase zijn de Alpiene gebergtes zoals de Himalaya, de Andes en de Alpen. Ze liggen aan de huidige plaatranden, wat betekent dat ze gevormd zijn door de bosting van de huidige platen.

Deze platen ontstonden toen het supercontinent Pangaea ongeveer 200 miljoen jaar geleden langzaam uit elkaar brak. In de periode tussen 66 miljoen en 23 miljoen jaar geleden botsten de nieuwe -gevormde platen tegen elkaar en veroorzaakten ze zo de Alpiene plooiing.

de Hercynische plooiingsfase

ongeveer 300 miljoen ajar geleden bestond de lithosfeer uit andere platen die botsten en vond de Hercynische plooiingsfase plaats. Hierbij werden onder meer de Ardennen, en de Oeral gevormd.

deze plooiingsfase zorgde ervoor dat alle toen bestaande landmassa’s bij elkaar kwamen liggen en het supercontinent Pangaea zich vormde.

de Caledonische plooiingsfase

nog langer geleden vond de Caledonische plooiingsfase plaats en werden bijvoorbeeld de Schotse Hooglanden en het Scandinavisch Hoogland gevormd.

de Hercynische gebergtevorming (periode)

siluur

de Hercynische orgonese (periode)

carboon

Pangea (periode)

perm

Alpiene gebergtevorming (tijd)

paleogeen - heden

wat zijn periode van massa-extinctie?

periodes waarin de afnemende biodiversiteit heel extreem zijn.

grenzen tussen grote geologische periodes komen vaak overeen met massa-extinctieperiodes. Er zijn 5 massa-extinctiesperiodes bekend.

wat is het verband tussen geologische en klimatologische veranderingen?

De inslag van een meteoriet of een vulkaanuitbarsting kunnen de habitat van bepaalde dieren of plantensoorten in een mate aantasten dat ze niet kunnen overleven

begin van het paleozoïcum

begin van de paleozoïcum wordt gekenmerkt door een enorme toename van nieuwe levensvormen (cambrische explosie). Sindsdien komen er organismen voor met een exoskelet. Die kunnen fossileren, en zo kunnen ze ons informatie verschaffen over het verleden

overgang tussen palezoïcum en mesozoïcum

overgang tussen palezoïcum en mesozoïcum valt samen met de grootste massa-extinctie die ooit heeft plaatsgevonden. Meer dan 90% van het mariene leven en ongeveer 70% van het landleven stierf uit.

de grens tussen het meso- en het cenozoïcum

de grens tussen het meso- en het cenozoïcum valt ook samen met het grote uitstervingsgolf. 66 miljoen jaar geleden veroorzaakte een meteorietinslag het uitsterven van enkele belangrijke levensvormen waaronder de dinosauriërs.

De meteorietionslag zorgde bovendien voor een sterke verandering van het klimaat in enkele maanden tijd. De impact van de meteoriet bracht veel stofdeeltjes in de lucht en die blokkeerden het zonlicht, waardoor de temperatuur maandenlang wereldwijd enorm daalde.

Na de plotse afkoeling kwam er een periode van duizenden jaren opwarming, omdat de meteoriet neerstortte op een carbonaatrijk gesteente.

Hierbij werden gigantische hoeveelheden koolstofdioxide de lucht in geblazen. De ramp veroorzaakte ook erg veel bosbranden, die de totale hoeveelheden atmosferische koolstofdioxide nog verder deden stijgen.

het pleistoceen

het pleistoceen wordt gekenmerkt door een opeenvolging van ijstijden en tussenijstijden.

Het antropoceen

sommige wetenschappers zijn van dat de wereld nu zo sterk beïnvloed wordt door de mens dat er een nieuw geologisch tijdperk is aangebroken: het antropoceen.

Menselijke activiteiten beïnvloeden op verschillende manieren de aarde: een daling in biodiversiteit, toegenomen vervuiling, veranderingen in landgebruik en wijzigingen in de samenstelling van de atmosfeer door onder andere het verbranden van fossiele brandstoffen.

Geologen zijn het er nog niet over eens of het antropoceen een officieel tijdvak moet worden.

Want de veronderstelt dat de grens holoceen-antropoceen terug te vinden is in de ondergrond. Een idee is het nieuwe tijdvak te laten starten in het midden van de 20ste eeuw.

De wereldbevolking stijgt vanaf dan zeer snel en de industriële productie en het gebruik van chemicaliën in de landbouw werd opgedreven. Bovendien lieten de ontploffingen van de atoombommen over de hele wereld een radioactief laagje achter in sedimenten en ijslagen.

Tegenkantingen tegen de invoering van dit nieuwe tijdperk zijn er ook. De periode waarin de mens een invloed uitoefent op de aarde is geologisch gezien zo kort, dat het meer een plotse gebeurtenis lijkt dan een echte tijdvak. Er is dus nog zeer veel voer voor een discussie.