Rechtsgeschiedenis LEH 11

Uit welk motief streefden de Franse koningen voor rechtseenheid?

De Franse koningen wilden rechtseenheid creëren om de burgers rechtszekerheid te geven, bijvoorbeeld Charles VII in april 1454: ‘Aangezien wij de processen en twistgedingen tussen onze onderda­nen willen verkorten en hen willen ontlasten van hun uitgaven en kosten en zekerheid willen geven aan de vonnissen voorzover dat kan en willen wegnemen alle zaken van verschil en tegenstrijdigheid, daarom verordonneren en beslissen wij, verklaren en bevelen wij dat de coutumen, gewoonten en gebruiken van alle landen van ons koninkrijk worden geordend en op schrift gesteld’ (par. 11.1).

Waar heeft in Frankrijk met name het Romeinse recht gegolden?

In het zuidelijk deel: de pays de ‘droit écrit’.

Wat waren de coutumes?

De coutumes waren de territoriale gewoon­terechten. Het gewoonterecht was een recht van onderop met een lange traditie, een rechtsovertuiging van de bevolking dat op een bepaalde wijze gehandeld diende te worden.

Waarin zat het gevaar van de coutumes voor de rechtszoekende?

De coutumes zijn niet op schrift gestelde regels: het zijn mondeling overgeleverde rechtsregels, waardoor een grote mate van rechtsonzeker­heid ontstond. Door de rechter moest worden onderzocht of een door partijen geciteerde coutume daadwerkelijk onderdeel uitmaakte van het recht van een bepaalde plaats, maar er was onduidelijkheid over de wijze waarop dit plaats moest vinden.

Welk bevel bevatte de ordonnance van Montils-lès-Tours van Charles VII uit april 1454?

Om rechtszekerheid en rechtseenheid te herstellen, vaardigde Charles VII in april 1454 de ordonnance de Montils-lès-Tours uit over de hervor­ming van het justitiebestel, waarin hij de opdracht gaf om de coutu­mes op schrift te stellen.

Zijn de coutumes te beschouwen als een codificatie?

Ten eerste zijn de meeste op schrift gestelde coutumes het werk van privépersonen, en in die zin niet uitgevaardigd door een wetgevende autoriteit. Daarnaast bestaan de meeste coutumes uit enerzijds strafrechtelijke regels en anderzijds onderdelen die als burgerlijk recht kunnen worden aange­merkt. Het karakter van de mondeling overgeleverde coutumes brengt met zich dat de regels veelal casuïstisch van aard zijn en zich moeilijk laten generaliseren. Het blijven gefragmenteerde regelingen waarin een gestructureerde aanpak ontbreekt. Zodoende zijn zij niet als codificatie aan te merken.

Wat was het nadeel van op schrift gestelde gehomologeerde coutumes?

De mondeling overgeleverde coutume kon onder invloed van maat­schappelijke omstandigheden relatief snel aangepast worden. Met op schrift gestelde regels was dit minder eenvoudig, zodat de gehomologeerde Franse cou­tumes snel verouderden en midden zestiende eeuw aan herziening toe waren, waarbij in onbruik geraakte en verwerpelijke gewoontes werden opgespoord en afge­schaft.

Op welke wijze vond in Frankrijk rechtsunifictie plaats in de wirwar van lokale coutumes?

Via de rechterlijke colleges (de regionale parlementen) en in de rechtsleer wordt in Frankrijk naar rechtsunificatie toegewerkt. Het parlement van Parijs treedt op als hoogste rechter voor het merendeel van het Franse grondgebied en kan zo uniformiteit creëren, maar ook de wetenschappelijke literatuur over het recht, met name over de coutume de Paris, heeft in Frankrijk een bijdrage geleverd aan de unificatie.

Welke invloed heeft de Verlichting op het recht?

Kenmerken van de Verlichting zijn het baseren van de oordeelsvorming op de rede en eigen waarneming, het pleidooi voor religieuze tolerantie en de centrale plaats van het natuurrecht opgebouwd rond rechtsregels gebaseerd op de rede. De auteurs tijdens de Verlichting pleiten voor persoonlijke vrij­heden, onderwijs, burgerrechten, mensenrechten en een staat die enkel handelt in het algemeen belang. Hiermee wordt een basis gelegd voor de moderne ideeën over mensenrechten.

Wat waren de ‘arrêts de reglement’?

In het Ancien régime waren de aan een parlement verbonden rechters bevoegd om in individuele rechtszaken een vonnis uit te spreken dat ook recht schiep buiten de direct betrokken partijen, de zogenaamde ‘arrêts de reglement’. In zo'n geval werd de zitting verplaatst van de kamer (Chambre) waar de zaak werd behandeld naar een ‘Grand Cham­bre’, waar het vonnis in de vorm van een Reglement werd uitgesproken door rechters die hiervoor een ‘Robe rouge’, een rode toga, droegen, waarna het vonnis openbaar gemaakt moest worden door het op te han­gen op openbare plaatsen.

Kunnen tegenwoordig rechters in Nederland een ‘arrêt de reglement’ uitspreken?

In Nederland binden uitspraken van rechterlijke colleges enkel de betrokken partijen. (Hoewel uitspraken van de Hoge Raad grote invloed hebben op lagere rechters, zijn zij niet gebonden aan een uitspraak van de Hoge Raad.)

Wat gebeurde er na het uiteenvallen van het West-Romeinse Rijk in de periode na 493 in Frankrijk?

Het gebied werd opgedeeld in vele kleine territoria die veelal eigen wetgeving ontwikkelden.

Wie bleven onder het voor hen geldigeRomeinse recht leven (de Lex Romana Visigothorum)?

De Gallo-Romeinse burgers die voor het jaar 493 in de zuidelijke helft van Frankrijk woonden.

Wat voor recht hadden de Germaanse stammen die vanuit het noorden Frankrijk binnenvielen?

Hun eigen recht als persoonlijk statuut > leges barbarorum.

Hoe werden de leges barbarorum overgeleverd?

Mondeling.

How ontwikkelden de leges barbarorum zich?

Onder invloed van het Romeinse en kerkelijke recht.

Waar was het kerkelijke recht op van toepassing?

Via de katholieke kerk was voor alle inwoners van Frankrijk het kerkelijk recht van toepassing op juridische onderwerpen die de sacramenten betroffen (voornamelijk het huwelijk), de belangen van de katholieke kerk (testamenten met legaten aan de kerk) en waar het de juridische positie van kerkelijke beambten aanging.

Tot wanneer vormde het kerkelijk recht een uniform stelsel voor heel Europa?

Tot de reformatie.

Tot wanneer bleef de pluraliteit van rechtsbronnen bestaan in Frankrijk?

Tot de Franse revolutie in 1789.

Wie woonden er in het Noorden van Frankrijk?

De Franken en andere Germaanse stammen.

Hoe ontstond er een tweedeling in het recht in Frankrijk?

Doordat er in het zuiden van Frankrijk de Gallo-Romeinse burgers woonden en in het noorden van Frankrijk de Franken en andere Germaanse stammen.

Welke tweedeling ontstond er in het recht in Frankrijk?

Noordelijk deel van Frankrijk: recht dat was geënt op Frankisch-Germaans gewoonterecht, vastgelegd in coutumes => droit coutumier

Zuidelijk deel van Frankrijk: gebaseerd op het Romeinse recht dat in de 5e eeuw schriftelijk was vastgelegd in de Codex Theodosianus => het territorium van het droit écrit.

Wat wist de Franse koning te bereiken?

Bij de bestuurlijke eenwording wist hij de lappendeken van territoria te verenigen, maar de tegenstelling in recht bleef voortbestaan.

Wie wordt er in 987 gekroond tot koning van Frankrijk en wie was hij?

Hugo Capet, het was een graaf uit Parijs, afkomstig uit een familie die oorspronkelijk alleen het Île-de-France rond Parijs bezat.

Wat deden de nakomelingen van Hugo Capet?

Ze begonnen met het bijeenbrengen van de vele autonome gebiedsdelen in Frankrijk onder één bestuur.

Door wie werd een belangrijke stap gezet met het bijeenbrengen van de vele autonome gebiedsdelen in Frankrijk en hoe?

Door Philippe Auguste (koning van 1180-1223). Dit kwam door de verovering op de Engelsen van de streek Aquitaine (rond de stad Bordeaux).

Wat gebeurde er tijdens de Honderdjarige Oorlog?

De Engelsen werden bijna van het geheel van het Europese vasteland verdreven. Ze bezaten grote delen van Normandië, Bretagne en de Anjou.

Wat voor symbool was Jeanne d’Arc?

Een symbool voor de collectieve Franse strijd tegen de Engelsen.

Wat vergde nog steeds een lange tijd ondanks dat de strijd op het slagveld werd gewonnen?

Het vergde nog een lange tijd voor het land tot een eenheid zou worden gesmeed.

Wat probeerde de Franse kroon?

De kerk in Frankrijk onder zijn invloed te krijgen door zich het recht op bisschopsbenoemingen toe te eigenen.

Wat stond er in het concordaat van Bologna en tussen wie werd deze gesloten?

Tussen de Franse koning François I en paus Leo X. Er stond in dat de paus het recht van de wereldlijke macht (de koning) erkende om aartsbisschoppen, bisschoppen en abten te benoemen.

Hoe ontwikkelden de coutumes zich?

Tot een stelsel van territoriaal gewoonterecht. Dit konden zeer kleine gebieden zijn die onderworpen waren aan het gezag van een leenman.

Verschilden de coutumes?

Nee, er zijn wel families of grotere groepen coutumes aan te wijzen die vergelijkbare trekken hadden. Zo was er een groep ‘coutumes de l’Île de France’ en de ‘coutumes de l’Ouest’.

Hoe werd het gewoonterecht gezien?

Het recht van onderop > een rechtsovertuiging van de bevolking dat op een bepaalde wijze gehandeld diende te worden.

Wat stond tegenover het gewoonterecht?

Het recht van bovenaf door de koning

Zijn de coutumes op schrift gesteld?

Nee, het is een mondeling overgeleverde rechtsregel

Wat is het gevolg dat coutumes mondeling zijn overgeleverd?

Voor rechtzoekenden ontstond een grote mate van rechtsonzekerheid. Door de rechter moest worden onderzocht of een door partijen geciteerde coutume daadwerkelijk onderdeel uitmaakte van het recht van een bepaalde plaats. Onduidelijk was echter de wijze waarop dit plaats moest vinden. Hoeveel personen dienden een coutume te erkennen of herkennen tegenover de rechter?

Wat gebeurde er in de 13e eeuw met coutumes?

Onduidelijkheden over coutumes tijdens rechtszaken werd voorgelegd aan een turbe.

Wat is een turbe?

Tien kenners van de coutumes die als groep door de rechters werden ondervraagd. De gehele groep van tien man diende unaniem een oordeel te geven over de vraag of de coutume bestond of niet.

Wat is een coutume notoire?

Een couture waarvan het bestaan in een bepaalde streek werd bewezen.

Wat werd er in een ordonnance in 1270 vastgelegd?

De Franse koning Louis IX legde daarin de procedure vast over het vaststellen van de coutumes

Hoe werd het bestaan van een coutume bewezen in de 14e en 15e eeuw?

Het bewijs werd voorgelegd aan twee tubes van ieder 10 man.

Waarom ontwikkelde het juridische onderzoek zich niet naar het Franse gewoonterecht?

Het ongeschreven gewoonterecht was lastig omdat het van plaats tot plaats verschilde.

Waaruit bestonden de meeste coutumes?

Enerzijds uit strafrechtelijke regels en anderzijds onderdelen die als burgerlijk recht kunnen worden aangemerkt.

Wat brengt het karakter van de mondeling overgeleverde coutumes met zich mee?

De regels waren veelal casuïstisch van aard en lieten zich moeilijk generaliseren. Het bleven gefragmenteerde regelingen waarin een gestructureerde aanpak ontbrak.

Hoe werd rechtsonzekerheid weggenomen?

Door de coutumes op schrift te stellen.

\
Let op: de coutumes bleven ook op schrift gefragmenteerd en ze behandelden niet het gehele privaatrecht, zoals moderne codificaties dit wel pretenderen.

Waarom maakte het procesrecht meestal geen onderdeel uit van de coutumes?

Het vaststellen van het procesrecht was een bevoegdheid die aan de koning toebehoorde.

Waar vielen de regels rond het huwelijk onder?

Onder het kerkelijk recht

Waarin was het kerkelijke recht vastgelegd?

In de *Corpus iuris canonici* (1582)

Wat hadden de steden nog meer van recht?

De door de koning verleende stadsrechten.

Waarin waren de door de koning verleende stadsrechten neergelegd?

In chartes, een rechtsbron die echter veelal eveneens zeer gefragmenteerd is.

Wat was een van de eerste regeringsdaden van de Franse koning Charles VII na beëindiging van de Honderdjarige Oorlog?

Het herstellen van rechtszekerheid voor zijn onderdanen.

Hoe probeerde de Franse koning Charles VII de rechtszekerheid voor zijn onderdanen te herstellen?

Door het bevorderen van snelle afhandeling van rechtszaken met behulp van duidelijke wetgeving

Hoe stelde de koning zich op?

De koning stelde zich als hoogst verantwoordelijke voor het recht als ‘justicier’ ten bate van het algemeen belang, ‘le bien commun’ en ‘l’utilité commune’.

Wat diende er volgens Charles VII te gebeuren met verwerpelijke lokale gewoontes?

Hij wilde deze afschaffen. Uit toevallige voorvallen konden bizarre coutumes voortvloeien.

Waarom vaardigde Charles VII de ordonnance de Montils-lès-Tours uit?

Om rechtszekerheid en rechtseenheid te herstellen.

Wat stond er in de ordonnance de Montils-lès-Tours?

Het ging over de hervorming van het justitiebestel waarin hij de opdracht gaf om de coutumes op schrift te stellen.

Probeerde Charles VII het privaatrecht te bepalen met de ordonnance de Montils-lès-Tours?

Nee, maar hij maakte wel gebruik van zijn prerogatieven recht om het recht vast te leggen.

Wat richtte de koning per rechtsgebied op waar een coutume gold?

Een comité die bij het codificeren van de coutumes als schakel fungeerde voor de samenwerking tussen de vertegenwoordiger van de koning, de drie standen en de praktijkjuristen.

Wie moesten er instemmen met het eindresultaat?

Alle standen in de vergadering.

Wat voor geschillen werden er voorgelegd aan de rechtbank van het parlement tijdens dit proces?

Geschillen ontstaan door tegengestelde belangen.

Waarom kwam er tegenstand vanuit de lokale autoriteiten?

De op schrift gestelde coutumes werden gecontroleerd door koninklijke ambtenaren en kregen daarop goedkeuring van de koning. Dit was een inbreuk op de privileges van de koning.

Wat was het gevolg van het vastleggen van de coutumes in het buitenland?

Ze gingen het daar ook doen.

Wie riep de bestuurders in het graafschap Vlaanderen op de lokale coutumes vast te leggen?

Op 11 maart 1457 werden door de Bourgondische hertog Filips de Goede (1396–1467) in Brugge de bestuurders in het graafschap Vlaanderen opgeroepen de lokale coutumes vast te leggen.

Wat gebeurde er in 1459 in het graafschap Vlaanderen.

Er werden twee coutumes gehomologeerd.

Waarom werd door de Franse koning Charles VIII de procedure vereenvoudigd waarlangs de coutures werden vastgelegd?

Om de koninklijke eis dat de coutumes op schrift vastgelegd moesten worden.

Hoe vereenvoudigde Charles VIII de procedure?

Koninklijke ambtenaren gingen ter plekke werken en kregen daarbij grote vrijheid. Alleen in echte probleemgevallen moest de zaak aan koning en parlement worden voorgelegd. De door het parlement van Parijs uitgezonden commissarissen kregen de leiding over de vergadering die de coutumes moest vaststellen. Zij droegen zorg voor een ordelijk verloop en wisten meestal binnen een week het eindresultaat af te hameren.

Wat was het voordeel van de mondeling overgeleverde coutume?

De coutume kon onder invloed van de maatschappelijke omstandigheden worden aangepast.

Waardoor waren de coutumes midden 16e eeuw aan herziening toe?

De op schrift gestelde regels konden minder makkelijk aangepast worden onder invloed van maatschappelijke omstandigheden. In onbruik geraakte en verwerpelijke gewoonten werden opgespoord en afgeschaft.

Wat werd er aangebracht in de herziene coutumes?

Belangrijke moderniseringen en hoofdstukken werden vervangen door logisch geordende titels (*titres*)

Wat leverde een belangrijke bijdrage aan de verspreiding van de schriftelijk vastgelegde coutumes?

De ontwikkeling van de boekdrukkunst in deze periode.

Wat gebeurde er vanaf 1508?

De eerste geannoteerde edities van lokale coutumes werden gepubliceerd.

Van wie kwam de eerste geannoteerde editie van de lokale coutumes?

Het commentaar op de coutume van Bourges door Nicolas Bohier (1469–1539)

Wat was de eerste aanzet tot rechtsvergelijking?

Door Gilles Fortin (1600–?): een versie van de *Coutume de Paris* waarin hij per artikel de coutumes van andere streken in Frankrijk liet volgen over hetzelfde onderwerp.

Wie was uitsluitend bevoegd om de rechtspraak uit te oefenen binnen het kroondomein (domaine royal)?

De Franse koning.

Wat omvatte het kroondomein?

Het gebied van Île-de-France rond Parijs.

Hoe werd vanaf de 13e eeuw de rechtsmacht van de koning gestaag uitgebreid?

Door het afscheiden van een Cour of Parlement van de bestaande Conseil du Roi.

De Cours de baillage werd ingericht om geschillen tussen burgers en koninklijke ambtenaren of koninklijke belangen, waaronder belastinggeschillen, te beslechten > hier was ook hoger beroep mogelijk voor uitspraken van lagere rechtbanken.

Hoe werd de rechtsmacht van het parlement van Parijs gedecentraliseerd?

Er werden meerdere parlementen ingesteld, om te beginnen in Toulouse en Bordeaux.

Hoeveel parlementen waren er?

Naast Parijs waren er uiteindelijk 14 parlementen.

Hoe probeerde de Franse koning François I eenheid in het procesrecht te creëren?

Hij vaardigde de Ordonnance de Villers-Cotterêts uit waarin ook het Frans als officiële taal voor de administratie en justitie van het koninkrijk werd ingevoerd, ten koste van het Latijn.

Wat werd afgeschaft in 1667 bij de ordonnance civile?

De vaststelling van een coutume door de turbes bij de rechter

Wanneer was het verenigen van het gehele Franse grondgebied bijna voltooid?

Einde van de 15e eeuw.

Wat ging hand in hand met het verenigen van het gehele grondgebied in Frankrijk?

De uitbreiding van de normatieve macht van de koning. Van toen af aan werden koninklijke besluiten in heel het koninkrijk geaccepteerd en toegepast.

Wat houdt de uitdrukking utilitas publica in?

De koning zou ingrijpen op alle gebieden indien het welzijn van het rijk dat zou eisen > François I.

Hoe werd de normatieve actie gerechtvaardigd?

Door een beroep op het algemeen belang.

Waarmee ging het ontwikkelen van het concept van soevereiniteit door koninklijke juristen gepaard?

Met de uitvaardiging van de ontwikkeling van koninklijke wetgeving.

Wat betekent de uitspraak “Si veut le roi, si veut la loi” van Antoine Loisel?

Als de koning het wil, zo wil het de wet.

Onder wie beleefde de absolute monarchie het hoogtepunt?

Onder Lodewijk XIV

Wat was de koning toentertijd met betrekking tot de wetgeving?

Hij was de bijna exclusieve bron van alle wetgeving en dat alles wat de koning juist achtte voor de rechtsorde automatisch wet zou worden.

Wanneer kwam het wetenschappelijk onderzoek naar de coutumes op gang?

Na het op schrift stellen van het gewoonterecht.

Wie voerde het wetenschappelijk onderzoek uit?

Dit gebeurde enkele malen door de overheid, maar meestal door privépersonen. De eerste juristen die verhandelingen over de coutumes schreven, onder wie Tiraqueau en Du Moulin, deden dit op een wijze die vergelijkbaar was met de aanpak van de commentatoren.

Waarom was harmonisatie van de coutumes onbegonnen werk?

Door tegenwerking van lokale autoriteiten.

Hoe werd naar rechtsunificatie gewerkt in Frankrijk?

Via de rechtelijke colleges en in de rechtsleer. Het parlement van Parijs trad op als hoogste rechter voor het merendeel van het Franse grondgebied en kon op die manier uniformiteit creëren. Maar ook de wetenschappelijke literatuur over het recht, met name over de coutumes, heeft in Frankrijk een bijdrage geleverd aan de rechtsunificatie.

Wat schreef rechtshistoricus Van Caenegem over de unificatie van het recht?

Dat juridisch wetenschap hiervoor van belang is.

Wat kwam tot stand na de Franse revolutie?

De unificatie van recht in één wetboek > de Code civil.

Waartoe leidden door praktijkjuristen gemaakte privé optekeningen van coutumes en de homologatie van lokale coutumes?

Tot een verstarring of permanentie van het couturier recht > de rechtsregel was gefixeerd en zou minder snel gewijzigd kunnen worden.

Wie stelt het commentaar op de Coutume de Paris op?

Charles du Moulin > na een voorbereiding van 13 jaar begon hij in 1535.

Waar werd de Coutume de Paris gebruikt?

Het werd als handboek gebruikt in Parijs maar ook in delen van Frankrijk waar andere coutumes golden.

Wat was de invloed van Du Moulin op de Franse Code civil?

Het was indirect en liep via Pothier.

Welk doel had Guillaume de Lamoignon voor ogen gesteld?

Een code schrijven die zou gelden voor heel Frankrijk.