Historia ustroju

Zakres kompetencji króla (monarchia patrymonialna)

• odpowiedzialność za sprawy wojny i pokoju oraz władzę wojskową

• miał najwyższe zwierzchnictwo sądowe, prawo ewokacji

• miał wysokie uprawnienia we władzy wykonawczej (tzw. bannus) i ustawodawczej

prawo ewokacji

król mógł każdą sprawę z sądu wyjąć i sam osądzić oraz sądownictwo arbitralne, mógł skazać kogoś bez żadnego postępowania

czym był bannus

król wydawał rozkazy wszystkim i w każdej sprawie

Ustrój lenny

1. dotyczył wzajemnych relacji pomiędzy panami feudalnymi i stosunku tych panów feudalnych do monarchy 

2. System lenny rozpoczął się od tak zwanych umów komendacyjnych, których stronami byli pan (coraz częściej zwany seniorem) oraz wolny człowiek (zwany wasalem). Ich przedmiotem były wzajemne świadczenia opieki i ochrony ze strony seniora oraz służby i posłuszeństwa ze strony wasala 

3. Wasal nie mógł być chłopem, gdyż nie uprawiał ziemi, a najczęstszą formą odpłaty za usługi seniora była służba wojskowa 

4. Istotnym elementem tego systemu było to, że poszczególni wszyscy mieli określone miejsce w hierarchii feudalnej, jako wasale dzierżący od króla albo innych seniorów ziemię oraz jako seniorzy w stosunku do własnych wasali 

Monarchia stanowa

forma ustroju politycznego, charakterystyczna dla schyłkowego okresu średniowiecza, związana z wyodrębnieniem się zróżnicowanych grup społecznych (stanów). Władza monarchy, dotąd patrymonialnego, została ograniczona na rzecz stanów, szczególnie rycerstwa i duchowieństwa, niekiedy mieszczaństwa. Udział stanów w rządach był realizowany przez reprezentację w zgromadzeniach stanowych (późniejszych parlamentach) i różnych formach samorządu.

Immunitet

1. Immunitet to był indywidualny przywilej monarszy, zwolnienie z ogólnych obowiązków i nadaniu szczególnych praw, które zapewniały wyłączność lub pierwszeństwo. Zwolnienia immunitetowe traktowane jako wolność. Immunitet pokazuje dwa istotne cele. Z jednej strony uwalnia objęty nim obszar z pewnych prawnych działań, tzn. państwowych działań, to jest inwestycja negatywna. Z drugiej strony pewne zadania państwa przykazuje panu immunitetowemu w immunizowanym majątku, to jest funkcja pozytywna.  

2. Immunitet był przywilejem na rzecz panów prywatnych (duchownych i świeckich), który np. zabraniał urzędnikom królewskim, w zakresie określonym w immunitecie, wkraczania na dobra immunizowane 

Rodzaje immunitetów pod względem zakresu praw przekazywanych

1. immunitety pełne - obejmował pełnię praw w nim przekazywanych 

2. immunitety niepełne - obejmuje tylko część przekazywanych w nim praw (np. immunitet sądowy, ale tylko w sprawach drobniejszych) 

Rodzaje immunitetów pod względem dziedzin

1. immunitety ekonomiczne - monarcha zrzekał się świadczeń skarbowych, danin, posług, grzywien czy kar pieniężnych. 

2. immunitety skarbowe  

3. immunitety sądowo administracyjne - przekazanie przez monarchę swoich dotychczasowych uprawnień, czyli regaliów, czy prawa książęcego o charakterze policyjnym i jurysdykcyjnym

Corona Regni

pojęcie Korony Królestwa zaczęło być stosowane w Europie w XIII w. (Francja) jako określenie suwerennego państwa posiadającego nie tylko władcę – króla, lecz także własne prawa i historyczne terytorium.

1. Zasada niepodzielności państwa polskiego – rozwiązała ona kwestię rozbicia dzielnicowego  

2. Zasada suwerenności (przejęta z Francji) – królowie polscy nie składają hołdów lennych, „są cesarzami w swoim królestwie”  

3. Zasada niepozbywalności terytorium państwowego

Konsekwencje zasady niepozbywalności terytorium państwowego

1. Nie można było darować lub sprzedawać kawałka terytorium państwa polskiego.

2. królowie Polski składali w momencie koronacji przysięgę, iż spróbują odzyskać utracone ziemie (etniczne i historyczne)

Stany w monarchii stanowej

1. Szlachta - stan zamknięty, dzielący się na magnaterię i szlachtę zaściankową (ubogą, drobną)

2. Duchowieństwo 

3. Mieszczaństwo (plebs, pospólstwo, patrycjat)

4. Chłopi (lokacyjni i nielokacyjni)

Historia sejmu walnego

Sejm walny Królestwa Polskiego po raz pierwszy pojawił się w latach 1382–1386 - na ogólnopolskie zjazdy urzędnicze zaczęła przybywać szlachta i przedstawiciele miast.
2 lutego 1386 roku - jeden z pierwszych sejmów walnych w Lublinie; Jagiełło został wybrany królem Polski.
Pierwszym sejmem walny z udziałem posłów wybranych na sejmikach ziemskich - sejm w Piotrkowie w 1468 roku. 

Skład sejmu walnego

• Członkowie rady królewskiej (najważniejsza rola)

• Niżsi urzędnicy ziemscy (nieformalni reprezentancji swoich ziem.

• Szlachta przybywająca na sejm (bez urzędów)

• Przedstawiciele miast

3 stany sejmujące: król, senat, izba poselska.

Izba Senatorska reprezentowała stan senatorski, Izba Poselska stan rycerski.

Skład Izby poselskiej sejmu walnego

• posłowie od sejmików ziemskich (170 w tym 48 z Wielkiego Księstwa)

• przedstawiciele miast, posiadających prawa szlacheckie (Kraków i Wilno, później także Lublin, Lwów, Toruń, Gdańsk i Kamieniec Podolski) - nie mieli prawa głosu. 

Skład senatu sejmu walnego

1. Senatorowie duchowni 

2. Senatorowie świeccy: 

• Wojewodowie 

• Kasztelanowie więksi (krzesłowi) 

• Kasztelanowie mniejsi (drążkowi) 

• Ministrowie 

Ministrowie sejmu walnego

1. Marszałek wielki koronny - organizował i zwoływał posiedzenie sejmu, sprawował sądy, jego atrybutem była laska marszałkowska

2. Kanclerz wielki koronny - powiernik pieczęci, przewodził asesorii, podstawowy atrybut to pieczętarz/pieczęć

3. Podkanclerzy koronny - zastępca

4. Podskarbi wielki koronny - klucz do skarbu, nadzór nad skarbem publicznym

5. Marszałek nadworny koronny 

6. Hetman wielki koronny (od 1768) 

7. Hetman polny koronny (od 1768) - zastępca Hetmana Wielkiego Koronnego

8. Podskarbi nadworny koronny (od 1775)

Analogicznie dla WKL

Lokacja sejmów walnych

Do 1569 roku (unia lubelska) - sesje sejmu w Piotrkowie, Krakowie, Toruniu, Bydgoszczy, Radomiu, Sandomierzu (sejmik generalny przy królu), Lublinie, Parczewie, Warszawie.

Od 1573 roku: sejm zwyczajny zwoływany raz na dwa lata, odbywający się w Warszawie, co trzecia sesja w Grodnie (sejm grodzieński), ewentualnie Toruń, Brześć Litewski, Lublin. Sejmy nadzwyczajne, konwokacyjne i elekcyjne zawsze w Warszawie, a koronacyjne w Krakowie.

Kompetencje króla a sejm walny

Król nie mógł nakładać nowych podatków bez zgody sejmu; sejm był też organem ustawodawczym. Zamiast sejmu walnego król mógł zwołać też sejmy prowincjonalne (takie same kompetencje jak sejmy walne), aby uzyskać zatwierdzenie dla swoich propozycji na każdym z osobna. Mógł też przedstawiać swoje propozycje sejmikom ziemskim i od nich uzyskać zatwierdzenie dla swoich propozycji - ALTERNATYWNOŚĆ SEJMU WALNEGO, SEJMÓW PROWINCJONALNYCH I SEJMIKÓW ZIEMSKICH (do końca XV wieku).

Artykuły henrykowskie (1573)

1. gwarantowały zachowanie przywilejów szlachty; 

2. określały zasady ustroju i prawa Rzeczypospolitej; 

3. nakazywały królowi zwoływanie sejmu walnego co dwa lata na okres
   6 tygodni, a w razie nagłej potrzeby sejm nadzwyczajny; 

4. król miał przy sobie na stałe radę doradczą - 16 senatorów (rezydentów), którzy składali sprawozdanie na sejmie; 

5. król wybierany tylko poprzez wolną elekcję; 

6. politykę wewnętrzną i zagraniczną oraz wypowiedzenie wojny kontrolował sejm; 

7. zabraniały królowi podejmowania istotnych decyzji politycznych bez zgody senatorów przebywających na dworze królewskim; 

8. narzucały zależność monarchy od praw Rzeczypospolitej, czyli od woli szlachty; 

9. obywatele mieli prawo do wolności wyznania (przysięga na przestrzeganie postanowień konfederacji warszawskiej), zobowiązano króla do zachowania pokoju między różnowiercami; 

10. w ostatnim artykule zezwalały na wypowiedzenie królowi posłuszeństwa (rokosz), w wypadku złamania przez niego przyjętych zobowiązań. 

Sejm konwokacyjny

wybierani kandydaci do elekcji, ustalanie daty i trybu następnego sejmu elekcyjnego

Sejm elekcyjny

wybór króla, głosować mógł każdy szlachcic

Sejm koronacyjny

w Krakowie (a ostatni w Warszawie), elekt dopełniał powinności przed koronacją

Historia sejmików ziemskich

od końca XIV wieku były zjazdami całej szlachty z terenu danej ziemi czy województwa. Początkowo obradom przewodniczył starosta (Wielkopolska), wojewoda (Małopolska), albo najwyższy urzędnik ziemski. Po wolnej elekcji wykształciła się funkcja marszałka sejmikowego. Sejmik uchwalał lokalne podatki i tworzył sąd sejmikowy.

Były równoprawne z sejmami prowincjonalnymi i sejmem walnym. Król mógł zwołać którykolwiek z nich, aby zatwierdzić swoje propozycje.

Od połowy XV wieku, sejmiki zaczęły wysyłać swoich posłów na sejm walny. Gdy powstała izba poselska sejmu walnego zmalała rola ustawodawcza sejmików ziemskich, ale zachowały one pewne kompetencje.

W XVII wieku w obliczu bezwładu władzy centralnej sejmiki przejęły znaczną część jej uprawnień (egzekucja i redystrybucja podatków, powoływanie żołnierza, zarząd lokalny).Podstawą rozwoju władzy rządów sejmikowych, było uzurpowanie przez nie uprawnień podatkowych. Odwoływanie się króla do sejmików w sprawach podatkowych prowadziło do gromadzenie przez nie nadwyżek kosztem skarbu państwowego. Nadwyżki te i odrębne podatki wojewódzkie gromadzono w skarbie wojewódzkim. W oparciu o posiadane fundusze rozwijała się władza sejmików w zakresie samorządu wojewódzkiego.

Rodzaje sejmików ziemskich ze wzgl. na funkcje

• Sejmik przedsejmowy – wysłuchiwał legacji króla zwołującej sejm walny, wybierał posłów i sporządzał dla nich instrukcje 

• relacyjny – pełnił funkcje samorządowe i dzielnicowe. Zbierał się po obradach sejmowych sejmu walnego, w celu przeprowadzenia dyskusji i zdania relacji przez posłów z obrad sejmowych. Od 1589 r. obradom sejmiku przewodniczył marszałek wybierany z grona szlachty. Niektóre postanowienia sejmu walnego wymagały zatwierdzenia przez sejmik.

• elekcyjny – wybierał kandydatów na wakujące urzędy podkomorzego, sędziego ziemskiego, podsędka i pisarza ziemskiego, a w Wielkim Księstwie Litewskim również marszałka sejmikowego, wybór króla, głosować mógł każdy szlachcic.

• kapturowy – zwoływany na czas bezkrólewia dla wybrania władz konfederacji i sądu kapturowego 

• deputacki albo sejmik gromniczny – pełnił funkcje samorządowe i dzielnicowe w okresie demokracji szlacheckiej Korony Królestwa Polskiego. Co rok wybierał deputatów na Trybunał Koronny i Trybunał Skarbowy Radomski, wybierał też marszałka będącego przewodniczącym sejmiku. 

• gospodarczy – organ szlacheckiego samorządu gospodarczego, szczególna forma sejmiku relacyjnego. Był organem konsultacyjnym, szlachta wyrażała zgodę na nakładanie lokalnych podatków i kontrolowała wydatki. Wybierali też poborców podatkowych oraz kontrolowali ich działalność, nakładali podatki wojewódzkie i decydowali o ich przeznaczeniu. Od 1677 wybierał deputatów do Trybunału Skarbowego Radomskiego.

Przebieg i organizacja sejmików ziemskich

Szlachta mogła wybierać przewodniczącego obradom marszałka, co było wyrazem rosnącej roli szlachty na sejmikach.

Sejmik wybierając posła określał granice jego działania na sejmie walnym. Poseł, który działał sprzecznie z instrukcją, nie był karany – jedyną konsekwencją było niewybieranie go następnym razem.  

Posłowie niektórych prowincji zbierali się na sejmikach generalnych, by ustalić swoje stanowisko przed obradami sejmu walnego.  

Uchwały sejmikowe zwano laudami. Od końca XVI wieku wpisywano je zwykle do ksiąg grodzkich.

Sejmiki generalne, generały

zjazdy posłów, których wybrano na sejmikach ziemskich oraz senatorów z danej prowincji. W XVII generały zanikły z wyjątkiem pruskiego. Zastąpiły je sesje narodów.  

Ich zadaniem było uzgadnianie stanowiska na sejm walny

Miejsce odbywania się sejmików generalnych

• dla Małopolski – w Nowym Mieście Korczynie 

• dla Wielkopolski – sejmik generalny w Kole 

• dla Mazowsza – w Warszawie 

• dla Litwy – w Wołkowysku, a potem w Słonimie 

• dla Rusi – w Sądowej Wiszni 

• dla Prus Królewskich - w Malborku lub Grudziądzu 

Sąd ziemski

sąd szlachecki w dawnej Rzeczypospolitej. Zajmował się wszystkimi sprawami, w których pozwanym był szlachcic osiadły, z wyjątkiem tych zastrzeżonych dla sądu grodzkiego (cztery artykuły grodzkie) oraz podkomorskiego. Sąd mógł uznać się niewładnym do orzekania w jakiejś sprawie, jeśli była bardzo skomplikowana, i odesłać ją do rozstrzygnięcia do sądu wiecowego, sejmikowego lub monarszego. Dodatkowo sąd ten prowadził do XVII w. księgi wieczyste.

W sądzie ziemskim książęcym, książę w obecności poddanych rozsądzał wszystkie kwestie pośród nich, a urzędnicy służyli radą. W XIII wieku nastąpiła emancypacja i sądy zaczęły zbierać się same, bez księcia - w sprawach szlachty osiadłej, sprawach cywilnych i sprawach karnych niższej rangi. Zbierał się 4 razy (później 3) w ciągu roku na roczkach sądowych. Na tydzień przed roczkami w stolicy powiatu wystawiano księgę ziemską.

Poza Prusami Królewskimi sąd ziemski działał w każdej ziemi i województwie. Objeżdżał województwo (ziemię) i odbywał sesje w stolicach poszczególnych powiatów. Do upadku znaczenia sądów ziemskich przyczyniło się ograniczenie liczby zjazdów do trzech, a nawet dwóch w XVI w. Kompetencje sądów ziemskich powoli przejmowały sądy grodzkie. W XVIII wieku próbowano ożywić funkcjonowanie sądownictwa ziemskiego, jednak sejm czteroletni zlikwidował je wraz z grodzkimi, tworząc w ich miejsce jednolite sądy ziemiańskie.

Skład sejmików ziemskich

Początkowo w Małopolsce w skład sądu ziemskiego wchodzili: sędzia ziemski, podsędek, od czterech do sześciu asesorów ze szlachty, pisarz ziemski oraz woźny.
W Wielkopolsce i na Mazowszu w skład sądu ziemskiego wchodzili: starosta, sędzia ziemski, podsędek, wojewoda, podkomorzy, chorąży oraz pisarz.
Prusy Królewskie (i próba na Inflantach) - na czele sędzia ziemski, 6-8 ławników (stałych), kancelarią zarządzał pisarz.

XV wiek - sejmik ziemski elekcyjny wybierał po 4 kandydatów na każdy urząd, a król nominował jednego z nich.
1764 rok - kandydaci wybierani większością głosów.

Sąd działał w składzie trzyosobowym. Nie mógł działać, gdy nawet jeden z urzędów nie był obsadzony.

Sąd grodzki