stjórnmálasaga pr´óf 2

Stjórnarskrá:

er safn reglna um skipulag ríkisvaldsins og þau grundvallarréttindi sem borgararnir skulu njóta. Tilgreinir verkaskiptingu og skipulag meginstoða ríkisvaldsins t.d. sambandið á milli löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvalds. Stjórnarskrám er ekki auðvelt að breyta því þær eiga að veita vernd.

Það sem hægt er að finna í stjórnarskráni:

Útlistun á skiptingu valda á milli þings/ríkisstjórnar/forseta/dómstóla/almennings, Útskýring á kosningakerfinu, Skipulag þingsins – fjárveitingavaldið, Dómsvaldið, Um réttindi og skyldur borgarana og Ákvæði um hvernig breyta eigi stjórnarskránni.

3 stjórnarskrár hafa gilt fyrir ísland

•       Stjórnarskráin 1874

•       Stjórnarskrá Konungsríkisins Íslands 1920

•       Stjórnarskrá Lýðveldisins Íslands 1944

Stjórnarskráin 1874:

Ísland fékk löggjafarvald í séríslenskum málum, fjárveitingavald og von um heimastjórn, byggði að öðru leyti á dönsku stjórnarskránni frá 1849

-Breytingar á stjórnarskrá 1874:

– 1903 Hér komu inn ákvæði um ráðherra sem vantað hafði í stjórnarskrána  frá  1874,  alþingismönnum  var  fjölgað,  kosningarréttur karla  rýmkaður,  auk  þess  sem  nokkrar  minniháttar breytingar á einstökum greinum

-1915 – Ráðherrum fjölgað og kosningaréttur útvíkkaður og fleiri breytingar

Stjórnarskráin 1920:

Tók mið af því að Ísland varð fullvalda ríki 1918

-Breytingar á stjórnarskránni 1920: 3svar breytt

•       1934  - kjördæmaskipunin  var  fest  í  stjórnarskrá,  (þingmönnum  var  fjölgað,  jöfnunarsæti  voru tekin  upp  en  landskjör  afnumið,  kosningarréttur  lækkaður  í  21  ár,  ákvæði  um að  sveitarstyrkþegar  skyldu  ekki  njóta  kosningarréttar  var  afnumið)  og  fjárlög skyldu lögð fyrir sameinað þing.

•       1942 - Kjördæmakerfinu  var  breytt

•       1942- Síðar  á árinu  var  samþykkt  frávik  frá  ákvæðum  stjórnarskrárinnar  um  stjórnarskrárbreytingu  sem  gerði  landsmönnum  kleift  að  samþykkja breytingar  á  stjórnarskránni vegna sambandsslitanna við Dani í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Stjórnarskráin 1944:

Samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu 1944, Gerði kleift að stofna lýðveldi – en að öðru leyti litlar breytingar, Forseti í stað konungs og 26. gr. sem takmarkaði synjunarvaldi forseta

•       Fyrirætlanir að endurskoða stjórnarskrána frá grunni eftir lýðveldisstofnun en ekki varð að því þrátt fyrir að lengi væru starfandi stjórnarskrárnefndir

•       Ekki orðin nein alsherjarbreyting en hins vegar hefur ákvæðum verið breytt alls 8 sinnum

Hvernig er stjórnarskránni breytt?

Alþingi þarf að samþykkja breytingar tvisvar, með þingkosningum á milli, hefð hefur myndast um að mikil þverpólítísk samstaða skuli vera um breytingar á stjórnarskrá. Venjulegast eru breytingar á stjórnaskrá samþykktar rétt fyrir kosningar auk þess þarf Nýkjörið þing síðan einnig að samþykkja breytingarnar.

-Mestu hitamálin í stjórnmálunum 1941-1944 voru

deilur um hvernig kosningakerfið (kjödæmakerfið) ætti að vera og um hvernig ætti að taka á verðbólguvanda

______græddi mjög á óbreyttu kjördæmakerfi en Sjálfstæðisflokkur, Alþýðuflokkur og Sósialistaflokkurinn töpuðu á því

Framsóknarflokkurinn

Stjórnmálaflokkarnir náðu samkomulagi 1942 um að

bara nauðsynlegustu breytingar yrðu gerðar á stjórnarskrá þegar sambandinu við Dani yrði slitið og lýðveldi stofnað því samstaða væri mikilvæg

Breytingar á stjórnarskránni frá 1944:

•       1959 – hlutfallskosningakerfi tekið upp

•       1968 – rýmkun kosningaréttar

•       1984 – breytingar á kjördæmakerfinu

•       1991 – Alþingi breytt í eina deild, þingmenn halda umboðinu þrátt fyrir þingrof o.fl.

•       1995 – mannréttindakaflinn uppfærður

•       1995 – endurskoðun ríkisreikninga breytt

•       1999 – kjördæmaskipan breytt (kjördæmum fækkað o.fl.)

•       2013 – ákvæði til bráðabirgðar sem gilti til 2017 um að hægt væri að breyta stjórnarskrá með þjóðaratkvæðagreiðslu

Bjarni Benediktsson um breytingar á stjórnarskrá(1953):

Benti á að lítill raunverulegur áhugi væri á að endurskoða stjórnarskrána í heild sinni, Mest væri rætt um þrískiptingu ríkisvaldsins og breytingar á kosningalögunum, Mögulega breytingu frá þingræði til forsetaræðis og Jafnvel að taka upp svissneska kerfið.

Tillögur sjálfstæðismanna 1953 um breytingar á stjórnarskrá:

Forseti verði kjörinn með hreinum meirihluta á bak við sig, Nýtt embætti varaforseta sem sé annað hvort forseti Sameinaðs Alþingis eða forseti hæstaréttar, Landsdómur aflagður, Að tekið sé fram að forseti skipi ráðherra í samráði við meirihluta Alþingis, Þing rofið ef ekki tekst að mynda stjórn mánuð frá kosningum, 26. gr. breytt – synjunarvald forseta styrkt, Allar greiðslur ríkisins verði að eiga stoð í fjárlögum, Alþingi geti ekki átt frumkvæði að hækkun fjárlaga og Kjördæmakerfi með kjördæmum og kosið eftir sömu reglu í þeim öllum.

Verkefni stjórnlagaþings:

Stjórnlagaþing skal sérstaklega taka til umfjöllunar eftirfarandi þætti:

1. Undirstöður íslenskrar stjórnskipunar og helstu grunnhugtök hennar.

2. Skipan löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og valdmörk þeirra.

3. Hlutverk og stöðu forseta lýðveldisins.

4. Sjálfstæði dómstóla og eftirlit þeirra með öðrum handhöfum ríkisvalds.

5. Ákvæði um kosningar og kjördæmaskipan.

6. Lýðræðislega þátttöku almennings, m.a. um tímasetningu og fyrirkomulag þjóðaratkvæðagreiðslu, þar á meðal um frumvarp til stjórnarskipunarlaga.

7. Framsal ríkisvalds til alþjóðastofnana og meðferð utanríkismála.

8. Umhverfismál, þar á meðal um eignarhald og nýtingu náttúruauðlinda.

9. Stjórnlagaþing getur ákveðið að taka til umfjöllunar fleiri þætti en getið er í 1. mgr.

Tillögur stjórnlagaráðs:

Ákveðið að endurskrifa texta stjórnarskrárinnar – færa til nútímaforms: Umdeilt, m.a. vegna dómafordæma. Skipulagi kafla stjórnarskrárinnar breytt: Fram kemur að Ísland sé lýðveldi og þingræðisríki. Nefndarmenn ekki allir á sama máli í þessum efnum. Tillögurnar meira í anda forsetaþingræðis. Alþingi fari eitt með löggjafarvaldið en ríkisstjórn og forseti með framkvæmdarvaldið. Samt átti forseti enn að staðfesta lög eða að þau færu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í kaflanum um réttindi einstaklinga eru ýmis nýmæli s.s. rétturinn til líkamlegrar og andlegrar heilsu, rétturinn til að lifa með reisn og í hreinu og heilnæmu umhverfi. Sem og bann við herskyldu.

Völd forseta í tillögum stjórnlagaráðs:

Forseti hafi málskotsrétt án nokkurra takmarkanna nema tímamarka (1 vika). Forseti skipi formann hæfisnefndar um æðstu embættismenn. Forseti þurfi að staðfesta ákvörðun ráðherra um skipun dómara og ríkissaksóknara. 2/3 þingmanna geta breytt ákvörðun forseta neiti hann að staðfesta ákvörðunina. Forseti tilnefni forsætisráðherra eftir að hafa ráðfært sig við þingmenn og þingflokka. Ríkisráðið yrði er lagt niður.

Tillögur sem áttu að stuðla að faglegri(ópólitískri) stjórnsýslu:

Ráðherrar skyldu ekki vera fleiri en 10 og þeir hefðu ekki atkvæðisrétt á alþingi. Sérstök nefnd meti hæfi og velji æðstu embættismenn en forseti skipar formann nefndarinnar. Svigrúm ráðherra til að velja sjálfur á milli umsækjanda yrði lítið því 2/3 hluta þingmanna þarf til að fara gegn niðurstöðu nefndarinnar. Ekki mætti leggja niður mikilvægar og sjálfstæðar ríkisstofnanir nema 2/3 hlutar þingsins samþykki það.

Stjórnmálaflokkur:

er skipulagsheild (e. organization) sem býður fram stefnu og fólk í kosningum með það að markmiði að hafa áhrif á stjórn hins opinbera. Stjórnmálaflokkar geta haft mismunandi skipulag og baráttuaðferðir. Miðstýrðir / dreifstýrðir. Fjöldaflokkar / kjarnaflokkar / kosningamiðaðir flokkar / „catch-all“ flokkar / fyrirtækjaflokkar.

Flokkakerfi:

Hugtakið vísar til fjölda flokka sem hafa möguleika á að (a) mynda ríkisstjórn eða (b) hafa áhrif á stefnu ríkisstjórnaflokka. Mismunandi flokkakerfi:Eins flokks flokkakerfi, Tveggja-flokka kerfi og Fjölflokkakerfi.

Kosningakerfi:

þýðir skipulagið sem haft er við kosningar: Meirihlutakosningakerfi, mörg kjördæmi með einum eða fleiri fulltrúum úr hverju þeirra. Hlutfallskosningakerfi, færri kjördæmi með mörgum fulltrúum úr hverju þeirra. Blandað kosningakerfi: sambland af hlutfallskosninga- og meirihlutakosningakerfi

Tengsl flokkakerfis og kosningakerfis (Lögmál Duverger):

–      Tveggja-flokkakerfi þróast þar sem er meirihlutakosningakerfi

–      Fjölflokkakerfi þróast þar sem er hlutfallskosningakerfi

Helstu tegundir kosningakerfa

meirihlutakosningakerfi, hlutfallskosningakerfi og blandað kosningakerfi

Meirihlutakosningakerfi:

Landi er skipt í mörg smærri kjördæmi, Einmenningskjördæmi. Stundum kannski tveir þingmenn fyrir kjördæmið.

Hlutfallskosningarkerfi:

Landi er skipt í nokkur stjór kjördæmi. Úr hverju kjördæmi kemur hópur þingmanna. Þingsætum er úthlutað í samræmi við hlutfall atkvæða

Blandað kosningakerfi

bæði hlutfalls- og meirihlutakerfi

íslenska kosningakerfið byrjaði…

•       1845 sem meirihlutaskosningakerfi með 20 einmenningskjördæmum og 6 konungskjörnum þingmönnum.

–      Í raun réðu ráðherrar (ríkisstjórn) skipun hinna konungskjörnu

•       Kerfið þróaðist smá saman í átt til hlutfallskosningakerfis.

•       Árið 1959 var hlutfallskosningakerfi alfarið tekið upp.

Framsóknarflokkurinn:

Staðsetti sig vinstra megin við miðju, byggði á hugmyndafræði um samvinnu fólks (e. co-operative movement) og jöfnuð. Samvinnufélög (t.d. kaupfélög og sparisjóðir),samband íslenskra samvinnufélaga varð viðskiptalegt stórveldi á Íslandi. Ríkisafskipti sögð mikilvæg til að tryggja hagsmuni alþýðu og atvinnulífs. Gat myndað bandalög á Alþingi með bæði vinstri flokkum og Sjálfstæðisflokknum. Í lok 20. aldar hafði Framsóknarflokkurinn færst inn á miðju stjórnmálanna hugmyndafræðilega.

Alþýðuflokkurinn(1916):

Stofnaður til að berjast m.a. fyrir afnámi einkaeignar á framleiðslutækjunum og gegn kapitalismanum. Pólitískur armur verkalýðshreyfingarinnar. Sjálfkrafa aðild að flokknum með aðild að verkalýðsfélagi fram til 1940. Sótti styrk og innblástur til verkamannaflokka á Norðurlöndum og í V-Evrópu. Í upphafi kreppunni miklu tók sig upp klofningur á milli sósialdemókrata og kommúnista-Kommúnistaflokkur Íslands stofnaður 1930. Þegar frá leið færðist Alþýðuflokkurinn nær miðjunni, líkt og systurflokkar á Norðurlöndum

Sjálfstæðisflokkur(1929):

Sambræðingur íhaldsstefnu og frjálslyndisstefnu. Áhersla á stéttasamvinnu („stétt með stétt), einkaframtak, sjálfstæði þjóðarinnar og „vestræna samvinnu“ eftir að Ísland gekk í NATO. Studdi uppbyggingu hins opinbera og barðist lítt gegn ríkisafskiptum fyrr en á níunda áratugnum en þá óx fylgi við frjálshyggju (e. neo-liberalism).Hafði lengst af enga samkeppni frá öðrum hægri flokkum

Róttækir Vinstri menn:

Í kosningunum 1937 náðu þrír frambjóðendur Kommúnistaflokks Íslands kjöri: Barðist fyrir afnámi einkaeignar og „alræði öreiganna“Var meðlimur í alþjóðasamtökum kommúnista (Komintern) sem var stjórnað frá Sovétríkjunum. Breytti um nafn 1938 - Sósíalistaflokkkurinn – sameiningarflokkur alþýðu. Aftur var breytt um nafn 1956 – Alþýðubandalagið. Andsnúin kapitalisma og aðildinni að NATO. Flokkurinn átti í samstarfi við kommúnistaflokka í A-Evrópu a.m.k. fram til 1968.

Stærð flokkanna til 1999:

•       Sjálfstæðisflokkurinn lang stærsti flokkurinn

•       Framsóknarflokkurinn var næst stærsti flokkurinn

•       Sósíalistaflokkurinn (síðar Alþýðubandalagið) var oftast aðeins stærri en Alþýðuflokkurinn.

–      Saman höfðu þessir flokkar rúmlega 30% atkvæða

•       Stundum náðu nýir flokkar kjöri á Alþingi en þeir urðu ekki langlífir nema Samtök um kvennalista (1983-1997)

–      Nýir flokkar sem náðu árangri fengu á bilinu 5 – 10% fylgi

Breytingar á flokkakerfinu 1999:

•       Samfylkingin varð til úr fjórum flokkum.

–      Alþýðubandalagi, Alþýðuflokki, Þjóðvaka og Samtökum um kvennalista

–      Var ætlað að vera „höfuðandstæðingur“ Sjálfstæðisflokksins.

–      Hugmyndafræðin var sótt til „hinnar nýju miðju“ sem varð áberandi í Bretlandi og Þýskalandi eftir 1990.

•       Viðurkennt að hagræða yrði í opinberum rekstri, hemja skattahækkanir, leita markaðslausna o.fl.

•       Átök um Nato-aðild skiptu ekki lengur máli með falli Sovétríkjanna

•       VG stofnað af fólki til vinstri sem vildi ekki ganga í Samfylkinguna.

–      Tortryggni á markaðsbúskap og áhersla á umhverfis-  og kvenfrelsismál.

–      Andstaða við NATO aðild og andstaða við ESB aðild

•       Samfylkingin varð mun stærri en VG en samanlagt fylgi flokkanna 1999 var óbreytt frá 1995.

•       Samfylkingin var næststærsti flokkurinn 1999-2013.

•       Frjálslyndi flokkurinn bauð einnig fram 1999 og náði kjöri.

•       Sjálfstæðisflokkurinn styrktist í kosningum 1999 þrátt fyrir framboð Frjálslynda flokksins sem var að einhverju leyti klofningur úr honum.

Fjórflokkurinn:

Fram til 1983 fékk „fjórflokkurinn“ nær öll greidd atkvæði og þingsæti. Undantekning:Þjóðvarnarflokkurinn fékk 2 þingmenn 1953og Samtök frjálslyndra og vinstri manna: 5 þingmenn 1971 og 2 þingmenn 1974

Alþingi:

Alþingi er uppspretta bæði löggjafar- og framkvæmdarvaldsins hérlendis.

–      Alþingi setur lög

–      Alþingi ræður hver er í ríkisstjórn (þingræði)

•       Eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu

•       Frá 1845 var það ráðgefandi þing

•       Frá 1874 hafði það löggjafarvald í séríslenskum málum (ásamt konungi í ríkisráði)

•       Frá 1904 réð það hverjir voru ráðherrar (þingræði)

Deildarskipting Alþingis:

Alþingi var deildarskipt frá 1874 – 1991

–      Neðri deild (2/3 þingmanna)

–      Efri deild (1/3 þingmanna)

–      Sameinað Alþingi (þar komu allir saman)

–      Flokkarnir ákváðu hver úr þeirra hópi sat í efri deild eða neðri deild.

•       Mál þurfti bæði að ræða og samþykkja í efri og neðri deild

•       Ríkisstjórn þurfti að hafa meirihluta í báðum deildum

Verkefni sameinaðs Alþingis

Í sameinuðu Alþingi var skipt í deildir og kosið í ráð og nefndir. Frá 1934 afgreiddi sameinað Alþingi fjárlagafrumvarpið. Fyrirspurnum svarað þar frá 1947. Þingsályktunartillögur mátti bera þar upp (eingöngu þar frá 1985).Utandagsskrárumræða fór þar fram frá 1985

Þingkosningar:

Lengd kjörtímabils er ákveðið í stjórnarskrá, Hægt er að rjúfa þing og boða til kosninga áður en kjörtímabilið er á enda.

–      Þingrofsréttur hjá forsætisráðherra nema um annað sé samið við samstarfsflokka

–      Þjóðhöfðingi verður að fallast á tillögu fosætisráðherra um þingrof

•       Árið 1941 var ákveðið að fresta þingkosningum til 1942 vegna stríðsins – Eina slíka dæmið

•       Skipulag kosningakerfisins (kjördæmaskipan) hefur áhrif á fjölda flokka á þingi og möguleika á stjórnarmyndun.

Þingræði:

Í þingræðisríkjum getur ríkisstjórn ekki setið í andstöðu meirihluta þingmanna. Jákvætt þingræði, Neikvætt þingræði. Hægt er að leggja fram vantrauststillögu á ríkisstjórn og ráðherra. Vilji meirihluti þings að ríkisstjórn fari frá ber henni að fara frá. Hefur gerst einu sinni hérlendis (1950)

3-tegundir þingræðislegra ríkisstjórna:

Meirihlutastjórn eins flokks, samsteypustjórn og minnihlutastjórn

Meirihlutastjórn eins flokks:

Einn flokkur getur myndað ríkisstjórn án stuðnings annarra flokka. Algengt þar sem eru einmenningskjördæmi t.d. Í Bretlandi

Samsteypustjórn:

Ríkisstjórn sem samanstendur af tveimur eða fleiri flokkum.Algengt þar sem er hlutfallskosningakerfi

Minnihlutastjórn:

Flokkur (flokkar) myndar ríkisstjórn þrátt fyrir að hafa ekki þingmeirihluta vegna þess að meirihluti þings leggst ekki gegn henni. Einhver flokkur (flokkar) utan ríkisstjórnar styður það að ríkisstjórnin sé við völd en þó ekki öll mál sem að stjórnin leggur fram. Ríkisstjórnin þarf því stöðugt að leita samninga við flokka utan ríkisstjórnar til að koma málum sínum í gegnum þingið. Algengt t.d. Í Skandinavíu þar sem var mjög stjór jafnaðarmannaflokkur sem naut stuðnings litilla vinstri og miðjuflokka sem ekki þurfti að bjóða aðild að ríkisstjórn

Einkenni íslenskra ríkisstjórna:

Langflestar íslenskar ríkisstjórnir hafa verið samsteypustjórnir, tveggja eða fleiri flokka. Minnihlutastjórnir sjaldgæfar eftir 1942. Frá þeim tíma hafa þær verið bráðabirgðaúrræði. Aðrar undantekningar: Einu sinni verið meirihlutastjórn eins flokks, 1931-1932. Einu sinni „þjóðstjórn“, 1939-1941. Einu sinni svokölluð „utanþingsstjórn“, 1942-1944

Hvað hefur áhrif á stjórnamyndun:

•       Stofnanaleg skýring: Fjöldi flokka og þingstyrkur þeirra,Hefðir og reglur varðandi stjórnarmyndun.

•       Hugmyndafræðileg skýring: Hugmyndfræðileg nálægð flokka

•       Pólitísk skýring: Hagsmunamat stjórnmálaflokkanna, Afstaða hagsmunaaðila og kjósenda og Stjórnmálaástandið.

Aðalleikendur í íslenskum stjórnarmyndunum eru:

Forysta stjórnmálaflokka sem ná sæti á þingi, Þeir þurfa að mynda meirihluta til að geta tekið við ríkisstjórnartaumunum. Forseti skipar þá ráðherra sem meirihluti þings styður. Ríkisstjórnin á Íslandi er ekki ríkisstjórn forseta heldur ríkisstjórn þingsins, Því er forseti ekki aðalleikari nema mögulega í stjórnarkrísum, Stjórnarmyndunarumboð er goðsögn, sagði ÓRG 1921.

Þegar þingræðisleg stjórn er mynduð:

Getur hún ekki haft meirihluta þings á móti sér. Stjórnarmyndun gengur út á að búa til þingmeirihluta og ákveða verkefni nýrrar ríkisstjórnar og skiptingu ráðherraembætta á milli stjórnarflokka. Allar ríkisstjórnir frá 1927 hafa annað hvort haft Framsóknarflokk eða Sjálfstæðisflokk innanborðs og stundum báða flokkana saman. Skýringin liggur í flokkakerfinu.

Hver gat myndað tveggja flokka stjórn:

Eftir kjördæmabreytinguna 1942 var Sjálfstæðisflokkurinn nær alltaf eini flokkurinn sem gat myndað tveggja flokka stjórn. 2003 hefðu Samfylkingin og Framsóknarflokkurinn þó getað myndað tveggja flokka samsteypustjórn. 2009 höfðu Samfylkingin og VG næg þingsæti til að mynda tveggja flokka samsteypustjórn. Ekki hægt að mynda tveggja flokka stjórn 2016, 2017 og 2021.

Hver þeirra flokka sem náði kjöri til þings á seinni hluta tuttugustu aldar var lengst til vinstri?

Alþýðubandalagið

Hvaða flokkur var að jafnaði minnsti íslenski þingflokkurinn á árunum 1942-1971?

Alþýðuflokkurinn

Sagt er að pólitískt vægi forseta Íslands á stjórnarárum Ólafs Ragnars Grímssonar hafi aukist. Hvers vegna?

Embættið er nú ákveðið mótvægi við þingmeirihlutann

Hver vegna gekk Héðinn Valdimarsson úr Sósíalistaflokknum?

Vegna þess að flokkurinn studdi innrás Sovétríkjanna í Finnland

Hvers vegna var ekki svigrúm til að breyta verulega texta stjórnarskrárinnar 1944?

Stjórnarskrábreyting frá 1942 afmarkaði þá þætti sem mátti breyta

Lög um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938

skylduðu launþega til að vera í stéttarfélagi

Hvort hefði Sveinn Björnsson talist í hópi lögskilnaðarmanna eða hraðskilnaðarmanna?

Lögskilnaðarmanna

Hvar staðsetti Jón Þorláksson, fyrsti formaður Sjálfstæðisflokksins, sig á hinu pólitíska litrófi?

Á mörkum íhaldsstefnu og frjálslyndis

Í hvaða sveitarfélagi starfaði verkalýðsfélagið Dagsbrún?

Reykjavík

Hvað er talið auka líkur á fjölflokkakerfi?

Hlutfallskosningakerfi

Samvinnustefnan er hugmyndafræði sem boðar

sameign á fyrirtækjum í gegnum samvinnufélög

•Þriggja flokka stjórnir:

–Nýsköpunarstjórnin, 1944-1946

–Stefanía, 1946-1949

–Vinstri stjórn Hermanns Jónassonar, 1956-1958

–Vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar, 1971-1974

–Seinni vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar, 1978-1979.

–Ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar, 1987-1988

Ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar, 2016- 2017

Snúningsflokkur (e. pivotal party)

er flokkur sem getur unnið bæði til hægri og vinstri, Reyndin er að slíkir flokkar hafa stjórnarmyndun í hendi sér á Íslandi og hafa áhrif langt umfram þingstyrk. Þótt Sjálfstæðisflokkurinn væri alltaf langstærsti þingflokkurinn gat hann ekki setið í ríkisstjórn nema í samstarfi við aðra flokka

Snúningsflokkar 1942-1999

framsóknar og alþýðuflokkurinn

Aðkoma forseta að stjórnarmyndunum

•Forseti hefur haft takmörkuð áhrif á stjórnarmyndanir nema þegar erfitt hefur verið að mynda stjórn vegna upplausnar.

fjölskipað stjórnvald

•–Það þýðir að ráðherra ber einn ábyrgð á sinu ráðuneyti en ekki ríkisstjórnin sameiginlega. Ríkisstjórnin á Íslandi er ekki fjölskipað stjórnvald,

Forsætisráðherra

•Lang algengast er að forsætisráðherra sé sá sem er formaður stærsta stjórnarflokksins, •Forsætisráðherra er ekki yfirmaður annarra ráðherra.

–Hver ráðherra er yfir sínum málaflokk

–Forsætirsráðherra á að tryggja samhæfingu innan ríkisstjórnarinnar (e. coordinator) og hann er helsti talsmaður ríkisstjórnarinnar, sbr. niðurstöðu Landsdóms vegna Geirs H. Haarde og stjórnarráðslög frá 2011

•Jóhanna Sigurðardóttir fyrsti kvenforsætisráðherrann

Grunnatriði íslenska hagkerfisins:

Mjög lítið hagkerfi sem er háð útflutningi. Ísland er líka mjög háð innflutningi. Erlendur gjaldeyrir sem fæst fyrir útflutninginn, eða að láni, er notaðir til að kaupa vöru frá útlöndum og endurgreiða erlend lán. Mikilvægt að flytja meira út af vöru og þjónustu en flutt er inn.

Samvinnustefnan er hugmyndafræði sem boðar

sameign á fyrirtækjum í gegnum samvinnufélög

VG

Stofnaður af vinstirmönnum sem vildu ekki ganga í samfylkinguna

Tortryggni á markaðsbúskap og áhersla á umhverfsi- og kvennfrelsismál

Hvað felst í hinum svokallaða málskotsrétti forseta?

Forseti neitar að skrifa undir lög sem þá taka engu að síður gildi og þjóðaratkvæðagreiðsla er um málið

Hlutverk forseta lýðveldisins við stjórnarmyndun

hefur verið takmarkað nema þegar erfitt hefur reynst að mynda ríkisstjórn

Hvað af eftirtöldu skýrir best hugtakið lýðveldi?

Þjóðhöfðinginn er kosinn

Frá hvaða tíma hafa fimm flokkar eða fleiri alltaf átt sæti á Alþingi?

1983

Með hliðsjón af hvaða venju verður að lesa kaflann um völd forsetans í íslensku stjórnarskránni?

 Þingræðisvenjunni

Hvað stóðu margir flokkar að framboði Samfylkingarinnar 1999?

4

Hvaða ástæður lágu að baki því að ríkisstjórnin vildi hraða stofnun lýðveldis á Íslandi?

Yfirvofandi hætta á innrás Þjóðverja í Danmörku

Sveinn Björnsson þótti nokkuð afskiptasamur á stjórnmálasviðinu eftir að hann tók við embætti ríkisstjóra. Hvað höfðu menn fyrir sér í því?

Myndun utanþingsstjórnarinnar

Hversu oft á lýðveldistímanum hefur Sjálfstæðisflokkurinn verið í ríkisstjórn með þeim flokki sem er lengst til vinstri á þingi?

Einu sinni

Oft er sagt að töluverð þáttaskil hafi orðið í íslenskri hagstjórn undir forystu Viðreisnarstjórnarinnar. Í hverju fólst sú breyting einkum?

Eitt gengi tekið upp og létt á innflutngingshöftum

Hver var helsta ástæða þess að höft voru sett á innfluttning til landsins?

Sú að spara gjaldeyri

Nýsköpunarstjórnin lagði fyrst og fremst áherslu á að fjárfesta í

nýjum fiskiskipaflota

Hversu oft hefur vantraust verið samþykkt á ríkisstjórn á Íslandi?

Einu sinni

Hvað var verðbólgan mikil þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tók við 1983?

130%

Hvað af neðantöldu útskýrir best hvað minnihlutastjórn er?

Ekki eiga allir þeir þingflokkar sem styðja ríkisstjórnina ráðherra í ríkisstjórn

Hvaða pólitíska aðgerð lá til grundvallar myndun þjóðstjórnarinnar 1939?

 Gengisfelling

Í Tímariti iðnaðarmanna 34/1 1981 sagði eftirfarandi:

,,Ekki einungis laun eru bundjn vísitölu heldur og verð landbúnaðarafurða, lánsfé að mestu, skattheimta að nokkru o. m. fl. Auk þess er samið um fiskverð 3—4 sinnum á ári m. a. með tilliti til ársfjórðungslegrar vísitöluhækkunar launa. Ef til vill er vafasamt að líta á vísitölubindinguna sem sjálfstæða orsök verðbólgu en hún hefur óneitanlega aukið á sjálfvirkni verðhækkana án tillits til markaðsaðstæðna. Tilvist hennar veldur því auk þess að mjög takmarkað svigrúm er til þess að brjótast út úr hringrás verðhækkana eftir að þær eru einu sinni af stað komnar."

Hvaða ár var það sem ríkisstjórn Steingríms Hermannsonar afnam vísitölutryggingu launa?

1983

Á hvaða tímabili reyndist lang erfiðast að mynda ríkisstjórnir á Íslandi?

1941-1950

Gengið var frá sölu 100% eignarhluta ríkisins í Landsbankanum í árslok 2002. Er þetta rétt eða rangt?

rangt

Hversu oft á lýðveldistímanum hefur ríkisstjórn misst þingmeirihlutann í kosningum?

3svar sinnum

Hvert var verkefni Nýbyggingarráðs sem var stofnað 1944?

Að standa að kaupum á framleiðslutækjum og annarri nýsköpun til atvinnuuppbyggingar

Hvað fellst í hugtakinu gengisfelling?

Verðmæti gjaldmiðilsins gagnvart erlendum gjaldmiðlum lækkar

–Þeim var ætlað að styrkja rekstrargrundvöll útgerða en ýttu í raun undir verðbólgu

Hvað skýrir best þá staðreynd að ríkisstjórnarflokkar hafa haft svipaðan fjölda ráðherra?

Sterk samningsstaða minni flokka

Hverjar hafa verið lang algengustu ástæður stjórnarslita á Íslandi?

Ágreiningur um lausn efnahagsvanda

Hvað felst í hugtakinu samræmd launastefna, en slíkri stefnu var t.d. beitt í kjarasamningum 1990 og 1993?

Samið er um hóflegar kauphækkanir gegn því að ríkið leggið eitthvað af mörkum sem hækkar ráðstöfunartekjur

Hvaða stjórn var kölluð "innanþingsstjórnin"?

Seinni minnihlutastjórn Ólafs Thors

Frá 2001 var það eitt helsta verkefni Seðlabanka Íslands

að vinna gegn verðbólgu

Hvaða áhrif hafði það á íslenskt efnahagslíf áður fyrr að fiskur var meginuppistaða útflutningsins?

Útflutningstekjur sveifluðust mikið

•Gjaldeyrishöft

þýðir að ekki er fullt frelsi til að skipta krónum út fyrir erlendan gjaldeyrir

vísitölubætur á laun

•(verðbætur á laun).

–Teknar upp 1939 en lögðust af 1983

Nokkuð algengt að ríkisstjórnin léti með lögum fresta eða lækka útgreiðslur slíkra vísitölubóta