HC Verlichting

abolitionisme

Beweging waarvan de aanhangers streden voor afschaffing van de slavernij.

absolutisme

Regeringsvorm waarbij de koning of keizer alle macht in handen heeft.

anarchisme

Politieke stroming die tegen elke vorm van overheidsgezag is en streeft naar kleine, autonoom bestuurde gemeenschappen.

ancien régime

Letterlijk: de oude orde. Benaming voor de bestuurlijke en sociale verhoudingen in de tijd voor de Franse Revolutie, die werden gekenmerkt door een standensamenleving en absolutisme.

bourgeoisie

Gegoede burgerij; welgestelde burgers.

censuskiesrecht

Kiesrecht dat alleen geldt voor mensen die een bepaald bedrag aan belasting betalen (de census).

communisme

Politieke stroming die door een revolutie de productiemiddelen in handen van de gemeenschap wil brengen.

confessionalisme

Politieke stroming waarvan de aanhangers hun politieke en maatschappelijke opvattingen baseren op hun godsdienstige overtuiging.

conservatisme

Politieke stroming die tegen snelle hervormingen is en veel waarde hecht aan traditie.

constitutionele monarchie

Regeringsvorm waarbij het staatshoofd een koning is die gebonden is aan de grondwet (constitutie).

directe democratie

Regeringsvorm waarbij het volk direct (zonder tussenkomst van een volksvertegenwoordiging) de macht uitoefent.

droit divin

Letterlijk: het goddelijk recht. De vorst heeft het recht om te regeren uit handen van God gekregen en is daarom alleen aan Hem verantwoording schuldig.

emancipatiebeweging

Beweging die zich inzet voor verbetering van de maatschappelijke positie van een bepaalde groep.

empirisme

De opvatting dat waarneming en experiment de voornaamste bronnen van kennis zijn.

federaal

Het (centrale) bestuursniveau dat boven de staten staat die samen een federatie of bondsstaat vormen.

feminisme

Politiek-maatschappelijke beweging die zich inzet voor de emancipatie van vrouwen.

grondrechten

Vrijheidsrechten die burgers bescherming bieden tegen een oneerlijke behandeling door de overheid of door medeburgers.

grondwet

Een wet waarin de grondbeginselen van een staat en de rechten en plichten van de burgers en de overheid staan.

humanisme

Geestelijke beweging uit de vijftiende en zestiende eeuw die zich kenmerkte door studie van de klassieke Oudheid en zelfstandig en kritisch denken.

industrieel kapitalisme

Verschijnsel waarbij ondernemers streven naar het maken van zoveel mogelijk winst door het fabrieksmatig produceren van goederen.

industriële revolutie

Overgang van een economie die draait om landbouw en huisnijverheid naar een economie die zich kenmerkt door machinale massaproductie in fabrieken.

klasse

Groep binnen de samenleving die min of meer in dezelfde sociaal-economische omstandigheden leeft. Klasse is (in tegenstelling tot stand) niet gebaseerd op geboorte, maar op inkomen en vermogen.

liberalisme

Politiek-maatschappelijke stroming waarin burgerlijke vrijheden en economische vrijheid kernpunten zijn. De overheid dient zich terughoudend op te stellen.

machtenscheiding

Scheiding van de macht in drie delen: wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht.

nationalisme

Verschijnsel dat wordt gekenmerkt door trots op het eigen land, het eigen volk en de eigen cultuur.

natuurlijke rechten

Rechten die een mens vanaf zijn geboorte bezit en losstaan van de wetten die de overheid heeft ingesteld. Ze gelden voor ieder mens en overal.

natuurwet

Natuurlijke kracht of verschijnsel in de natuur waaraan alle levende en niet-levende wezens zijn onderworpen.

proletariaat

Sociale groep die alleen in haar levensonderhoud kan voorzien via de arbeidskracht die zij verkoopt.

rationalisme

De opvatting dat de menselijke rede de voornaamste bron van kennis is.

rationeel optimisme

Het geloof dat de mens met behulp van zijn rede alle religieuze, politieke, economische en maatschappelijke problemen kan oplossen.

rechtsstaat

Een land waarin onafhankelijke rechters op basis van wetgeving die voor iedereen hetzelfde is, bepalen of iemand moet worden gestraft.

romantiek

Stroming die zich afzette tegen het rationalisme en het gevoel op de eerste plaats zette.

sociaal contract

Denkbeeldig verdrag tussen de mensen onderling om een politieke samenleving of staat te vormen.

sociaaldemocratie

Politieke stroming die via parlementaire weg de macht van de bezittende klasse wil breken om daarna een samenleving op te bouwen zonder maatschappelijke ongelijkheid.

sociale kwestie

Het vraagstuk van de slechte levensomstandigheden van de arbeidersklasse en de wijze waarop deze problematiek moest worden opgelost.

socialisme

Verzamelnaam van politieke stromingen die tot doel hebben de maatschappelijke ongelijkheid op te heffen.

standensamenleving

Samenleving waarin iemands rechten worden bepaald door de stand waartoe hij behoort.

terreur

Het gebruik van geweld met de bedoeling de bevolking schrik aan te jagen en zo bepaalde politieke doelen te bereiken.

trias politica

Scheiding van de macht in drie delen: wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht.

verlicht absolutisme

Een regeringsvorm waarbij de vorst op absolute wijze regeert en onder invloed van verlichte ideeën streeft naar het bevorderen van het welzijn van het volk.

verlichte ideeën

Ideeën die dankzij rationeel (verstandelijk) redeneren ontstonden en die tot doel hadden een betere samenleving te creëren.

wetenschappelijke revolutie

Door nauwkeurig te observeren en te experimenteren wordt er zo veel nieuwe kennis vergaard dat de kijk op de wereld grondig wordt veranderd.

politieke gemeenschap

Een gemeenschap waarin de meerderheid de beslissingen neemt en iedereen zich aan die beslissingen moet houden.

de algemen wil

De wil die gericht was op het gemeenschappelijk belang.

committees of correspondence

Lokale burgercomités die waren onstaan om met andere steden en koloniën informatie uit te wisselen over politieke gebeurtenissen en later op veel plaatsen het gezag overnamen van de vertegenwoordigers van de Britse overheid.

Eerste Continentale Congres

Een vergadering van afgevaardigden uit de dertien koloniën.

demarcation line

Een grens (onder het Britse bestuur) die van noord naar zuid liep in Noord-Amerika, die de kolonisten van de inheemse bevolking scheidde en en zo bescherming bood.

de Bastille

Een oud kasteel dat symbool stond voor het absolutisme en dat werd gebruikt als gevangenis en als opslagplaats van buskruit.

Jakobijnen

Radicale Franse revolutionairen.

Code Napoléon

Het wetboek dat Napoléon instelde waarin het burgerlijk recht, dat regels rond huwelijken en scheidingen, erfenissen, contracten en dergelijke omvat, werd behandeld.

nachtwakerstaat

Een staat waarin de overheid het leven en de bezittingen van de mensen beschermt, maar verder niet actief ingreep in de samenleving en in de economie.

volk

Een groep mensen die zich door een gedeelde taal, geschiedenis en cultuur onderscheidde van andere groepen.