elementet e bllokut d

elementet e bllokut d

elementet kimike të cilat elektronet e fundit i kanë të vendosura në orbitalin d quhen elemente kalimtare (transite)

çka janë elementet e bllokut d?

çka i dallon elementet e bllokut d nga elementet e bllokut s dhe p?

elementet e bllokut d, përveç në kuadër të grupit, mund të kenë veçori të ngjajshme edhe në kuadër të periodës (siç kemi grupet 8,9 dhe 10 ku renditen Fe, Co dhe Ni të cilat kanë veti të ngjajshme)

prej cilës periodë fillon renditja e elementeve të bllokut d?

konfiguracioni elektronik i elementeve të bllokut d

ns² (n-1)d^x

ku n mund të jetë nga 4 - 7

ku x mund të jetë nga 1 - 10 (sepse orbitali d zë 10 elektrone maksimalisht)

anomalitë e konfiguracionit

ns²(n-1)d⁴ X

ns¹(n-1)d⁵ e saktë

ns²(n-1)d⁹ X

ns¹(n-1)d¹⁰ e saktë

elementet me numër të lartë oksidues

V, Cr dhe Mn mund të paraqiten me numra të lartë oksidues (+5, +6, +7), janë mjete të forta oksiduese, pra i oksidojnë metalet kurse vetë reduktohen

përdorimi i metaleve kalimtare

përdoren si katalizatorë (Fe, Ni, Pt) dhe formojnë jone komplekse

vetitë e metaleve kalimtare

kanë dendësi të madhe, janë të fortë, janë të ngurta dhe kanë ngjyrë argjend në blu përveç arit dhe bakrit. Janë përcjellës të mirë të elektricitetit dhe nxehtësisë, posaçërisht grupi IB dhe kanë pika të larta të shkrirjes dhe vlimit

cilat elektrone marrin pjesë në formimin e lidhjeve kimike të elementeve kalimtare?

elektronet s dhe elektronet d të shtresës së fundit

lidhja metalike

forcat tërheqëse që krijohen mes elektroneve të delokalizuara të shtresës së fundit

si rritet fortësia e lidhjes metalike?

• rritja e ngarkesës pozitivet ë joneve në rrjetën metalike

• zvogëlimi i përmasave të joneve të metalit në rrjetë

• rritja e numrit të elektroneve lëvizëse për atom

aliazhet

përzierje e dy apo më shumë metaleve ose një metali me jo metal.

Atomet e metalit të pastër janë të vendosura në radhë të rregullta dhe kur përplasen me një metal tjetër të pastër do të kemi rrëshkitje të radhëve me njëra-tjetrën. Kur metali formon aliazh me një metal tjetër, prishet rrjeta kristalore dhe kemi përzierje të atomeve me madhësi të ndryshme gjë që e bën të pamundur rrëshkitjen e radhëve me njëra-tjetrën.

Prandaj, alizathet janë me të forta se metalet.

tunxhi

përbëhet nga bakri dhe zinku (Cu + Zn). Është më i fortë se bakri, por akoma i farkueshëm. Përdoret për instrumentet muzikore

bronzi

aliazh i bakrit dhe kallajit (Cu + Sn). Është shumë i fortë dhe përdoret për pjesë të automjeteve, këmbana dhe statuja

çeliku

aliazh i hekurit, kromit dhe nikelit (Fe+Cr+Ni). Nuk ndryshket si hekuri dhe përdoret për pjesë makinash, mjete prerëse, intrumente kirurgjikale

aliazhet me veti memorizuese

nitinoli (nikel + titan)

Nëse një copë teli nitinol derdhet në formën S ai e mban atë formë. Nëse forma drejtohet, teli do të bëhet i drejtë. Por nëse teli vendoset në ujë të nxehtë, ai do të rikthehet në formën e parë S, dhe kjo quhet kujtesë e formës së aliazhit.

amalgamet

aliazhe të merkurit (Hg) me elemente të tjera

ndarja e metalurgjisë

• metalurgjia e zezë që është metalurgjia e hekurit dhe aliazheve të tij (gizë, çelik, ferrokrom)

• metalurgjia e metaleve me ngjyrë (Cu, Ni, Al, Pb, Sn, Cr, Co) dhe e metaleve të rralla

grupi 8 - familja e hekurit

Fe, Co, Ni

konfiguracioni i hekurit

hekuri (Fe) me 26 elektrone, përfundon me konfiguracion 4s²3d⁶ por jonet e hekurit do të krijojnë një anomali ku do të marrin të gjitha elektronet e orbitalit s dhe do të vendosen në orbitalin d, duke rezultuar në ns⁰

numrat oksidues të hekurit

+2 dhe +3

xehet e hekurit

• magnetiti

• hematiti

• piriti

• sideriti

• limoniti

përfitimi i hekurit

në furrnaltë, qzmzri koks reagon me oksigjen dhe përfitojmë monoskidin e karbonit. Ky i fundit reagon me një mineral të hekurit dhe përfitohet hekuri elementar. Në furrnaltë shtohet edhe guri gëlqror, i cili vepron me papastërtitë që ndodhen në mineralin e hekurit duke krijuar skorjet, të cilat notojnë mbi sipërfaqen e hekurit të shkrirë dhe largohet nga furrnalta. Hekuri i shkrirë (giza) që prodhohet përmban deri në 4% karbon dhe sasi të vogla elementesh të tjera.

veprimi i hekurit me oksigjen

oksidi magnetik

veprimi i hekurit me ujin

oksidi magnetikk

veprimi i hekurit me acidet

zhvendos hidrogjenin duke krijuar kripëra dhe liron hidrogjen

çfarë karakteri kanë oksidet dhe hidroksidet e hekurit (ll)

karakter bazik

oksidimi i komponimeve të hekurit

• oksidi ferror oksidohet dhe përfitojmë oksidin ferrik

• hidroksidi ferror oksidohet dhe përfitojm hidroksidin ferrik

karakteri i oksidit ferrik (lll)

karakter amfotern, është pluhur i kuq dhe përdoret si pigment

kripërat e hekurit

• sulfati i hekurit (ll)

• kloruri ihekurit (ll)

• kloruri i hekurit (lll)

përdorimi i klorurit të hekurit të hidratuar FeCl₃ x H₂O

ka medikamente që përdoren për koagulimin e gjakut si dhe në trajtimin e anemisë

aliazhet e hekurit

• çeliku - përmban karbon, mangan dhe kallaj. Sasia e karbonit në çelik kontrollohet përmes sasisë së oksigjenit që futet në konvertitor. Sa më e madhe të jetë sasia e oksigjenit, aq më e madhe është sasia e karbonit të larguar. Shtimi i kromit dhe nikelit e bën çelikun të fortë dhe rezistent ndaj korrozionit e nehtësisë, kurse mangani i jep fortësi dhe qëndrueshmëri të lartë.

• giza - përmban karbon, silic, mangan ose papastërti si fosfori dhe sulfuri

korrozioni i metaleve

ndryshku është oksid i hidratuar i hekurit (lll) me formulë Fe₂O₃ x H₂O (kur mbi hekur bie një pikë ujë, ai priret të oksidohet):

Fe = Fe²⁺ + 2e^-

grupi i 11-të

bakri

xehet e bakrit

• kalkozina

• kalkopiriti

• kupriti

numrat oksidues të bakrit

+1 (kupror) dhe +2 (kuprik)

karbonati bazik i bakrit

bakri është më i qendrueshëm se hekuri ndaj brejtjes atmosferike, në ajër të thatë nuk oksidohet, kurse në prani të lagështisë e të gazit karbonik në ajër formon karbonatin bazik të bakrit me ngjyrë të gjelbër.

Ky formohet në materialet e ndërtuara nga bakri me qëndrim të gjatë në atmosferë dhe i mbron ato nga oksidimi i mëtejmë. Statuja e lirisë në New Zork është ndërtuar nga bakri, me oksidimin e Cu është fituar karbonati bazik i tij dhe statuja ka marrë ngjyrë të gjelbër

përdorimi i gurkalit CuSO₄ x H₂O

fungicid / insekticid

xehet e plumbit

• galena

• ceruziti

• angleziti

karbonati bazik i plumbit

në atmosferë me lagështi dhe në prani të dioksidit të karbonit, plumbi mbulohet shpejt me një shtresë të hollë të oksidimit të plumbit e cila gradualisht shndërrohet në karbonat bazik të plumbit, që e mbron plumbin nga oksidimi i mëtejshëm

përfitimi i plumbit

me fërgimin e xeheve sulfure (galenës) formohet PbO e cila reduktohet në CO dhe formohet plumbi Pb

numrat oksidues të plumbit

+2 dhe +4

monoksidi i plumbit PbO

ka ngjyrë të verdhë dhe përdoret për pikturim me emrin masikot

përdorimi i karbonatit bazik të plumbit (ll)

njihet me emrin bardha e plumbit dhe përdoret si ngjyrë e bardhë për pikturim

dioksidi i plumbit PbO₂

përdoret për përfitimin e akumulatorëve

miniumi Pb₃O₄

është oksid i përzier; pluhur me ngjyrë të kuqe, i tretur në tretës organik, përdoret për lyerje të sipërfaqeve të hekurit dhe çelikut si mjet antikorrodiv

mineralet e zinkut

• sfaleriti

• zinkiti

• smitsoniti

• silikati i zinkut

• frankliniti

grupi i 12-të

zinku

numri oksidues i zinkut

+2

përfitimi i zinkut

• metoda pirometalurgjike - me fërkimin e ZnS formohet ZnO, i cili reagon me karbon elementar ose monoksid karboni dhe lirohet zinku + dioksidi i karbonit

• metoda elektrolitike

çfarë karakteri kanë oksidi dhe hidroksidi i zinkut?

karakter amfotern

grupi i 10-të

Nikeli

mineralet e nikelit

• limoniti

• nikel-hekur

• garnieriti

• silikati nikel-magnez

• pentlanditi

lateritet

me këtë emërtim njihen dy nga mineralet e nikelit, limoniti dhe pentlanditi

përdorimi i nikelit

bën hidrogjenizimin e yndyrnave në procesin e prodhimit të yndyrnave të ngurta (gjalpi, margarina)

aliazhet “argjendi i ri” dhe alpaka

aliazhe të bakrit, nikelit dhe zinkut, të cilat përdoren për prodhimin e monedhave

nitinoli

aliazh nikel-titan; nëse një tel të këtij aliazhi e ngrohim në 500^oC mund t’i japim çdo formë që e dëshirojmë, por kur ftohet ai rikthehet në formën fillestare, ashtu siç ka qenë para ngrohjes . Ky njihet si aliazh intelegjent

grupi i 6-të

kromi

mineralet e kromit

• kromiti

• krokoiti

përfitimet e kromit

përfitohet përmes oksdit të kromit me metodën e aluminotermisë (metodë ku alumini përdoret si mjet reduktues për përfitimin e metaleve)

kromimi

proces elektrolitik i veshjes së hekurit për mbrojtje ndaj korrozionit

ferrokromet

aliazhe të hekurit dhe kromit

me cilin acid nuk vepron kromi?

me acid nitrik

numrat oksidues të kromit

paraqitet me numra oksidues të ndryshëm, por më të zakonshëm janë +2, +3 dhe +6. Oksideve të kromit, me rritjen e numrit oksdues, iu rritet karakteri acidik

acidet e kromit

oksidi i kromit CrO₃ formon acidet kromike dhe acidet dikromike

kripërat e kromit

• kripërat e acidit kromik - kromate ( oksidues të fortë dhe në tretësirë ujore kanë ngjyrë të verdhë)

• kripërat e acidit dikromik - dikromate (në tretësirë ujore kanë ngjyrë portokalli)

grupi i 7-të

mangani

mineralet e manganit

• piroluziti

• brauniti

• hauzmaniti

• manganiti

përfitimi i manganit

përfitohet me metodën e aluminotermisë

numrat oksidues të manganit

+2, +3, +4, +6 dhe +7

me cilin numër oksidues formon përbërës të tretshëm?

në gjendje +2

karakteri i oksideve të manganit

me rritjene numrit oksidues, rritet karakteri acidik

acidi permanganik HMnO₄

përbëhet nga tretja në ujë e oksidit Mn₂O₇

permanganati i kaliumit

kripë e cila shërben si mjet i fortë oksidues dhe tretësira ujore e saj ka ngjyrë të vjollcë

metalet e rënda të domosdoshme

• Co

• Cr

• Cu

• Fe

• Mn

• Zn

metalet e rënda jo- të domosdoshme

• Ba

• Zr

metalet e rënda pak toksike

• Sn

• Al

metalet e rënda me toksicitet të lartë

• Pb

• Hg

• Cd

metalet fisnike

janë argjendi (Ag), ari (Au) dhe platina (Pt). Janë shumë pak reaktive