HC 6a - Seksuele autonomie en consent

Waarom zouden we seks wel als fundamentele menselijke basisbehoefte kunnen zien?

• Vaak bron van fysiek en emotioneel plezier, intimiteit, betekenis en vervulling van (inter)persoonlijke behoeften

• Voortplanting?

Waarom zouden we seks niet als fundamentele menselijke basisbehoefte moeten zien?

• Seks is geen voorwaarde voor een goed en vervullend leven

• Seks kan ook ongewenst, gewelddadig of onplezierig zijn

  • Voor sommigen zelf inherent vervelend (bvb ace-personen)

  • Kans op plezier is anders → orgasmekloof

  • Niet alle vormen van seks met consent zijn ‘goede seks’

Welke kernpunten uit Amia Srinivasan - Het recht op seks (2021) worden genoemd in het hc6 van Van Ditzhuijzen?

• Wie begeerd wordt en wie niet = een politieke kwestie en wordt bepaald door patronen van overheersing en uitsluiting

• Radicale zelfliefdebeweging → er is geen recht op seks, maar er is wel een plicht om onze verlangens zoveel mogelijk los te maken van normatieve schoonheidsidealen

Wanneer is exclusie van seks onrechtvaardig volgens Danaher (2024), uit hc6 van Van Ditzhuijzen?

Wanneer iemand de toegang of mogelijkheid tot betekenisvolle seksuele ervaringen wordt ontzegd vanwege morele ideologie

• Je hebt false beliefs aangeleerd gekregen

• Externe factoren blokkeren je toegang (bvb normen, wetten)

• Er wordt gedacht dat je “seksloos” bent, bvb beperking of ouderenzorg

Welke verschillende perspectieven op bemoeienis van de overheid bij het “recht op seks” worden er genoemd in hc6 van Van Ditzhuijzen?

• Plicht

• Facilitatieplicht bij onrechtvaardig barrières

• Plicht tot gelijke basistoegang

Perspectief van plicht (bemoeienis vd overheid bij “recht op seks”):

Iemand kan toegang tot seks eisen, of iemand verplichten tot seks (bvb in het huwelijk)

Perspectief van facilitatieplicht bij onrechtvaardige barrières (bemoeienis vd overheid bij “recht op seks”):

Staat moet toegang tot seksuele ervaringen mogelijk maken of faciliteren, door onrechtvaardige barrières weg te nemen

Perspectief van plicht tot gelijke basistoegang (bemoeienis van de overheid bij “recht op seks”):

Plicht tot goede seks-positieve scholing → consent en plezier zijn hier onderdeel van.

• Om iedereen een gelijke basistoegang te geven

Verschillende definities van seksuele autonomie:

• Menselijk recht om een geïnformeerde beslissing te maken en te behouden over lichaam, seksualiteit en seksuele ervaringen (Memiah et al, 2019)

• Vaardigheid en controle om beslissingen te maken over je seksuele leven, in overeenstemming met jouw persoonlijke en sociale moraal (WHO)

• Het gevoel dat je handelingen in seksuele contexten vrij gekozen, authentieke uitingen van jezelf zijn (Sanchez et al, 2005)

Wat is de publieke consensus rond consent?

Seks met consent is seksueel contact met wederzijdse instemming

• Er is een duidelijke ja vanuit alle partijen

Wat zeggen Shumlich & Fisher (2018) en Muehlenhard et al (2016) over affirmatieve consent?

Dit is zeer inconsistent met hoe men omgaat met elkaar in seksuele interacties

• Gedrag dat het meest wordt gebruikt om consent uit af te leiden (=meedoen), is juist niet het meest indicatief hiervoor → bvb 70% freeze/fawn)

Verschillen tussen consent en autonomie (hc6 Van Ditzhuijzen):

• Passen beide binnen neoliberale ideologie van individuele zelfbeschikking. Maar! in de werkelijkheid worden keuzes ook gemaakt in afweging van sociale normen en loyaliteit (Cense, 2019, Cense et al, 2025)

• Consent = interactioneel, autonomie gaat over 1 individu

• Consent vereist autonomie en machtsgelijkheid → maar dit is niet voor iedereen de realiteit

Wat zegt hc6 Van Ditzhuijzen over het vergroten van seksuele autonomie als oplossing tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag?

Is belangrijk, maar leg niet alle verantwoordelijkheid bij de opvoeding van het potentiële slachtoffer

• Iedereen kan slachtoffer worden van seksueel geweld → ook als je heel goed weet en kunt communiceren wat je wel/niet wilt

• Zeggen dat autonomie beschermend/preventief werkt → kan ook victim (self-) blaming in de hand werken

Van Ditzhuijzen pleit in hc6 voor gevoeligheid. Wat houdt dit in?

• Consent afstemmen gaat over responsief, respectvol en gevoelig zijn naar de andere betrokkene(n) & naar jezelf en eigen lichamelijke signalen

• Goede communicatie = essentieel hierin

• Ook oog voor context, normen en ongelijkheid

Manon Garcia zegt in boek ‘Consent: Een filosofie van goede seks’ (2021) dat we kritisch moeten blijven op simpele modellen die ….

• Consent voorstellen als iets eenvoudigs

• Machtsstructuren en sociaal-culturele context en normen negeren

• Autonomie overschatten → in het kader van ongelijkheid

Wat zegt Garcia over autonomie en consent? (‘Consent: Een filosofie van goede seks’)

Autonomie en consent zijn niet hét antwoord tegen grensoverschrijding

• Daarvoor moeten we veel meer veranderen in de maatschappij

• We kunnen wel veel leren van communities die consent centraal stellen!

Wat zeggen Linda Duits en Joke Storm over seks in de zorg?

• Aanraking, intimiteit en seks zijn basisbehoeften. Seksuele rechten zijn een mensenrecht

• Overheid moet groepen die hierin niet kunnen voorzien, helpen met sekszorg

  • Recht op ongemak over seks → niet iedereen moet verplicht worden hierbij te faciliteren

  • Zorginstellingen moeten aandachtsfunctionarissen hebben

Voorbeelden van situaties waarin consent lastig vast te stellen is (hc6 Van Ditzhuijzen)

• Verminderde toerekeningsvatbaarheid

• Cognitieve beperkingen

• Dementie

Waar ging de Rayhons zaak over?

• Donna Rayhon was door dementie niet meer in staat om verbaal consent te geven → liet wel zien seks te willen en initieerde dit ook

• Hoofdvraag: op welk punt verlies je bij dementie het recht om ja te zeggen/consent te geven?

Wat zegt Bianchi (2022) over de complexiteit van het wegen van seksueel consent en welzijn bij dementie?

• Mensen met dementie kunnen soms geen affirmatieve consent geven

• Maar welzijn van mensen met dementie is belangrijk → seks/intimiteit kan daaraan bijdragen

• Ongemak, ageism en stereotypen kunnen een rol spelen

• Vraag: wanneer is seks dan niet meer toegestaan?

Potentiële manieren om met het dilemma van consent bij oa dementie om te gaan:

• A: seks niet toestaan → je weet niet of iemand écht consent geeft

• B: niet op consent afgaan, maar op assent → dit geldt voor mensen die niet wettelijk in staat zijn om consent te geven (bvb minderjarigen). Als iemand bereidheid/instemming toont, maar niet wettelijk in staat is toestemming te geven

• C: prioriteit geven aan welzijn en levenskwaliteit

Nadelen van afgaan op assent in plaats van consent:

• Is lastig te objectiveren → meer interpretatief

• Assent is indicatie van iemands seksueel verlangen, maar wil niet per se zeggen dat het ook tot plezier en geluk leidt

• Fysieke signalen kunnen ook ‘automatisch’ optreden en zijn niet altijd teken van seksueel verlangen!

Beter om te bepalen of iemand verlangens communiceert en daar consistent in is

Bianchi (2022) pleit voor prioriteit geven aan welzijn van mensen met dementie:

• Het is ethisch toegestaan dat mensen met dementie seks hebben als hun welzijn hierdoor verbetert → zelfs als ze geen duidelijke toestemming kunnen geven

• Welzijn kan sterk verbeteren door het bevredigen van behoeften/verlangen, plezier ervaren/geven of intimiteit

Wat zijn volgens Bianchi (2022) de gevolgen van het prioritiseren van welzijn van mensen met dementie?

• Kan helpen om het gesprek hierover te voeren in de zorgcontext

• Maakt het niet zo controversieel en spannend

• Vraagt wel om voortdurend afstemmen → dus ook tussen zorgmedewerker en patiënt/cliënt afstemmen