VWO 5 - Biologie - regeling

actief transport

verplaatsing van een stof door een biologisch membraan tegen het concentratieverval of tegen een elektrochemische gradiënt in, door middel van energietoevoer en speciale transporteiwitten

adenohypofyse

hypofysevoorkwab

ADH

antidiuretisch hormoon, hormoon dat de terugresorptie van water in de nierkanaaltjes stimuleert

adrenaline

hormoon dat door het bijniermerg wordt afgescheiden. Adrenaline wordt ook door zenuwvezels van het sympathische zenuwstelsel afgescheiden

animaal zenuwstelsel

regelt vooral je bewuste reacties

antagonist

spier (of ander orgaan) waarvan de werking tegengesteld is aan een andere spier (of ander orgaan)

autonoom zenuwstelsel

(vegatatieve) zenuwstelsel dat de zogenaamde autonome functies regelt. Autonome functies vinden onafhankelijk van wilsinvloeden plaats

axon

uitloper van een zenuwcel die impulsen van het cellichaam af geleiden (\= neuriet)

bewegingszenuwcellen

geleiden impulsen van het centrale zenuwstelsel naar spieren en klieren

biceps

armbuigspier

cel van Schwann

cel die de myelineschede, mergschede, om een zenuwceluitloper vormen

centraal zenuwstelsel

de grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggenmerg

conductor

zenuwcel, geleider

corticosteroiden

hormonen zoals cortisol geproduceerd door het bijnjerschors, onderdrukken o.a. het afweersysteem

dendriet

uitlopers van een zenuwcel die impulsen naar het cellichaam toe geleiden

diabetes

ziekte waarbij de regeling van het bloedsuikergehalte verstoord is, meestal door een tekort aan het hormoon insuline (Suikerziekte)

drempelwaarde

minimale sterkte van een prikkel die effect heeft, de prikkeldrempel

dwarsgestreepte spieren

spieren die aan delen van het skelet vastzitten en die delen kunnen laten bewegen, ook wel skeletspieren

effector

spier of klier

eilandjes van Langerhans

celgroepjes in de alvleesklier die voor de vorming van de hormonen insuline en glucagon zorgen

endocriene klier

klier die zijn product afgeeft aan het bloed

epo

erytroproteine, hormoon dat de vorming van rode bloedcellen stimuleert

excitatie

stimulering van een zenuwcel

exocriende klier

klier die zijn product afgeeft via een afvoerbuis

genregulatie

is in de biologie de sturing van de genexpressie. De genregulatie bepaalt de concentratie van een door een gen gecodeerd eiwit in een cel.

gevoelszenuwcellen

geleiden impulsen van zintuigcellen naar het centrale zenuwstelsel

gewenning

proces, waarbij steeds minder op prikkels wordt gereageerd. Dit treedt op bij continue prikkels. De impulsfrequentie neemt af

gladde spier

spier dieaangestuurd wordt door het autonome zenuwstelsel, o.a. in de wanden van het darmkanaal

gladde spier

Spier dieaangestuurd wordt door het autonome zenuwstelsel, o.a. in de wanden van het darmkanaal

gliacellen

zijn cellen die in het zenuwstelsel voorkomen en de neuronen verzorgen. De verhouding gliacellen/zenuwcellen is ongeveer 10:1. In tegenstelling tot de neuronen zijn gliacellen wel in staat zich te delen.

glucagon

hormoon gevormd in de alvleesklier in de eilandjes van Langerhans. De werking is tegengesteld aan de werking van insuline. Glucagon verhoogt het glucosegehalte van het bloed

glycogeen

polysacharide, opgebouwd uit glucose-eenheden. Glycogeen wordt als reservestof opgehoopt in bijvoorbeeld spier- en levercellen

grijze stof

gedeelte in het centrale zenuwstelsel(hersenen en ruggenmerg) waar zich de cellichamen van zenuwcellen bevinden. Grijze stof geeft het weefsel een grijze kleur

groeihormoon

hormoon dat de groei bevordert, door de lengtegroei van de botten te stimuleren. Het groeihormoon wordt afgescheiden door de hypofyse

hersenstam

gedeelte van de hersenen, gelegen tussen grote hersenen en ruggenmerg. De hersenstam bevat centra voor het autonome zenuwstelsel, is de verbinding tussen hersenen en ruggenmerg. De reflexen van hoofd en hals lopen via de hersenstam.

homeostase

het constant houden van het interne milieu van een organisme

hormonen

stof die door klieren wordt afgescheiden in het bloed, die invloed heeft op de werking van bepaalde organen, de doelwitorganen

hormoonspiegel

de concentratie van een hormoon in het bloed

hypofyse

hypofyse of hersenaanhangsel is een hormoonklier onder aan de hersenen, die in verbinding staat met de hypothalamus en o.a. stimulerende hormonen afscheidt. Stimulerende hormonen stimuleren de werking van andere hormoonklieren.

hypothalamus

gedeelte van de tussenhersenen. De hypothalamus staat in verbinding met de hypofyse en regelt door de afscheiding van neurohormonen de werking van de hypofyse

impuls

impuls of actiepotentiaal is een voortbewegende omkering van de elektrische lading langs het membraan van een zenuwcel(uitloper)

impulsfrequentie

het aantal impulsen per tijdseenheid die door een zenuwcel wordt voortgeleid

impulssterkte

de grootte van de verandering in elektrische lading van het celmembraan

inhibitie

remming van een zenuwcel door een andere zenuwcel. De remming hangt samen met de werking van neurotransmitters die de overdracht van een actiepotentiaal via de synaps (de verbinding tussen twee zenuwcellen) be•nvloeden.

inhibiting hormonen

zorgen ervoor dat de endocriende cellen in de adenohypofyse geen hormonen meer produceren

innervatie

het voorzien van een orgaan met zenuwen

insuline

hormoon, afgescheiden door de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier, dat de doorlaatbaarheid van celmembranen voor glucose verhoogt en dus het glucosegehalte van het bloed verlaagt

kleine hersenen

deel van hersenen dat bewegingen coordineert en het evenwicht handhaaft

mctine

Eiwit in een spierfibril

merg

het centraal gelegen deel van een orgaan, bijv. niermerg, merg van de stengel

motorisch eindplaatje

het contactpunt van een uitloper van een motorische zenuwcel met een spiervezel

motorisch eindplaatje

Het contactpunt van een uitloper van een motorische zenuwcel met een spiervezel

motorische eenheid

alle spiervezels die via motorische eindplaatjes in verbinding staan met 1 bewegingszenuwcel

motorische eenheid

Alle spiervezels die via motorische eindplaatjes in verbinding staan met 1 bewegingszenuwcel

mwarsgestreepte spieren

Spieren die aan delen van het skelet vastzitten en die delen kunnen laten bewegen, ook wel skeletspieren

myelineschede

isolerende laag om uitlopers van zenuwcellen

myofibril

Spierfibrillen zitten in een spiervezel

myoglobine

Is het zuurstofbindende eiwit dat in grote hoeveelheden voorkomt in de spieren.

myosine

Eiwit in een spierfibril

natrium-kaliumpomp

Eiwit dat mbv energie natriumionen de cel uit en kaliumionen de cel in transporteert

negatieve terugkoppeling

een vorm van terugkoppeling waarmee een proces negatief wordt be•nvloed tot eventueel de oorspronkelijke waarde weer is bereikt.

neuriet

uitloper van een zenuwcel die impulsen van het cellichaam af geleiden (\= axon)

neurohormoon

hormoon dat is gevormd door een neuron (zenuwcel)

neurohypofyse

hypofyseachterkwab

neuron

zenuwcel

neurosecretie

wanneer hormonen door neuronen worden gevormd

neurotransmitters

stof die door zenuwcellen in de synapsspleet wordt afgescheiden en de potentiaal van het postsynaptische membraan beïnvloeden. Neurotransmitters worden bij het presynaptische membraan afgescheiden als daar impulsen aankomen.

orthosympatisch zenuwstelsel

ook wel sympatisch genoemd; deel van het autonome zenuwstelsel, dat de organen zodanig beïnvloedt dat het lichaam arbeid kan verrichten. Orthosympathicus is antagonistisch (\=tegenovergestelde) aan de parasympathicus.

oxytocine

hormoon dat door de achterkwab van de hypofyse wordt afgescheiden en dat bij de geboorte de weeën opwekt en de melksecretie op gang brengt

parasympatisch zenuwstelsel

het deel van het autonome stelsel dat het lichaam in rust brengt

perifere zenuwstelsel

de zenuwen buiten het centrale zenuwstelsel

prikkel

invloed uit het milieu op een organisme

prolactine

hormoon dat rol speelt bij vergroten van melkklieren en ook de melkproductie stimuleert

receptoren

een cel die gespecialiseerd is in het opnemen van specifieke prikkels en opwekken van impulsen onder invloed van de prikkels. De term receptor wordt ook wel gebruikt in de zin van receptoreiwit of receptormolecuul.

reflex

eenvoudige type van gedrag waarbij een bepaalde prikkel vrijwel zonder vertraging een bepaalde reactie teweegbrengt. Dus een snelle vaste onbewuste reactie op een prikkel, bewustwording kan later volgen.

reflexboog

de weg die impulsen bij een reflex afleggen. Een reflexboog bestaat uit een receptor, een sensorisch neuron, een deel van het centrale zenuwstelsel, motorische neuronen, en effectoren.

repolarisatie

ontlading en herlading van de cellen

ruggenmerg

deel van het centrale zenuwstelsel dat zich binnen de wervelkolom bevindt

rustpotentiaal

het verschil in lading tussen de binnen- en buitenzijde van het celmembraan van zenuwcellen als ze geen impulsen voortgeleiden

sacromeer

Is de kleinste zich herhalende structuur die wordt gebruikt voor het samentrekken van spieren.

saltatoire impulsgeleiding

sprongsgewijze impulsgeleiding

schakelcel

zenuwcel die geheel binnen het centrale zenuwstelsel ligt. Dit neuron geleidt impulsen van de ene zenuwcel naar de andere zenuwcel

schildklier

tegen het strottenhoofd gelegen hormoonklier, die schildklierhormoon, thyroxine produceert

schors

weefsel dat aan de buitenzijde van een orgaan ligt, bijv. nierschors of hersenschors

signaalcascade

een signaal wordt via meerdere schakels in de cel doorgegeven

spierbundel

Onderdeel van een spier. Een spierbundel is door bindweefsel gescheiden van andere spierbundels en bestaat uit spiervezels

spierschede

De omhulling van een spier, bestaande uit bindweefsel

spiertonus

Spierspanning

spiervezel

Langwerpige vezelvormige cel in dwarsgestreept spierweefsel. Elke spiervezel is ontstaan door versmelting van vele spiercellen

spinale ganglia

ruggenmergszenuwknopen; deze verdikking is veroorzaakt door een opeenhoping van cellichamen van gevoelszenuwcellen

stereoscopie

het kijken met twee ogen en daardoor diepte zien

summatie

het bij elkaar optellen van depolarisaties van meerdere axonuiteindes

synaps

spleet tussen het uiteinde van een axon en een doelwitcel, waar impulsen worden doorgegeven

terugkoppeling

verschijnsel dat een proces wordt beïnvloed door zijn eigen resultaat. Als de invloed remmend is spreekt men van negatieve terugkoppeling, als de invloed stimulerend is spreekt men van positieve terugkoppeling.

thalamus

deel van de hersenstam dat in verbinding staat met de grote hersenen

thyroxine

door de schildklier gevormd hormoon dat invloed heeft op de stofwisseling

triceps

armstrekspier

TSH

hormoon, gevormd door de voorkwab van de hypofyse, dat de schildklier stimuleert

witte stof

weefsel aan de buitenkant van het ruggenmerg en de binnenkant van de grote hersenen. In de witte stof liggen veel gemyeleiniseerde zenuwvezels

zenuw

bundel met uitlopers van zenuwcellen, omgeven door een laag bindweefsel