Rechtsgeschiedenis LEH 3

Hoofdstuk 3

Welke periode in de geschiedenis van Rome wordt als het Principaat aangeduid?

Het Principaat omvat de periode van 27 v.Chr. tot 284 n.Chr. De naam principaat is afgeleid van *principes*, letterlijk de eerste. In het jaar 27 v.Chr. verleent de Senaat aan de door Caesar geadopteerde Octavianus de eretitel Augustus. De republikeinse traditie van de (gedeeltelijke) deling der machten, collegialiteit van bestuurders en tijdelijkheid van macht komt ten einde. In een lange periode van maatschappelijke stabiliteit en afwezigheid van oorlogen (de Pax Romana van Augustus) vervolmaken de klassieke juristen de rechtswetenschap.

Wat was het cursus honorem?

Het cursus honorem was het carrièrepad van de hoge magistraten. Van quaestor, aedil en praetor kon men consul worden, waarbij tussen elke functie een wachttermijn van enkele jaren zat. Als proconsul stond de weg open om gouverneur van een provincie te worden.

Wat was het *edictum perpetuum*, en hoe is het afkondigen van het *edictum perpetuum* te plaatsen in het Principaat?

Het edict van de praetor werd rond het jaar 130 gecodificeerd, dit was het '*edictum perpetuum*'.

In een tijd dat de keizer alle macht naar zich toetrok, was er voor de individuele magistraten steeds minder ruimte om zelf wetgeving te creëren binnen het ius edicendi dat hun toekwam. Zo verging het ook de praetor die aan het begin van zijn ambtstermijn een edict uitvaardigde met de rechtsingangen die hij toestond. Door keizer Hadrianus (76-138) werd rond het jaar 130 aan de jurist Salvius Iulianus (ca. 100 tot ca. 170) de opdracht gegeven om het edict van de praetor te codificeren. Deze tekst van het edict van de praetor werd door de senaat bekrachtigd en kreeg dus kracht van wet. Hiermee was keizer Hadrianus de eerste in een reeks van wetgevers in de late oudheid, een lijn die verder zou lopen via Theodosius tot Justinianus.

Wat was de oorzaak van de nieuwe bestuursvorm tijdens het Dominaat?

Midden derde eeuw na Chr. kwam de ‘Pax Romana’ of ‘Pax Augusta’ tot een einde door de vele oorlogen aan de grenzen van het rijk, staatsgrepen door generaals, muiterij onder de soldaten, epidemieën en economische neergang door inflatie en het ineenstorten van de langeafstandshandel. De chaos in de jaren 235-285 kwam tot een einde onder keizer Diocletianus (244-311), die structureel het staatsbestel hervormde, een proces dat onder zijn voorgangers al was begonnen. Van princeps, eerste onder de burgers, werd hij dominus, heer over de burgers van Rome. Het hoogste ambt werd gedeeld door twee keizers: de twee augusti die consortium imperii bezaten en het imperium deelden. Zij werden bijgestaan door twee caesaren, die als mede-regent en troonopvolger fungeerden. De wetten, senaatsbesluiten en edicten van de magistraten hielden op rechtsbron te zijn. Enkel de keizerconstituties waren rechtsbron. De keizerconstituties werden ‘leges’ genoemd, de oude rechtsbronnen kregen de naam *ius vetum* of *ius antiquum*. De administratie, de financiën, de binnen- en buitenlandse politiek werden autonoom uitgeoefend, en elk rijksdeel had een eigen leger.

Waarom was de Republiek werkbaar binnen Rome?

Alle burgers konden betrokken worden in de besluitvorming omdat ze nabij de plaatsen van besluitvorming woonden.

Waarom was er een andere bestuursinrichting nodig?

1. Het Romeinse Rijk was gestuurd
2. Er was weinig continuïteit door het jaarlijks kiezen van consuls en andere ambtsdragers
3. De consuls en andere ambtsdragers raakten regelmatig in oorlog met elkaar
4. Snelle communicatie was niet mogelijk > snelheid van een paard

Wanneer vindt de overgang van Republiek naar Principaat plaats?

In 27 v.Chr. als Gaius Octavianus de erenaam Augustus ‘de verhevene’ door de senaat krijgt.

Was de staatskundige wijziging abrupt?

Nee, de wijziging die de alleenheerschappij mogelijk maakte, was al ruim 50 jaar eerder in gang gezet.

Wie werd door de senaat benoemd tot dictator voor onbepaalde tijd?

Sulla

Wat waren de taken van Sulla?

Nieuwe wetgeving en een constitutie opstellen (dictator legibus faciendis et rei publicae constituendae causa)

Wat was een van de hervormingen?

De senaat kreeg het recht wetsvoorstellen goed te keuren voordat zij door de concilium plebis werden behandeld.

Wat was het gevolg van deze hervorming?

De volkstribunalen werden in hun wetgevende macht beperkt.

Waarom betekende het ambt van volkstribuun het einde van een ambtelijke carrière?

Iemand die volkstribuun was geweest, mocht hierna geen andere functie binnen de magistratuur bekleden.

Wat was er mogelijk voor personen die het consulschap ambieerden?

Een carrière pad, namelijk cursus honorem.

Wat was het carrière pad?

Van quaestor, aediel en praetor kon men consul worden waarbij tussen elke functie een wachttermijn zat.

Door wie werd de cursus honorem gecodificeerd?

Door Sulla

Waardoor kon niet elke praetor een aantal jaar later consul worden?

Door het uitbreiden van het aantal praetoren van 2 naar 4 naar 6.

Hoe kon een praetor worden gekozen?

Door toezeggingen te doen aan de keizer

Hoe werd de gunst van de keizer geworden door de mensen die praetor wilden worden?

Door het organiseren van grootse feesten en spelen.

Hoe werd het geld van deze feesten en spelen terugverdiend?

Het was niet mogelijk om via handel inkomsten te generen voor de senatorenstand waaruit de consuls werden gekozen. Het geld werd verdiend tijdens de ambtstijd als praetor en consul.

Waarin werd het territorium opgedeeld?

In provincies

Wie regeerde deze provincies?

Een pro-consul

Wat oefende een pro-consul uit?

Het imperium

Wat is het gevolgen van burgeroorlogen en krijgsheren die met privélegers binnen het Romeinse Rijk staten creëerden?

De senaat en consuls boetten aan belang in en de feitelijke macht komt in handen van militaire leiders.

Wie was een van deze militaire leiders?

Gaius Octavianus, een neef van Julius Caesar

Wat kreeg Gaius Octavianus voor elkaar?

De macht rond zijn persoon te concentreren en in 31 v.Chr. alleenheerser te worden.

Waar is de naam Principaat van afgeleid?

Van princeps \= de eerste

Waardoor werd een monarchie gevormd door Octavianus (Augustus)?

Onder het mom van een vernieuwing van de Republiek (restitutio rei publicae)

Wat is de Res Gestae Divi Augustus?

De daden van de goddelijke Augustus

Wat staat er in de Res Gestae Divi Augusti beschreven?

De overgang naar het Principaat.

Wat verkreeg Augustus (\=Gaius Octavianus)?

De bevoegdheden van de volkstribuun (tribunicia potestas).

Wat zijn de bevoegdheden van de volkstribuun?

1. Het recht om de senaat en de volksverzameling bijeen te roepen
2. Het recht om bij de senaat en de volksverzameling wetten in te dienen
3. Vetorecht tegen besluiten van de senaat en de volksvergadering
4. De mogelijkheid tot vernietiging van ambtshandelingen van de consuls

Welke bevoegdheden kreeg Augustus nog meer?

Aan de magistraten in Rome en in Italië aanwijzingen te geven

Wie konden er voorheen aanwijzingen geven aan de magistraten in Rome en in Italië?

De consuls

Waar had Augustus de absolute macht verkregen?

In Rome en in Italië doordat hij aanwijzingen kon geven aan de magistraten daar.

Wie had de macht in de provincies buiten Italië?

Ze stonden onder direct bestuur van de senaat.

Hoe kreeg Augustus de macht in deze provincies?

Hij liet zich met bijzondere bevoegdheden bekleden (imperium proconsulare maius)

Waartoe had de senaat Augustus benoemd?

Tot opperbevelhebber van het leger voor het leven.

Wat bracht de staatsverandering?

Stabiliteit

Hoe werd deze periode van vrede en stabiliteit genoemd?

De Pax Romana of de Pax Augusta en duurde 200 jaar.

Wat bracht de Pax Romana/Augusta?

Welvaart in Rome.

Hadden de burgers nog inspraak?

De inspraak was niet afgeschaft maar het was feitelijk onmogelijk geworden om de comitia bijeen te roepen en een conilia plebis te houden door het uitdijende rijk.

Legde de keizer nog wetsvoorstellen voor aan de volksvergadering?

Ja, in de eerste eeuw, maar dit was een formaliteit.

Waar kwam de wetgevende bevoegdheid te liggen?

Bij de senaat.

Hoe zag de rol van de senaat eruit?

De rol werd steeds verder gemarginaliseerd.

Waar kwam de rol van de wetgever feitelijk te liggen?

Steeds eer bij de keizer en de senaat werd alleen om goedkeuring gevraagd.

Mocht de senaat zich bemoeien met de inhoud van de wetten?

Nee. Er werd belang gehecht aan het wetsvoorstel van de keizer en het senaatsbesluit (senatus consulta) was niet doorslaggevend.

Wat nam er toe?

Keizerlijke constituties (constitutiones principum)

Wat was het gevolg van de keizerlijke constituties?

De senaat verliest zijn betekenis

Wie droeg er nog bij als orgaan aan de rechtsontwikkeling van de ius civile?

De senaat

Hoe droeg de senaat bij aan rechtsontwikkeling?

Op vragen van magistraten gaf de senaat antwoorden die kracht van wet hadden.

Wanneer werd dit afgeschaft?

In het midden van de tweede eeuw.

Wat was het gevolg van het conservatieve van de Romeinen?

De instellingen die tijdens het consulaat bestonden werden gecontinueerd ten tijde van het Principaat.

Wat was het verschil met de instellingen tijdens het consulaat en het principaat?

Het werd inhoudelijk aangepast aan het feit dat de staat nu door één persoon werd geleid. De volksvergadering, senaat en titulatuur bleven intact maar met andere taken.

Waarop had de overgang van Republiek naar Principaat invloed?

Op de staatsinrichting en de wijze waarop wetgeving tot stand kwam.

Waarop had de overgang van de Republiek naar Principaat geen invloed?

Op het materiële privaatrecht.

Waarom was er voor de individuele magistraten minder ruimte om zelf wetgeving te creëren

Doordat de keizer alle macht naar zich toetrekt.

Hoe zagen de edicten van praetor eruit?

De tekst werd jaar na jaar bekendgemaakt en kon hierdoor worden geactualiseerd. De kern werd intact gelaten.

Wie gaf de opdracht voor het codificeren van het edict?

Keizer Hadrianus.

Kreeg het gecodificeerde edict de kracht van wet?

Ja, het werd door de senaat bekrachtigd. Keizer Hadrianus was hierdoor een van de eerste wetgevers.

Hoe heette dit gecodificeerde edict?

Edictum perpetuum of edictum Hadrianum

Wat was het gevolg van het gecodificeerde edict?

De rechtsontwikkeling van het privaatrecht via de praetor kwam tot stilstand en de ontwikkeling van het ius honorarium ook.

Is het edictum perpetuum bewaard gebleven?

Nee, in de 19e eeuw konden delen gereconstrueerd worden door Otto Lenel.

Waardoor kregen de door de keizer opgestelde schriftstukken groot belang?

1. Alleenheerschappij van de keizer
2. Het afnemen van de wetgevende taak van de senaat
3. De codificeren van het edict van de praetor

Hoe heette de bevoegdheid van de keizer om wetgeving uit te vaardigen?

Constitutiones principum

Wat is een consilium principes?

Een adviesraad bestaande uit juristen en ambtenaren

Waarom werd het consilium principes opgericht?

Voor het opstellen van de wetgeving en besluiten die uit naam van de keizer werden uitgevaardigd.

Hoeveel vormen van de keizerlijke constituties kunnen worden onderscheiden?

1. Edicten
2. Decreten
3. Rescripten
4. Mandaten

Wat is een edict?

Een regeling gericht op een groot publiek.

Hoe werkten edicten tijdens de Republiek?

De edicten werden door de verschillende magistraten uitgevaardigd voor de duur van hun ambtsperiode.

Moesten de keizerlijke edicten bevestigd worden door een nieuwe keizer?

Vermoedelijk niet.

Wat is een decreet?

Een vonnis dat door de keizer wordt gewezen in hogerberoepszaken of eerste aanleg.

Hadden decreten kracht van wet?

Nee, maar een deel van de decreten kwam in de openbaarheid en kreeg hierdoor algemene gelding.

Waar droegen openbare decreten aan bij?

De rechtsvorming

Waar kunnen openbare decreten mee vergeleken worden?

Ius honorarium van de praetor.

Wie was de laatste keizer die in privaatrechtelijke rechtszaken als rechter optrad?

Keizer Diocletianus.

Wat zijn rescripten?

Een antwoord van de keizer of van een van zijn bestuursorganen op een adviesverzoek van een burger

Wie kon ook dmv een rescript om advies vragen?

Beambten

Wat was de status van een rescript?

Het antwoord van de keizer was bindend, creëerde recht.

Waarmee kan de status van een rescript worden vergelen?

Met een decreet

Tot wie werd een rescript gericht?

Tot de aanvrager, de ambtenaar en in sommige gevallen tot een rechter.

Wat zijn mandaten?

De instructies die de keizer aan zijn ambtenaren gaf, meestal tot één persoon gericht aan het begin van zijn ambtstermijn

Wanneer werd een mandaat vernieuwd?

Bij een volgende beambte op een post.

Waarom komt de vrede van de Pax Romana/Pax Augusta tot einde?

1. Vele oorlogen aan de grenzen van het rijk
2. Staatsgrepen door generaal
3. Muiterij onder de soldaten
4. Epidemieën
5. Economische neergang door inflatie
6. Ineenstorten van de langeafstandshandel

Onder wie komt de chaos in de jaren 235-285 ten einde?

Onder keizer Diocletianus.

Wat deed keizer Diocletianus?

Hij hervormde het staatsbestel. Dit proces was onder zijn voorgangers al ingezet.

Wat houdt dominus in?

Heer over de burger van Rome

Wat houdt princeps in?

Eerste onder de burgers ten tijde van het Principaat

Waarom is de keizer als dominus niet een echte dictator?

De keizer was tijdens het Dominaat gebonden aan de wet.

Door wie werd het hoogste ambt tijdens het Dominaat gedeeld?

Door twee keizers (augusti) die consortium imperii bezaten en het imperium deelden.

Door wie werden de keizers bijgestaan tijdens het Dominaat?

Door twee caesaren, die als mede-regent en troonopvolger fungeerden.

Tot wanneer blijft dit systeem bestaan?

Tot de ondergang van het West-Romeinse Rijk in 476, wel met korte onderbrekingen.

Hoe werd het rijk bestuurd?

Het bestuur is in twee delen opgesplitst: een oostelijk en een westelijk deel, maar staatsrechtelijk is het een eenheid.

Hoe kon je zien dat het bestuur in twee delen is gesplitst?

De administratie, financiën, de binnen- en buitenlandse politiek werden autonoom uitgeoefend en elk rijksdeel had een eigen leger.

Wat was de Augustus in zijn rijksdeel?

De alleenheerser.

Wat voor gelding had de wetgeving (constitutiones) van de Augustus?

Het had gelding in beide rijksdelen.

Wat was de rechtsbron toentertijd?

De constitutiones. De wetten, senaatsbesluiten en edicten van de magistraten niet langer.

Hoe werden de keizerconstituties genoemd?

Leges.

Hoe werden de oude rechtsbronnen genoemd?

Ius vetum of ius antiquum.

Waardoor werd de keizer bijgestaan?

Consistorium principes