Biologie H9 (2vwo)

aangeschoten

een beetje dronken; de hersenen worden verdoofd door alcohol, maar je denkt dat je juist meer kunt

actieve immuniteit

je lichaam gaat zelf aan het werk om antistoffen te maken, vindt plaats bij een eerste infectie met een ziekteverwekker of bij vaccinatie

afhankelijk

je kunt niet zonder een bepaalde stof uit een genotmiddel of drug

afkicken

het ontwennen van een drug

afweer

uitschakelen van ziekteverwekkers door witte bloedcellen

afweerremmers

medicijnen die het afweersysteem remmen, waardoor de kans op afstoting van een donororgaan kleiner wordt

alcohol

vloeistof in alcoholische dranken waardoor je hersenen verdoofd worden; het is een verslavende stof

alcoholvergiftiging

zoveel drinken dat de alcohol de hersenen volledig uitschakelt; je raakt in coma

alvleesklier

orgaan dat in de buik tegen de onderkant van de maag ligt; maakt de hormonen glucagon en insuline

aminozuren

bouwstenen van eiwitten

antigenen

stoffen aan de buitenkant van cellen of virussen; hieraan herkent je lichaam of cellen lichaamsvreemd zijn of lichaamseigen

antistoffen

stoffen die ziekteverwekkers bestrijden; elke ziekteverwekker heeft een eigen antistof

bacteriën

microscopisch kleine organismen die ziekten kunnen veroorzaken

besmetting

ziekteverwekkers zijn je lichaam binnengedrongen, een ander woord is infectie

bewustzijnsveranderende middelen

drugs die je hersenen anders laten werken, waardoor je de werkelijkheid anders beleeft

bilirubine

stof waarin hemoglobine wordt omgezet bij afbraak van rode bloedcellen in de lever. Bij resusziekte hebben baby's een gele kleur door deze stof in hun bloed

binge-drinken

veel alcohol (5 of meer glazen) drinken in korte tijd

blaas

hierin sla je urine tijdelijk op

bloeddonor

iemand die bloed geeft voor bloedtransfusies

bloedgroep

geeft aan welke antigenen er op het membraan van je rode bloedcellen zitten

bloedklontering

door de antistoffen in het bloedplasma 'plakken' de rode bloedcellen aan elkaar als je bloed krijgt van een verkeerde bloedgroep

bloedstolling

het dichtmaken van een wondje dankzij bloedplaatjes en stollingseiwitten

bloedtransfusie

het toedienen van bloed

bloedvaatje (in huid)

helpt bij de regeling van de temperatuur door de huid; door het wijder worden koel je af, door het nauwer worden houd je warmte vast

blowen

het roken van hasj of wiet, in (meestal) de vorm van een joint

cholesterol

een vetachtige stof die gemaakt wordt door de lever

chronische bronchitis

chronische ziekte van de ademhalingsorganen. De bronchiën zijn steeds ontstoken en het slijmvlies maakt extra slijm aan

chronische ziekte

ziekte die nooit meer overgaat

comazuipen

zoveel alcohol drinken dat je in coma raakt

COPD

chronische ziekten van de ademhalingsorganen. Hieronder vallen chronische bronchitis en longemfyseem

diabetes

ziekte waarbij mensen te weinig insuline maken of insuline steeds minder goed werkt; hierdoor wordt glucose niet goed door de cellen opgenomen en blijft er te veel glucose in het bloed. Een ander woord is suikerziekte

diabetes type 1

ziekte waarbij mensen te weinig insuline maken

diabetes type 2

ziekte waarbij insuline steeds minder goed werkt

diagnose

vaststellen welke ziekte je hebt

donor

iemand die een orgaan weggeeft

donorregister

lijst waarin wordt opgeslagen wie donor wil zijn en wie niet

dronken

de hersenen worden verdoofd door alcohol waardoor het horen, zien, denken, bewegen en reageren moeilijker gaat

drugs

stoffen die je hersenen beïnvloeden, bijvoorbeeld wiet, cocaïne en xtc

etter

bestaat uit dode witte bloedcellen, verteerde bacteriën en de resten van kapotte huidcellen, een ander woord is pus

fibrinedraden

kleverige draden die ontstaan tijdens de bloedstolling; ontstaan uit onder andere fibrinogeen

fibrinogeen

belangrijkste stollingseiwit in je bloed

filtratie

het uitpersen van bloedplasma uit de haarvaten door de bloeddruk

gal

gal verdeelt vet in kleine druppeltjes zodat enzymen het vet beter kunnen verteren; de lever maakt gal en de galblaas slaat het op

geestelijk afhankelijk

je denkt steeds aan het genotmiddel waaraan je verslaafd bent en hebt het gevoel niet zonder te kunnen

geheugencellen

witte bloedcellen die na een infectie blijven bestaan; bij een tweede infectie met dezelfde ziekteverwekker kunnen deze witte bloedcellen snel de juiste antistoffen maken

genotmiddelen

product dat je bij inname een lekker gevoel geeft, bijvoorbeeld alcohol en sigaretten (tabak)

gezondheidszorg

mensen en voorzieningen voor de gezondheid, zoals de huisarts, het ziekenhuis en de tandarts

gezwel

een ophoping van cellen die ontstaat doordat cellen niet stoppen met delen, een ander woord is tumor

glucagon

hormoon dat de omzetting van glycogeen in glucose regelt

glucose

soort koolhydraat; glucose is de belangrijkste energierijke voedingsstof voor de verbranding

glycogeen

een lange 'ketting' van glucosedeeltjes; wordt gevormd door de lever, bij de opslag van glucose

griep

ziekte veroorzaakt door het griepvirus, je hebt pijn in je spieren, hoofdpijn, koorts en soms ben je daarbij verkouden

hoornlaag

bovenste laag van de opperhuid die steeds afslijt

hormonen

stoffen in je bloed die allerlei processen in je lichaam regelen zoals de hoeveelheid glucose in je bloed

huidkanker

kiemcellen in de huid gaan zich extra snel delen en vormen zo een kwaadaardig gezwel

hypothalamus

stukje hersenen onder de grote hersenen dat de temperatuur, bloeddruk, honger en dorst regelt

ijzer

stof die onderdeel is van hemoglobine in je rode bloedcellen

immuun

je wordt niet (meer) ziek van een ziekteverwekker doordat witte bloedcellen snel de juiste afweerstoffen ertegen maken

incubatietijd

tijd tussen besmetting en de eerste ziekteverschijnselen

inenting

ander woord voor vaccinatie; je krijgt een vaccin met verzwakte ziekteverwekkers toegediend

infectie

ziekteverwekkers zijn je lichaam binnengedrongen, een ander woord is besmetting

infectieziekten

ziekten die door infectie met ziekteverwekkers ontstaan

insuline

hormoon dat na een maaltijd de opslag van glucose in de spieren en de lever regelt

kiemlaag

tweede laag van huid; hier ontstaan steeds nieuwe huidcellen

kippenvel

haartjes die rechtop gaan staan als je het koud hebt. Bij dieren werkt dit isolerend, bij mensen niet meer

koolstofmonoxide

giftige stof in tabaksrook; hecht zich aan hemoglobine

lederhuid

laag van de huid onder de opperhuid

leefstijl

al je gewoonten van eten, drinken, roken, slapen, (school)werk, bewegen en ontspannen

lever

uitscheidingsorgaan dat giftige stoffen zoals medicijnen en alcohol omzet in minder schadelijke stoffen, en oude rode bloedcellen afbreekt en er gal van maakt

leverader

hierdoor stroomt zuurstofarm bloed van de lever naar de onderste holle ader

leverslagader

hierdoor stroomt zuurstofrijk bloed van de aorta naar de lever

lichaamseigen

antigenen op je eigen cellen

lichaamsvreemd

antigenen op een ziekteverwekker

lichamelijk afhankelijk

het lichaam heeft het genotmiddel nodig om te functioneren

longemfyseem

chronische ziekte van de ademhalingsorganen. De longblaasjes knappen, waardoor je minder zuurstof op kan nemen in het bloed

longkanker

gezwel of tumor in de longen; de kans erop wordt groter door roken

micro-organismen

organismen die zo klein zijn dat je ze niet met het blote oog kunt zien

nefron/nefronen

zorgt voor de zuivering van je bloed

nicotine

verslavende stof in tabak, veroorzaakt hoge bloeddruk en versnelt de hartslag

nier

uitscheidingsorgaan dat giftige stoffen, overbodige stoffen en overtollige stoffen zoals zouten en water uit het bloed haalt

nierkanaaltje

onderdeel van een nefron; hier vindt resorptie van nuttige stoffen uit de voorurine plaats

onderhuids bindweefsel

onderste laag van de huid waarin de bloedvaatjes en zenuwen lopen en waarin vet is opgeslagen

ontwenningsverschijnselen

klachten die je krijgt na het stoppen met alcohol of een andere drug

opperhuid

buitenste laag van de huid

orgaanafstoting

het vernietigen van een donororgaan door de witte bloedcellen van de patiënt

orgaantransplantatie

een ziek orgaan vervangen door een donororgaan

passieve immuniteit

je krijgt antistoffen tegen een ziekteverwekker ingespoten

pigment

korreltjes bruine kleurstof in de huid; beschermen tegen zonlicht

poortader

vervoert stoffen vanuit de darmen en de maag naar de lever

prognose

voorspellen hoe de ziekte en het herstel zal verlopen

propvorming

bloedplaatjes klonteren samen als een bloedvat kapot is

pus

ontstaat uit dode witte bloedcellen, verteerde bacteriën en de resten van kapotte huidcellen, een ander woord is etter

resorptie

het terug opnemen van stoffen in je bloed

resusantigeen

een bepaald antigeen op de rode bloedcellen

resusfactor

geeft aan of je het resusantigeen wel of niet op je rode bloedcellen hebt

resusnegatief

dit ben je als je rode bloedcellen geen resusantigeen hebben

resuspositief

dit ben je als je rode bloedcellen wel het resusantigeen hebben

resusziekte

aandoening van ongeboren en pasgeboren baby's die optreedt als een resusnegatieve moeder antistoffen maakt tegen het bloed van haar resuspositieve baby

rillen

spiertjes in je huid trekken samen waardoor je warmer wordt

schimmels

micro-organismen die ziekten kunnen veroorzaken, bijvoorbeeld zwemmerseczeem