theaterwetenschap termen lijst

DRAMA, DRAMATISCH, ARISTOTELISCH DRAMA

(Grieks drama = handeling)

• hoofdklasse van de literatuur.

• het omvat alle literaire vormen bestemd om in het theater gespeeld te worden door een of meer acteurs.

• vaak als synoniem voor toneeltekst gebruikt.

—-

• Dramatisch = betrekking hebbend op drama. (vb dramatische tekst, dramatische handeling

—-

• Aristotelisch drama Is een specifiek dramatype ; een aantal regels die Aristoteles uitwerkte in zijn Poëtica

• = richt zich op het Imiteren (mimesis) van menselijke handelingen en motieven == lezer/toeschouwer zich kan identificeren en die tot catharsis leiden.

• Het aristotelisch theater creëert een fictieve en gesloten 'kosmos', een afgerond verhaal

• plot is hierbij van cruciaal belang en wordt steevast opgebouwd rond een conflict dat moet worden opgelost = eenheid van handeling

• =Alleen het belangrijkste wordt gezegd en gedaan. (Lijn = expositie, climax, catastrofe, penpetie, epiloog OF Introductie → ommekeer → hoogtepunt → ramp/ondergang → afsluiting)

• mimesis→identificatie→catharsis

DRAMATURGIE

• (Grieks dramaturgia = samenstellen van drama)

• = verwijzen naar de opbouw en structuur van een theatertekst en het werk van een dramaturg.

• Opbouw en structuur van een drama/theatertekst + hoe die op scène wordt vormgegeven.

• Oorspronkelijk vooral analyse van de tekst.

• Aristoteles/Corneille: zoeken naar algemene regels voor een goed drama.

• Brecht: verbreedt dramaturgie (‘20) naar de totale enscenering en het effect op de toeschouwer.

• Belangrijk: verband tussen tekst en scène.

• Verband scene en tekst = cruciaal

EPISCH

• Literair hoofdgenre: alle sterk verhalende werken → epos, roman, novelle, legende, sage, sprookje.

• Historisch: episch verwees naar ridder- en heldenverhalen in versvorm.

• Episch drama: ontstaan in de jaren 1920, vooral verbonden met Erwin Piscator en Bertolt Brecht, als reactie op het Aristotelische drama.

• Aristotelische geslotenheid → in episch drama vervangen door een dubbele structuur van handeling + commentaar.

LICHAMELIJKHEID

• Opvattingen over het lichaam in theater zijn cultuur- en tijdsgebonden.

• Dramatisch theater: lichaam van de acteur = representant van een personage, vooral bepaald door de tekst.

• Postdramatisch theater: lichaam = autonoom en op zichzelf belangrijk; de fysieke aanwezigheid van de acteur staat centraal.

• → Het lichaam hoeft dus niet alleen iets uit te beelden, maar kan zelf het onderwerp/medium van de voorstelling zijn.

LINGUISTIC & PICTORIAL TURN

• Richard Rorty: geschiedenis van het denken = verschillende omwentelingen die telkens nieuwe vragen/problemen centraal stellen.

• Linguistic turn: vanaf de moderne/verlichte filosofie → focus op taal en tekst.
  → Werkelijkheid/kennis is alleen via taal toegankelijk.

• W.J.T. Mitchell (± jaren 1990): pictorial turn = nieuwe verschuiving naar het beeld.

• Beelden zijn niet simpelweg illustraties, maar hebben een eigen manier om betekenis en kennis te produceren.

• → Linguistic turn = taal centraal.
  Pictorial turn = beeld centraal.

MIMESIS

• Grieks mimeisthai = voorstellen, verbeelden, uitdrukken → geen perfect Nederlands equivalent.

• = imitatie, representatie, gelijkenis of vervalsing.

Plato: mimesis = negatief → kunst is een bedrieglijke imitatie van de werkelijkheid (kopie van een kopie) en heeft daardoor een manipulatieve kracht.

Aristoteles: mimesis = constructief → kunst is de imitatie van menselijke acties. De kunstenaar selecteert en structureert elementen uit de werkelijkheid → dit kan universele waarheden tonen en ons de realiteit beter doen begrijpen.

Adorno: mimesis = een authentieke ervaring van de dingen.

NARRATIVITEIT

• Latijn narrare = vertellen.

• = De principes waarmee een verhaal wordt verteld en geïnterpreteerd.

• Verhalen kunnen via verschillende media worden verteld: taal, beelden, gebaren, acteren, enz.

• Hedendaagse narratologie onderscheidt 3 niveaus:

  1. Vertelling = hoe wordt het verteld? → stijl, woordkeuze, vertelinstantie.

  2. Verhaal = hoe zijn de elementen georganiseerd? → perspectief, tijdsordening.

  3. Geschiedenis = wat gebeurt er chronologisch? → de gebeurtenissen in hun tijdelijke volgorde.
     → De plot hoeft deze volgorde niet te volgen.

PERFORMATIEF

• = gericht op het effect dat iets veroorzaakt.

• Een kunstwerk doet iets met de toeschouwer → roept een ervaring, gevoel of reactie op.

• De betekenis hangt ook af van sociale, culturele en historische context + de situatie van de toeschouwer.

• Vaak is dit niet intentioneel.

• Gelinkt aan performance art (jaren 60) → directe ervaring tussen kunstenaar en publiek in gedeelde tijd en ruimte.

!!! door zijn uitvoering/handeling iets teweegbrengt of doet gebeuren !!!

POËTISCHE FUNCTIE

• Taal kan verschillende doelen/functies hebben, bv. iets vertellen, een gevoel uitdrukken of iemand beïnvloeden.

• Poëtische functie: de nadruk ligt op de vorm/manier waarop iets gezegd wordt, niet alleen op de inhoud.

• Taal is autoreferentieel → de aandacht gaat naar de taal zelf.

• → Vooral belangrijk in literatuur, poëzie, slogans, enz.

POSTDRAMATISCH THEATER

• Hans-Thies Lehmann (1999): post = geen tijdsaanduiding, maar een fundamentele verandering in het westerse theater.

• = Verschillende theaterpraktijken waarin drama/tekst niet langer het organiserende centrum is. =noties die eeuwenlang als inwisselbaar werden beschouwd.

—-

• Tekst verliest zijn dominante positie → wordt één gelijkwaardig onderdeel naast beeld, beweging, muziek, gebaren, enz.

• → Niet de tekst staat centraal, maar de totale voorstelling.

TAAL / TEKST

• Taal = menselijk communicatiemiddel → informatie, expressie, vragen, enz. Taalgebruik hangt samen met het wereldbeeld van het individu en kan worden vastgelegd in een tekst.

• Schechner: 3 tekstniveaus in theater:

  1. Linguïstische tekst = de woorden van de theatertekst.

  2. Plurimediale tekst = alles op scène → taal, geluid, licht, decor, gebaren, beweging, enz.

  3. Performancetekst = de volledige voorstelling → tekst + theatertekens + relatie acteur-publiek + tijd, ruimte en sfeer.

1 = woorden | 2 = scène | 3 = volledige voorstelling + publiek.

THEATER/ THEATRALITEIT

• Theater = zowel:

1. de kunst van het opvoeren en het dramatische genre;

2. een live medium waarin verschillende middelen samen betekenis creëren → taal, beeld, geluid, beweging, licht, decor, enz.

• Grieks theasthai = aanschouwen / bewonderend kijken.

• Theatraliteit = de eigenschappen die iets theatraal maken.

  • Vb. 1: een tekst leent zich goed voor opvoering/visualisering op scène.

  • Vb. 2: theater kan ook zonder tekst → betekenis ontstaat door de combinatie van tekens en zintuiglijke indrukken.