kafli 1 liffræði

hvar finnst líf

Líf finnast nánast alls staðar á jörðinni


Lífið er mjög fjölbreytt


Allar lífverur hafa sameiginleg einkenni.

Lífverur eiginleikar

Þarfnast næringar og orku


Geta æxlast og þroskast


Viðheldur innra umhverfi


Bregðast við umhverfinu


Aðlagast breyttum aðstæðum

skipulag lífs

hægt að skipuleggja líf í stigveldi


frumeindir


sameindir


fruma


vefur


líffæri


líffærakerfi


einstaklingur


tegundir


mannfjöldi


samfélag


vistkerfi


lífshvolf

fruma

grunneining lífs


minnsta byggingareining jarðar

sumar lífverur eru einfurma, aðrar fjölfruma

í fjölfruma líffverum, er fruman minnsta byggingar- og stafræna einingin.

samsett úr frumeindum og sameindum

hvað gerist við gen þegar lífverur fjölga sér

gen þeirra eru sendar til næstu kynslóðar

hvað gerist við gen við æxlun lífvera

gen berast milli kynslóða með æxlun

hvað eru gen gerð úr

Í lifandi lífverum eru genin gerð úr löngum DNA sameindum.

hvað er DNA (gen)

DNA veitir ‘‘ljósrit‘‘ eða leiðbeiningar um skipulag og efnaskipti viðkomandi lífveru.


Það er í öllum lífverum og er erfðaefni þeirra


deoxyribonucleic acid

Það sem veldur því að ekki allar tegundir eru eins er...

stökkbreyting á erfðaefni

fjölbreytileiki verður til þegar

gen endurraðast og stökkbreytast

hreyfing dýra

er háð tauga- og stoðkerfi


Hreyfing líffveru, hvort sem hún er sjálfstýrð eða svar við áreiti, er stór hluti af hegðun þess.

hegðun

beinist að miklu leyti að því að lágmarka (forðast) meiðsli, fæðuöflun eða mökun

hvað þurfa lífverur að gera til að lifa og æxlast í ákveðnu umhverfi

Lífverur verða að aðlagast nýju umhverfi til að lifa og æxlast.

aðlögun

Eins og umhverfið breytist, geta sumar lífverur haft ákveðna eiginleika sem gera þær betri til að falla að nýju umhverfi

náttúruval

Lífverur sem eru betur aðlagaðar umhverfinu sínu, hafa tilhneigingu til að lifa lengur og eignast fleiri frjó afkvæmi en aðrar lífverur

þróun

Aðlögun sem skilar meiri árangri í æxlun hafa tilhneigingu til að aukast í tíðni frá einni kynslóð til þeirra næstu.

Þróun snýst um breytingu á tíðni einkenna í stofnun og tegundum.

hvernig eru lífverur flokkaðar?

eftir sameiginlegum eiginleikum

grunnflokkarnir af flokkunum eru:

líf


lén


ríki


fylking


flokkur


ættbálkur


ætt


ættkvísl


tegund

Lén

er stærsti flokkurinn í vísindalegri flokkun lífvera

hvað eru lénin mörg

þrjú


fornbakteríur


bakteríur


heilkjörnungar

Fornbakteríur

Finnast í vatnumhverfi sem skortir súrefni, of salt, of heitt eða of súrt fyrir flestar aðrar lífverur.

Skortir himnubundinn frumukjarna

einfruma dreifkjörnungar.

þola mestan hita (hverasvæði)

bakteríur

Örverur, þær eru gerðar úr aðeins einni frumu og utan um hana er frumuveggur en enginn kjarni.


Fundnar nánast alls staðar


einfruma dreifkjörnungar

heilkjörnungar

Frumverur
Sveppir
Dýr
Plöntur
Maðurinn


Fjölga sér allir með mítósu

hvað eiga bakteríur og fornbakteríur sameiginlegt

innihalda einfruma dreifkjörnunga, sem skortir himnubundinn kjarna og frumulíffæri,( sem finnast í frumum heilkjörnunga.)

dreifkjörnungar

nefnast þær lífverur sem ekki hafa frumukjarna. (fornbakteríur og bakteríur)

hvað eru mörg ríki

5\.

dýraríki.

plönturíki.

svepparíki.

ríki frumvera.

ríki dreifkjörnunga (bakteríur)

dýraríki

Öll fjölfruma dýr.

Dýr eru ófrumbjarga fjölfrumungar, færir um hreyfingu og gerð úr frumum sem hafa ekki frumuveggi. (dýrisfrumum).

innbyrða matinn sinn

plönturíki

plöntur.

Fjölfruma, venjulega með sérhæfðum vefum sem innihalda flóknar frumur.

Ljóstilífa mat.

svepparíki

Sveppir, ger og hringormar.

Aðallega fjölfruma þræðir með sérhæfðum flóknum frumum.

Gleypa mat

ríki frumvera

Einfruma lífverur sem eru með frumukjarna.


Þörungar og frumdýr


Gleypa, ljóstillífa eða neyta matar.

ríki dreifkjörnunga

Einfruma lífverur með engan kjarna


bakteríur

fræðiheiti

Fyrsta orðið er ættkvísl sem tegundin tilheyrir, og annað orðið er sértækt nafnorð, eða tegundaheiti


Ættkvíslheitið er með stórum staf, tegundarheitið með litlum.

vísindaleg vinnubrögð

1. Skref – Athugun
2. skref - tilgáta
3. skref - tilraun
4. skref - kenning