hoofdstuk 4. stress, biopsychosociale factoren en ziekte

sociale steun

het ervaren comfort, zorg, waardering of hulp van andere personen of groepen

• zorgt voor gevoel van geliefd zijn, waardering, deel uitmaken van een sociaal netwerk

emotionele of waarderingssteun

vorm van sociale steun. empathie, zorg, bezorgdheid, waardering, aanmoediging.

geeft een gevoel van thuishoren of geliefd zijn

tastbare of instrumentele steun

vorm van sociale steun. directe hulp (bv geld lenen, baan regelen)

informationele steun

vorm van sociale steun. advies, aanwijzingen, suggesties of feedback geven over hoe de persoon het doet

kameraadschappelijke steun (netwerksteun)

vorm van sociale steun. tijd doorbrengen met de persoon, geeft gevoel van groepslidmaatschap en gevoel van bij een groep horen met mensen die jouw interesses en denkbeelden delen

social support uestionnaire

vrangelijst met 27 items om de mate van sociale steun te meten. bij elk item de mensen aangeven op wie ze kunnen rekenen en de mate van tevredenheid met die hulp

cardiovasculaire reactiviteit

toename in bloeddruk en/of hartslag

manier om spanning te meten

de bufferhypothese

sociale steun beïnvloedt de gezondheid door de persoon te beschermen tegen de negatieve effecten van stress.

• werkt alleen of vooral als de persoon onder zeer hoge stress staat.

• werkt doordat:

  • mensen met veel steun een stressor minder bereigend inschatten

  • de sociale steun de reactie van mensen op een stressor bepaalt nadat ze de situatie hebben beoordeeld, na een primaire beoordeling

de direct effect hypothese

sociale steun heeft een direct positief effect op de gezondheid, onafhankelijk van wel of niet meemaken van stress

• directe effect werkt doordat mensen met veel steun een sterker bewustzijn kunnen hebben van erbij horen en eigenwaarde

• moedigt mensen aan om gezond te leven omdat anderen om hen geven

stress preventie model

sociale steun is behulpzaam omdat het met name advies en hulpbronnen kan bieden om stress te minimaliseren of te voorkomen

daadwerkelijke sociale steun

wat wordt er objectief gezien aan sociale steun gegeven aan individu

waargenomen of subjectieve sociale steun

wat ervaart het individu aan sociale steun

beschikbare sociale steun

wat is er in potentie beschikbaar aan sociale steun

mensen met een groot sociaal netwerk hebben veel beschikbare sociale steun

persoonlijke controle

het gevoel dat men zelf beslissingen kan nemen en effectieve actie kan ondernemen om gewenste uitkomsten te produceren en ongewenste uitkomsten te voorkomen

gedragscontrole

concrete acties ondernemen om de impact van een stressor te verminderen

cognitieve controle

denkprocessen of strategieën gebruiken om de impact van een stressor te bepalen. vooral effectief bij het verminderen van stress

i-e-schaal

gebruikt voor het meten van de graad van internaliteit of externaliteit van iemands geloof over persoonlijke controle

self-efficacy

eigen effecitviteit, gevoel, geloof of vertrouwen in je eigen kunnen

• wordt bepaald door eerdere ervaringen die mensen hebben gehad met dezelfde vergelijkbare situaties

aangeleerde hulpeloosheid

wanneer mensen persoonlijke controle missen voelen ze zich hopeloos en gevangen en vinden ze het moeilijk om moeilijke situaties te vermijden

attributie

mensen maken beoordelingen (toekennen van bepaalde oorzaken of eigenschappen aan situaties of aan gedrag van personen) over 3 dimensies van de situatie

intern-extern

3 dimensies van de situatie. komt het door persoonlijke of door externe oorzaken buiten je macht om

stabiel-instabiel

3 dimensies van de situatie. een langdurige oorzaak of tijdelijk

globaal-specifiek

wijdverbreide effecten of alleen op klein gebied

multidimensional health locus of control scales

meten van interne locus of control. 3 schalen:

• interne gezondheidslocus of control

• machtige anderen gezondheidslocus of control

• toeval locus of control

gehardheid (hardiness)

een beschermende factor die sommige mensen bevatten zodat ze niet ziek worden van stress

stamina

weerstands- en uithoudingsvermogen

typ-a gedrag

bestaat uit 4 karakteristieken

• competitief prestatiepatroon

• tijdsnood

• boosheid/ vijandigheid

• hard stemgeluid

meten door: gestructureerd interview

cook-medly hostility scale

meten van boosheid en vijandigheid binnen type-a gedrag

50 waar of fout vragen

meet boosheid, synisme, achterdocht en andere negatieve eigenschappen

diathese-stressmodel

de visie van de ontvankelijkheid voor fysieke of psychologische ziekte afhangt van de wisselwerking tussen de aanleg voor de ziekte (diathese) en de hoeveelheid stress die men ervaart

cardiovasculaire reactiviteit

iedere fysische verandering die optreedt in het hart, de bloedvaten en bloed als reactie op een stressor

psychoneuro-immunologie

de relatie tussen de psychosociale processen en de activiteit van het zenuwstelsel, het endocriene- en het immuunsysteem

feedback loop

zenuwstelsel en endocriene systeem versturen chemische boodschappen in de vorm van neurotransmitters en hormonen die de immuun functie verhogen of verlagen

zweren en inflammatoire darmziekte

veroorzaken wonden in het spijsverteringskanaal die pijn en bloedingen veroorzaken

(ziekte van crohn en ulceratieve coltitis)

prikkelbare darmsyndroom

buikpijn, diarree en constipatie.

astma

ademhalingsziekte waarin ontsteking, spasmen en slijm de bronchiën verstoppen die leiden tot ademhalingsmoeilijkheden met piepen en hoesten

migraine

uitzetting van bloedvaten rond de hersenen

reumatoïde artitis

een chronische, zeer pijnlijke aandoening die ontsteking en stijfheid van de kleine gewrichten veroorzaakt

dysmennoroe

pijnlijke menstruatie met misselijkheid, hoofdpijn en duizeligheid

huidafwijkingen

bv netelroos, eczeem en psoriasis. droge huid, scheurtjes en schilfers, vaak door allergieën

hypertensie

hoge bloeddruk gedurende een aantal weken

secundaire oorzaak

door kwalen aan andere lichaamssystemen of organen

• op te lossen door medische procedures

primaire of essentiële oorzaak

de oorzaak is niet duidelijk.