VWO 5 - Biologie - DNA

ggo

(genetisch gemodificeerd organisme)

Gentherapie

wanneer men gezonde genen bij iemand inbrengt die lijdt aan een erfelijke aandoening, om zo te proberen de eigenschap die de aandoening veroorzaakt te vervangen. (erg experimenteel)

Synthetische biologie

wetenschappers die zelf DNA maken

biobricks

(stukjes zelfgemaakt DNA) hiermee hoopt men eigenschappen zelf te maken en niet meer naar specifieke genen te hoeven zoeken.

adenine

een stikstofbase

allel

1 van de genen van een genenpaar / variant van een gen

anticodon

basentriplet aan het uiteinde van een tRNA-molecuul dat het complementaire codon op een mRNA-molecuul ontdekt.

antisense-DNA

moleculair biologen noemen een stuk DNA dat afgelezen wordt of afleesbaar is een antisense en het tegenovergestelde, dus niet afleesbaar, sense (letterlijk vertaald staat sense voor betekenis)

basenparing

de stikstofbasen van de beide nucleotidenketens zijn twee aan twee met elkaar verbonden. (A met T, en C met G)

biotechnologie

verzamelnaam van alle technieken waarbij organismen worden gebruikt om producten te vervaardigen voor de mens

cDNA

complementair DNA of copyDNA

centromeer

deel van een chromosoom, waar de twee zusterchromatiden aan elkaar verbonden zijn. Bij de kerndeling hecht aan het centromeer de spoeldraad vast

chromatide

Eén van de twee helften van een chromosoom, die bij het centromeer aan elkaar verbonden zijn. In de vroegste stadia van de celdeling zijn de chromatiden als overlangse helften van een chromosoom te zien

chromosoom

structuur, die in lineaire volgorde genen bevat. Chromosomen bestaan uit DNA en eiwitten en zijn te zien tijdens mitose en meiose

cisgenese

het inbrengen van DNA m.b.v. recombinant DNA techniek dat afkomstig is van een organisme van dezelfde soort

coderende streng

de nucleotideketen die niet wordt gebruikt tijdens de transcriptie

codon

groep van drie nucelotidebasen (triplet), die codeert voor een bepaald aminozuur in een eiwit

colchicine

stof die zorgt dat bij de mitose de microtubili van het spoelfiguur worden afgebroken; hierdoor ontstaat polyploïdie

corepressor

repressor die juist actief wordt wanneer er een bepaald molecuul aan bindt

crossing-over

verschijnsel tijdens de meiose waarbij twee homologe chromosomen stukken DNA uitwisselen

cytosine

een stikstofbase

deletie

het verwijderen van een nucleotidepaar in het DNA

desoxyribose

een suiker met 5 C-atomen per molecuul, bestanddeel van DNA

DNA

desoxyribonucleïnezuur, een keten (molecuul) opgebouwd uit nucleotiden, die bestaan uit een suiker (desoxyribose) een stikstofbase en een fosfaatgroep

DNA-fingerprint

is de naam voor een methode om uit het DNA van een individu (mens, dier of plant) bepaalde stukjes te selecteren en met het analoge gebied in een ander individu van dezelfde soort te vergelijken.

DNA-ligase

enzym dat korte DNA-fragmenten aan elkaar koppelt

DNA-methylering

is een epigenetisch proces waarbij een methylgroep (CH3-groep) aan een DNA-molecule wordt toegevoegd. Hierdoor verandert de structuur van het DNA, dat dientengevolge niet langer afleesbaar is tijdens bijvoorbeeld een transcriptie

DNA-polymerase

enzym dat langs de enkelvoudige nucleotideketens schuift tijdens de DNA-replicatie en er voor zorgt dat er DNA dubbelstrengen ontstaan

DNA-replicatie

het kopieren van het DNA, waarna een chromosoom bestaat uit twee chromatiden die vastzitten met een centromeer

DNA-sequentie

volgorde van de vier bouwstenen waaruit DNA is opgebouwd

enhancers

een cis-element dat de transcriptie van het DNA bevordert. Een enhancer zit voor of achter de promotor van een gen.

epigenetica

de studie van wijzigingen in de genexpressie zonder dat er wijzigingen in de dna-sequentie plaats vinden

epigenetische factoren

invloeden die de werking van genen beinvloeden, zoals stress, voeding en drugs

exons

de coderende stukken DNA in een gen

gelelektroforese

een scheidingstechniek die moleculen onder invloed van een elektrisch veld laat bewegen in een gel.

genetische modificatie

veranderen van het DNA van een bepaald organisme, bijv. het overbrengen van DNA van het ene organisme naar het andere.

genexpressie

het tot uiting komen van een gen

genoom

de volledige set genen vane en organisme inclusief niet-coderend DNA

genoommutatie (ploïdiemutatie)

mutaties waarbij het aantal chromosomen in een cel veranderd is

genregulatie

het aan of uitzetten van een gen

gentherapie

het inbrengen van genetisch materiaal in (menselijke) cellen in het kader van een geneeskundige behandeling.

guanine

een stikstofbase

haplotype

de unieke combinatie van allelen op een chromosoom

helicase

enzym dat zorgt dat het dubbelstrengs-DNA uit elkaar 'ritst'

helixstructuur

de molecuulstructuur van het DNA, dat uit een dubbelspiraal bestaat en RNA dat uit een enkelspiraal bestaat. Een helix is een spiraalvorm waarbij elk punt dezelfde afstand heeft tot de centrale as

histonen

eiwitten waaromheen DNA ligt gerold in een chromosoom

homologe chromosomen

de twee chromosomen van een chromosomenpaar

inductor

stof die de genexpressie op gang brengt

insertie

het toevoegen van een nucleotidepaar in het DNA

introns

niet coderende stukken DNA in een gen

junk-DNA

niet-coderend DNA. De naam voor stukken DNA in het genoom die geen bekende functie hebben. Ongeveer 95 % van het menselijk genoom wordt beschouwd als "junk-DNA"

klonen

een kunstmatige wijze van reproductie, waarbij een identieke genetische kopie van een organisme wordt geproduceerd.

matrijsstreng

zie template-streng

micro-RNA (miRNA)

een kort RNA dat de expressie van genen remt door het afbreken of blokkeren van mRNA-moleculen zodat geen translatie meer kan plaats vinden

multipotent

multipotente stamcellen differentiëren tot een beperkt aantal celtypen

niet-coderend DNA

het junk-DNA. De naam voor stukken DNA in het genoom die geen bekende functie hebben. Ongeveer 95 % van het menselijk genoom wordt beschouwd als "junk-DNA"

non-disjuntie

tijdens de meiose I gaat een paar homologe chromosomen naar dezelfde pool en komen samen terecht in een van de dochtercellen

nucleïnezuur

een stof, waarvan elk molecuul bestaat uit één of twee strengen nucelotiden, die samen één of twee polynucleotideketens vormen. Nucleïnezuur komt voor in DNA (twee ketens) en RNA (één keten)

nucleosoom

een aantal histonen met eromheen gewikkeld DNA

nucleotide

bestanddeel van nucleïnezuren. Een nucleotidemolecuul bestaat uit een monosacharide, een organische base en een fosfaatgroep

omnipotent

omnipotente stamcellen differentiëren tot elk celtype

oncogen

een oncogen ontstaat na mutaties uit een proto-oncogen. Een oncogen zet een cel aan tot abnormaal snel groeien en delen

operator

deel van het operon dat dicht bij of op de promotor ligt, waaraan een regulatoreiwit (repressor of activator) zich kan binden en daardoor de affiniteitvan de promotor voor de RNA-polymerase vermindert of verhoogt.

PCR

PCR (vertaald Polymerase Ketting Reactie) is een methode om kleine hoeveelheden van een specifiek stuk DNA een groot aantal keren te vermeerderen

plasmide

korte stukjes circulair DNA in sommige prokayoten

pluripotent

pluripotente stamcellen differentiëren tot nog veel celtypes van het organisme

polyploïdie

organisme met een veelvoud van chromosomen, bijvoorbeel 4n

primer

klein stukje DNA of RNA dat gebruikt wordt als startpunt van de polymerasekettingreactie (PCR, polymerase chain reaction). Er zijn steeds twee primers nodig, één voor de 5'-streng en één voor de 3'-streng. Deze worden de forward en de reverse primer genoemd.

prion

infectieus eiwit

promotor

specifieke plaats in het DNA waar RNA-polymerase zich kan binden aan het DNA molecuul.

proto-oncogen

coderen voor eiwitten die de celgroei en celdigfferentiatie stimuleren. Door een mutatie kan een proto-oncogen veranderen in een oncogen

puff

zichtbare verdikkingen in een chromosoom tijdens de vele DNA-replicaties

puntmutatie

een verandering in 1 nucleotidepaar

recombinant-DNA-techniek

techniek waarbij delen van het DNA van verschillende organismen bij elkaar gebracht worden

recombinatie

het ontstaan van nieuwe combinaties van allelen. Recombinatie kan het gevolg zijn van de toevalsverdeling van beide homologe chromosomen bij de meiose over de haploïde cellen. Recombinatie kan ook het gevolg zijn van crossing-over.

regulatorgen

genen die regelen dat de juiste genen op de juiste momenten tot expressie komen

release-factor

speciaal eiwitmolecuul dat bindt aan het stopcodon in het mRNA, waardoor de polypeptideketen loslaat en het kleine en grote ribosoomdeel uit elkaar gaan

repressor

is een DNA- of RNA-bindend eiwit dat de expressie van een of meerdere genen verhindert door te binden op de operator. Een DNA-bindende repressor blokkeert het aanhechten van RNA-polymerase aan de promotor, waardoor het aanmaken van mRNA (de transcriptie van het gen) verhinderd wordt

restrictie-enzym

enzym dat DNAmoleculen op specifieke plaatsen in stukken kan verdelen.

ribose

een suiker dat in RNA zit i.p.v. de desoxyribose in DNA

RNA

ribonucleïnezuur, nucleïnezuur dat ribose als sacharide en de basen uracil, adenine, guanine en cytosine bevat. RNA bestaat uit een enkele streng nucleotiden

RNA-interferentie (RNAi)

proces waarbij een kort RNA de expressie van genen remt door het afbreken of blokkeren van mRNA-moleculen zodat geen translatie meer kan plaats vinden

RNA-polymerase

enzym dat er voor zorgt dat er een RNA-keten langs een deel van een DNA-keten wordt gevormd.

RNA-processing

het bewerken van het pre-mRNA molecuul

sequentie

volgorde van nucletiden

spliceosoom

knipt de introns uit het pre-mRNA en plakt de exons vervolgens aan elkaar

splicing

proces dat wordt uitgevoerd door het spliceosoom

startcodon

codon (AUG) waarmee het af te lezen deel van het mRNA-molecuul begint

stopcodon

codon of triplet in mRNA dat niet codeert voor een aminozuur, maar het einde aangeeft van de eiwitsynthese.

structuurgenen

genen die de info bevatten voor de eiwitsynthese in ribosomen

template-streng

de nucleotideketen waarlangs het mRNA ontstaat tijdens de transcriptie

thymine

een stikstofbase

transcriptie

vorming van mRNA door een afschrift van een deel van het DNA te maken. De RNA-streng is complementair aan het deel van het DNA dat de informatie bevat voor de vorming van het RNA-molecuul

transcriptiefactor

eiwit dat zich bindt aan specifieke DNA-sequenties, waardoor de hoeveelheid oftranscriptie van genetische informatie van DNA naar mRNA gecontroleerd wordt

transgeen

een transgeen organisme is een organisme dat een vreemd gen (een transgen) in zijn erfelijk materiaal draagt

transgenese

het inbrengen van DNA m.b.v. recombinant DNA techniek dat afkomstig is van een organisme van een ander soort

translatie

de vertaling van de reeks mRNA-codons in een reeks aminozuren met een specifiek volgorde, tijdens de vorming van het polypeptide (eiwit) door een ribosoom.

tRNA

transfer-RNA dat helpt aminozuren naar een ribosoom te verplaatsen

tumorsuppressorgen

gen dat info bevat voor een eiwit, die er voor zorgt dat een cel met te veel of onherstelbare DNA-schade overgaat tot celdood

uracil

in plaats van thymine bevat een RNA-nucleotide de stikstofbase uracil (U)