kjp - egzamin

język

właściwość człowieka, pozwalająca mu 1. rozumieć wypowiedzi produkowane przez innych, 2. produkować wypowiedzi zrozumiałe przez innych

model językowy

próba rekonstrukcji języka składająca się z wykazu jednostek i wykazu reguł ich łączenia

system językowy (=model językowy)

zbiór elementów językowych i zbiór reguł ich użycia i łączenia

odmiany języka

1. terytorialne (dialekty ≠ gwary ≠ regionalizmy)

2. substancjalne (realizacyjne): język pisany i mówiony, pisany ≠ spisany

3. funkcjonalne, sytuacyjne (style)

4. społeczne: socjolekty

poziomy języka

1. zdanie

2. grupa wyrazowa

3. leksem: wyraz (forma wyrazu)

4. morfem: morf

5. fonem: głoska, grafem: litera

kultura języka (łac. colo, colui, cultum - uprawiać, kultywować)

1. właściwość człowieka lub grupy ludzi - umiejętność sprawnego i poprawnego używania języka

2. działalność człowieka lub grupy ludzi mająca na celu udoskonalenie i rozwinięcie tej umiejętności (polega na ustaleniu normy)

gwara i dialekt

odmiana języka wyróżniająca się pewnymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi, morfologicznymi i składniowymi, używana na określonymi terytorium i przez określoną grupę społeczną; gwara to odmiana językowa terytorialna mniejsza: dialekty → gwary

regionalizm

pewna właściwość natury fonologicznej, morfologicznej, składniowej lub leksykalnej występująca tylko w części danego obszaru językowego (niekoniecznie związana z określonym dialektem)

norma językowa

zbiór form językowych uznawanych za poprawne

poziom normy językowej

1. norma wzorcowa (oficjalne kontakty, staranne wypowiedzi)

2. norma użytkowa (mniej oficjalne, prywatne kontakty, swobodne wypowiedzi)

rodzaje normy językowej

1. norma ogólna lub regionalna

2. norma tekstów mówionych lub pisanych

3. norma fonetyczna, ortogaficzna lub leksykalna (głoska, litera, znak interpunkcyjny)

4. norma słowotwórcza lub fleksyjna (morfem)

5. norma leksykalna lub frazeologiczna (wyraz / związek frazeologiczny)

6. norma składniowa (grupa wyrazowa / zdanie)

typy błędów językowych

1. błąd fonetyczny, ortograficzny i interpunkcyjny

2. błąd słowotwórczy i fleksyjny

3. błąd leksykalny i frazeologiczny

4. błąd składniowy

5. błąd stylistyczny (wadliwy dobór środków językowych ze względu na typ tekstu)

uzus językowy

zbiór powszechnie używanych form językowych

wewnętrznojęzykowe kryteria poprawności językowej

1. kryterium wystarczalności językowej - dobre to, co służy zaspokojeniu potrzeb użytkowników języka, wypełnia lukę w systemie

2. kryterium ekonomiczności - dobre to, co krótsze, bardziej regularne

zewnętrznojęzykowe kryteria poprawności językowej

1. kryterium uzualne - dobre to, co powszechnie używane

2. kryterium autorytetu kulturalnego - dobre to, co używane przez autorytety

3. kryterium narodowe - dobre to, co rodzime

4. kryterium estetyczne - dobre to, co nie budzi niepożądanych skojarzeń

postawy użytkowników wobec języka

1. abnegacja → język nic mnie nie obchodzi

2. indyferentyzm → nie mam zdania na temat języka

3. leseferyzm → nie należy ingerować w rozwój języka

4. postawa naturalna (spontaniczna) → język jest czymś naturalnym i nie trzeba się zastanawiać nad jego użyciem

5. (umiarkowany) liberalizm → należy akceptować wielostylowość języka oraz wielopoziomowość jego normy

6. racjonalizm → zjawiska językowe należy oceniać przeprowadzając ich dogłębną, obiektywną analizę

7. logizowanie → należy usuwać niejednoznaczności i nielogiczności

8. perfekcjonizm → należy usuwać formy nieprecyzyjne i wyjątkowe

9. konserwatyzm → dawniej (za mojej młodości…) język był poprawny

10. puryzm egocentryczny → dobre jest to, co ja akceptuję

11. puryzm elitarny → dobre jest to, czym posługuje się stara inteligencja

12. puryzm nacjonalistyczny → dobre jest to, co rodzime

13. puryzm tradycjonalistyczny → dobre jest to, co jest już utrwalone w języku

małoduszny (od: małoduszność)

mało duszny (np. zapach, pokój)

małorealistyczny (od: mały realizm)

mało realistyczny (= niezbyt realistyczny)

przeszłoroczny (= z zeszłego roku)

przeszło roczny (= trwający ponad rok)

przeszłotygodniowy (= z zeszłego tygodnia)

przeszło tygodniowy (= trwający ponad tydzień)

słabosłyszący (= schorzenie)

słabo słyszący (np. podpowiedź)

słabowidzący (= schorzenie)

słabo widzący (np. drogę)

szybkoschnący (np. klej szybkoschnący)

szybko schnący (np. sweter)

szybkotnący (np. stal szybkotnąca)

szybko tnący (np. odrzutowiec szybko tnący powietrze)

szybkowiążący (np. cement szybkowiążący)

szybko wiążący (np. worki)

wolnowiążący (np. gips wolnowiążący)

wolno wiążący (np. worki)

wszystkowidzący (= bystry)

wszystko widzący (wokół siebie)

wszystkowiedzący (= mądry)

wszystko wiedzący (o czymś)

lekkostrawny (konkretne danie)

lekkostrawny (np. kolacja)

krótkotrwały

krótko trwający

małoznaczny

mało znaczący

środkowowschodni (= dot. Środkowego Wschodu)

środkowo-wschodni (= środkowy i wschodni)

zza granicy (= spoza linii granicznej)

z zagranicy (= z obcego kraju)

sponad (np. sponad chmur)

z ponad (np. z ponad 100 kandydatów wybrano 3)

niecodziennie (= niezwykle, niepospolicie)

nie codziennie (= nie każdego dnia)

niedosłyszeć (= słabo słyszeć)

nie dosłyszeć (np. odpowiedzi)

niegrzeczniej (= bardziej niegrzecznie)

nie grzeczniej (np. nie grzeczniej się ukłonić, lecz jak zwykle)

niehonor (= niegodziwy postępek)

nie honor (np. to nie honor, ale obowiązek)

niełaska (= brak przychylności)

nie łaska (np. jeść by się chciało, a popracować to nie łaska)

nieostatni (= dość dobry)

nie ostatni (np. nie pierwszy, nie ostatni raz)

niespieszno (jak?)

nie spieszno (komuś)

nieswój (= niezupełnie zdrów; zmieszany)

nie swój (= cudzy)

niesztuka (= utwór sceniczny – zaprzeczenie dobrej sztuki)

nie sztuka (np. zrobić coś)

niezadługo (= wkrótce)

nie za długo (= niezbyt długo)

gdzież by (= w którym miejscu? — zaimek pytajny), np. Gdzież by można było upchać te roczniki gazet?

gdzieżby ( = wcale nie — w znaczeniu partykuły retorycznopytajnej — czyżby?), np. Gdzieżby ona ci pomogła!

jak by (= w jaki sposób by? — zaimek pytajny), np. Jak by to zrobić, żeby się wszystkim podobało?

jakby (= niby, jak gdyby — w znaczeniu porównawczym), np. Twarz jej była jakby maska.

jak byśmy (= w jaki sposób byśmy? — zaimek względny), np. Nie zawsze jest tak, jak byśmy chcieli.

jeślibyśmy, gdybyśmy, jeżelibyśmy — w znaczeniu warunkowym — spójnik, np. Jakbyśmy byli we Wrocławiu, to was odwiedzimy.

jakkolwiek byś (= w jakikolwiek sposób byś — zaimek względny), np. Jakkolwiek byś teraz postąpiła, będzie źle.

jakkolwiekbyś (= chociażbyś — spójnik przyzwolenia), np. Jakkolwiekbyś nie miała czasu, zawsze odwiedź chorą koleżankę.

nazwy marek (np. samochód marki Ford)

nazwy wytworów przemysłowych (np. część forda)

Krakowianka = mieszkanka Krakowskiego

krakowianka = mieszkanka Krakowa

Meksykanin = mieszkaniec państwa Meksyk

meksykanin = mieszkaniec miasta Meksyk

tragedia Szekspirowska to jedna z tragedii Szekspira

tragedia szekspirowska to utwór dramatyczny innego autora, podobny do tragedii Szekspira