Fysische geografie - hoofdstuk 4: geomorfologie en hydrologie

geomorfologie

studie van landvormen en processen die deze landvormen doen ontstaan

reliëf

hoogteverschillen in een gebied

helling

geometrisch element aan aardoppervlak

hellingselement

deel van de helling met constante hellingskromme

convex

planconvectiviteit

divergent

concaaf

planconcaviteit

convergent

rechtlijnig

recht

lineair

hellingsprofiel

samenstelling van elementen, gescheiden door hellingsknikken

hoogtelijnen

contourlines

isolijnen van gelijke hoogte

hoogtelijneninterval

equidistantie

afstand tussen lijnen

endogene processen

zorgen er overwegend voor dat delen van de aardkorst omhoog komen

exogene processen

zorgen ervoor dat het aardoppervlak overwegend wordt verlaagd of gedenudeerd

verwering

chemische en fysische afbraak van gesteenten in losse componenten

erosie

verplaatsen van losse bestanddelen door middel van een bewegende agens naar eventueel een andere locatie

massabeweging

verplaatsing van materiaal naar een andere locatie zonder invloed van een bewegende agens

denudatie

algemene verlaging van aardoppervlak door combinatie van verwering, erosie en massabewegingen

initiële landschapsvormen

ontstaan rechtstreeks door endogene processen

sequentiële landschapsvormen

kunnen ontstaan door denudatieprocessen die de initiële landschapsvormen veranderen

polygenetische landschapsvormen

vormen die ontstaan onder invloed van endogene processen op sequentiële landschapsvormen

hydrologische processen

stuurt watererosie

watercyclus

interceptie

opvang van neerslag door het bladerdek

stamvloei

afstromen van water langs de stengel of stam van vegetatie

doorval

deel dat doorheen het bladerdek rechtstreeks op de bodem valt

evaporatie

verdamping van neerslag van het bodemoppervlak

transpiratie

verdamping van plantenvocht

infiltratie

indringen van water in de bodemtoplaag, gekenmerkt door de infiltratiecapaciteit

infiltratiecapaciteit (IC)

afhankelijk van de bodemtextuur en -structuur en vochtigheidsgraad van de bodem.

percolatie

neerwaarts transport van water naar de grondwatertafel

tijdelijke stockage

depression storage

plasvorming, meren

bovengrondse afvoer

surface runoff overland flow

veel voorkomend in regio’s met zeer intense neerslag zonder vegetatie en een bodem met een lage infiltratiecapaciteit

ondergrondse afvoer

subsurface and groundwater runoff / flow

throughflow

lateraal onder grond

wetting point

punt waarop de bodem verzadigd is en geen water meer kan opnemen

verzadigingsafvoer

saturation excess flow

wanneer neerslaf nietmeer opgenomen kan worden en afgevoerd wordt

waterbalans

afvoer van water uit een stroomgebied door een rivier is veel lager dan de neerslag die val in het stroomgebied

P= precipitation / neerslag

Q= river discharge

E= evapotranspiratie

I= interception

M= soil water storage

G= groundwater storage

S= channel and surface storage

evapotranspiratie

combinatie van evaporatie en transpiratie

afhankelijk van klimaat en vegetatie

zorgt voor een lager debiet dan de geaccumuleerde neerslag

runoff coëfficient

deel van neerslag dat surface runoff wordt

dynamic contributing area of variable source area concept

zone waar de waterverzadiging kan uitbreiden

bron

plaats waar het grondwater geconcentreerd aan het oppervlakte treedt

kwel

zijp

wanneer het grondwater via diffusie aan het oppervlakte treedt

aquifer

grondwatertafel of poreus gesteente waarin het grondwater zich bevindt

aquiclude

ondergrondse waterlaag die geen water doorlaat en waarop een aquifer ligt

grondwaterspiegel

bovenzijde van het grondwater

spanningswater

afgesloten aquifer

freatisch water

vrije watervoerende laag

zwevend of hangend water

watervoerende laag die omsloten is door een aquiclude

artesisch grondwater

water dat onder hoge hydrostatische druk staat door een afsluitende laag of aquiclude

warmwaterbron

water dat op grote diepte heeft gestroomd vooraleer het naar boven kwam en daardoor een hogere temperatuur heeft dan grondwater

geyser

indien een warmwaterbron zijn water naar buiten spuit

debiet

afvoer van een rivier

hoeveelheid water dat per seconde doorheen een bepaalde doorsnede van een rivier stroomt

hortonian overland flow

snelle afvoer

verantwoordelijk voor piekdebieten

saturation excess overland flow and return flow

vertraagde afstroming

afvoercoëfficiënt

hoeveelheid debiet over gevallen neerslag

rivierregimes

debietverloop over een jaar

episodische rivieren

kortstondig functioneren

periodieke rivieren

regelmatig terugkerend

grotere rivieren

samengestelde regimes

stromen door verschillende klimaatzones of hebben verschillende types bronnen van water

stroomgebied

deel van aardoppervlak dat door rivier gedraineerd wordt

bestaat uit aaneenschakeling van rivierkanalen en hellingen

waterscheiding

divide

interfluvium

onderscheiden verschillende stroombekken

riviernetwerk

al het water dat oppervlakkig afstroomt zal in een rivier terechtkomen, dat op haar beurt in een andere rivier zal stromen

riviertopologie

verbinding van riviersegmenten (lijnen) en samenvloeiingen van meerdere segmenten (punten of knopen)

horton

onderverdeling van verschillende riviertjes volgens een orde

kleinste rivieren krijgen de kleinste orde

Strahler

meest stroomopwaartse riviersegmenten zijn de eerste orde

schreve

houdt rekening met de magnitude van het stroomgebied

bifurcatieratio

getal dat vermenigvuldigt wordt met het aantal dalsegmenten om tot het aantal daaropvolgende lagere ordes te komen

drainagedichtheid

geeft info over aantal rivieren dat er zijn in bepaald stroombekken

dendritisch patroon

normaal patroon dat gevormd wordt op ongeveer gelijke oppervlakken met homogene ondergrond

radiaal patroon

landvormen waar het water in alle richtingen kan afstromen

centripetaal patroon

rivieren lopen vanuit alle richtingen naar een centraal punt

tralievormig patroon

bij gebieden waar afwisselend harde en zachte lagen dagzomen

rivier maakt haakbuigingen van 90° door structurele verschillen in de ondergrond

cirkelvormig patroon

zoals tralievormig patroon maar dan wanneer ze een cirkelvorm aannemen

parallel patroon

in recente gebieden die gevormd zijn door gletsjer zullen rivieren vaak de bewegingsrichting van de gletsjer volgen

spaterosie

regendruppels die op onbedekt oppervlak vallen en daarbij kracht uitoefenen waardoor bij het spatten bodemdeeltjes meespatten

sheet wash

interrill-erosion

laagsgewijze afvoering van sediment door diffuse afstroming

geulerosie

rill erosion

wanneer water zich concentreert zullen niet enkel losgemaakte bodemdeeltjes worden opgenomen, maar zal het water voldoende kracht hebben om zelf bodemdeeltjes te eroderen

ravijnerosie

gully erosion

bij nog meer water neemt lineaire erosie toe en worden er ravijnen gevormd

colluvium

deel van het geërodeerde bodemmateraal dat wordt afgezet wanneer de helling minder steil is

bronerosie

water dat uit het oppervlak stroomt voert los puin mee

bronnis

steile wand achter een bron zal na verloop van tijd achteruitschrijden

piping

ondergronds wordt los puin meegespoeld door grondwater en er ontstaan langgerekte holtes

headcut retreat

gelijkaardige processen als bij een bron treden op bij rivier- / rabijnhoofden waar geen bron aanwezig is

terugschrijdende erosie

regressive erosion

terugschrijden van een wand

riviererosie

sterk geconcentreerde afvoer in een rivier kan ook eroderen, zowel verticaal als horizontaal

oevererosie

bank erosion

laterale erosie

erosie van bodemdeeltjes aan de oever

laterale verplaatsing

point bars

kronkelwaardruggen

afzetting van sediment in de binnenbocht van een rivier waardoor er parallelle ruggen ontstaan

kolgat

pothole

gaten in de bedding door wervelende bewegingen in het water met hoge kracht van zand en stenen

kloofdalen

aaneenschakeling van kolkgaten

laminaire stroming

geen uitwisseling tussen verschillende waterlagen

stroomsnelheid neemt parabolisch toe met hoogte boven de bodem

beperkte wrijvingskrachten

geringe stroomsnelheid

op gladde vlakke bodem

turbulente stroming

ruwe bodem met wrijvingskrachten tussen boven elkaar liggende waterlagen

continue veranderende stroomsnelheid

neemt toe met logaritmische schaal ten opzichte van de bodem

reynoldsgetal

geeft het onderscheid weer tussen laminaire en turbulente stroming

Froudegetal

verhouding tussen inertiekrachten en zwaartekracht

subkritische stroming

vloeiende stroming

lage stroomsnelheid waarbij geen staande golven gevormd worden

typisch voor alluviale rivieren

Froudegetal < 1

superkritische stroming

schietende stroming

torrentiële stroming

staande golven worden gevormd

typisch voor bergrivieren of beken

Froudegetal > 1

sedimentdebiet Qs

hoeveelheid sediment die per tijdseenheid door een riviersectie wordt afgevoerd

dominant debiet

dominant discharge

debiet waarbij de rivier het meeste sediment vervoert

transportcapaciteit

hoeveelheid sediment die een rivier kan vervoeren

afhankelijk van debiet en beschikbare energie

aggradation

sedimentaanvoer is hoger dan de transportcappacitiet waardoor de bedding zal ophogen

degradation

sedimentaanvoer is kleiner dan de transportcapaciteit waardoor er insnijding zal optreden

suspensiemateriaal

suspended sediment load

fijne deeltjes in stromend water zullen nooit de bodem bereiken