AMG: Barok

Barok: cultuurhistorisch een algemene context

• nog altijd veel religieuze muziek

• toenemend belang profane muziek (o.a. bloeiende hofculturen Europa) → opbloei theatrale genres van instrumentale muziek

• ontwikkeling verschillende nationale stijlen 

• 3 fases 

  • overgangsfase tot ca. 1640 

  • consolidatiefase tot ca. 1690

  • volledige ontplooiing v/d nieuwe verworvenheden v/d barok 

3 fases van muziek in de barok

1. Overgangsfase / experimenteerfase tot ca. 1640: renaissancetraditie + nieuwe compositietendensen (seconda prattica/stile moderno >< prima prattica/stile antico)

2. Consolidatiefase (tot ca. 1690): erfenis renaissance is volledig geïntegreerd in de nieuwe muzikale taal, definitieve overgang van modale naar tonale toonsysteem

3. Periode waarin de nieuwe verworvenheden van de barokke muziek tot volledige ontplooiing zijn gekomen: enkele van de grootste en populairste muziekcomponisten (Bach, Vivaldi, Händel) 

affecten

‘duidelijk afgelijnde, quasi gerationaliseerde gevoelens’

>< gevoelens: subjectieve connotatie 

esthetiek van de barok

sluit sterk aan bij die van de late renaissance

vooral de tendens om op een directe manier uitdrukking te geven aan emoties (‘affecten’)

vroege vs. late barok 

vroege barok: klemtoon vaak op scherp tegenover elkaar stellen van emoties, dicht bij madrigaal stijl (felle contrasten) 

late barok (eerste helft 18de eeuw): ideaal = ieder deel van een compositie aan één affect gekoppeld 

kwintencirkel

een voorstelling om de samenhang tussen de toonsoorten met verwante toonaarden duidelijk te maken

verschuiving in de loop van de 17de eeuw binnen de compositiekunst

van een modaal naar een tonaal systeem

modale toonsysteem 

Verschillende toonaarden worden gekenmerkt door hun verschillende interne organisatie (positie van de halve tonen, de ‘finalis’ en de ‘repercussa’)

tonale toonsysteem

één ‘uniforme’ toonladder (uitganspunt in de barok): de majeur toonladder

essentiële kenmerken:

• halve tonen tussen 3e en 4e en tussen 7e en 8e toon 

• 5e toontrap (de dominant) behoudt dezelfde rol (wordt het vaakst aangeslagen) 

• één vaste variant gekoppeld a/d basistoonladder: de mineur toonladder

  • grondnoot = dominant MAAR positie halve tonen is anders (2-3 en 6-7)

• 12 grote en 12 kleine tertstoonladders, waarbinnen de verhoudingen identiek zijn (systeem van correctie om dit waar te maken, belangrijke info waarmee componisten kunnen ‘moduleren’, van de ene naar de andere toonaard gaan) 

2 basisakkoorden

tonica-akkoord en dominant-akkoord

hiertussen ontstaat een spanningsveld

tonica-akkoord

op de eerste toontrap

staat voor harmonische rust en evenwicht

dominant-akkoord

op de vijfde toontrap

staat voor spanning en instabiliteit 

een van de meest karakteristieke kenmerken van de renaissancemuziek

doorgedreven gebruik van contrapuntische (complex maar samenhangend polyfoon), polyfone texturen

begeleide monodie

textuur waarbij één stem op de voorgrond treedt, terwijl de andere partijen een louter begeleidende functie hebben

→ tekst expressie verhogen 

het recitatief 

• de stem volgt al zingend de ‘natuurlijke’ curves van de menselijke stem

• imitatie van de spreekstem → veel nootherhalingen, kleine intervallen, korte pauzes 

• bijna voortdurend declamatorisch, tekst centraal

recitativo secco of droog recitatief

stem wordt eenvoudig begeleid, vaak enkel klavierinstrument, ev. 1/+ basinstrumenten

recitativo accompagnato of begeleid recitatief

aan stem worden extra klankkleuren en soms virtuozere partijen toegevoegd

wordt vooral gebruikt op dramatische/belangrijke momenten

de aria

uitgesproken lyrisch, ontwikkeling van de melodie primeert

andere partijen (louter) begeleidende rol

in de vroege barok: overwegend syllabisch uitgewerkt >< 2e en 3e fase: sterke tendens naar virtuositeit, waardoor de partijen vaak melismatisch worden 

basso continuo

= continu doorlopende baspartij, vormt harmonisch fundament doorheen de compositie

significante verschuiving t.o.v. de gangbare componeertraditie in de renaissance

2 essentiële partijen in de barokstijl

1. bovenste: vertolkt de melodie

2. onderste: biedt harmonisch fundament

partijen ertussen ‘vullen de harmonie op’

>< renaissance: alle partijen stelden het polyfone weefsel op een gelijkwaardige - vaak ‘imiterende’ - manier samen

becijferde bas

bij de baspartij worden enkele cijfers geplaatst die indicaties geven over de bijhorende akkoorden

instrumenten waarop de bas het meest gespeeld wordt

klavecimbel en basinstrument

ritornello-principe

kort instrumentaal stuk dat later (in de proloog en de rest van de opera) herhaaldelijk zal terugkeren, letterlijk “kleine terugkeer”

stile concertato

Verschillende partijen gaan met elkaar de strijd aan in een dialogerend samenspel

• traditie renaissance: 2/+ groepen tegenover elkaar geplaatst, zowel koren als instrumentengroepen

• traditie barok: steeds vaker monodische elementen

tempi in de barok

tegenstelling tussen trage en snelle delen wordt een belangrijk structurerend principe

vergelijk metrum tussen renaissance en barok

muziek in de barok is veel nadrukkelijker in een bepaalde maatsoort geconcipieerd

= maatsoort zelf komt prominenter op de voorgrond omdat het begin van iedere maat gekoppeld wordt aan een kleine klemtoon → uitgesproken maatgevoel

ritme in de barok

karakteriserend is een voorliefde voor een sterke motoriek (in de snelle delen)

veel barokmuziek < relatief kleine ritmische formuletjes die vaak hernomen worden (= voortspinningstechniek) = tendens die sterker wordt naarmate de barok vordert

 dynamiek in de barok

dramatische contrasten (>< geleidelijke overgangen)

terrassendynamiek 

de muziek is of neutraal, of luid of zacht 

klankkleur in de barok vs. renaissance

renaissance: sterke homogeniteit

barok : klankkleur gebruiken om contrasten te genereren

• toenemende participatie van instrumenten

• experimenteren met gemengde ensembles

aanleiding tot het ontstaan van het orkest

tendens tot experimenten met gemengde ensembles (in het verlengde van het toenemend gebruik van instrumenten) 

nieuwe genres in de vocale muziek in de barok

• opera (profaan)

• cantate (profaan/religieus)

• oratorium (religieus)

nieuwe genres in de instrumentale muziek in de barok 

• klaviermuziek 

• kamermuziek 

• concerto 

Italiaanse opera

• Ontstaan 

• Elementen 

• Inhoud 

• Inspiratiebron 

• Bekendste voorbeeld 

• Ontstaan: begin 17de eeuw < Florentijnse intellectuelen, heropleving/herwaardering Griekse tragedie 

• Elementen die naar Griekse tragedie verwijzen:

  • monodische zang

  • structuur van 5 bedrijven

  • boodschapper figuur

  • reflecterend koor

• Inhoud (geen aansluiting Griekse tragedie): pastorale thema’s 

• Inspiratiebron: Ovidius’ Metamorfosen 

• Bekendste voorbeeld: Claudio Monteverdi’s L’Orfeo 

Monteverdi, La favola d’Orfeo

toont goed hoe elementen uit de renaissancekunst zich geleidelijk aan in een nieuwe stijl beginnen vast te zetten 

belangrijkste muzikale elementen 

• instrumentale inleiding / sinfonia 

• instrumentale tussenspelen met terugkerend motief (ritornelli) 

• dansen met instrumentale begeleiding 

• recitativische passages 

• aria’s of liederen 

• koren 

verschuivingen in de Italiaanse opera 

Vanaf jaren ‘30-’40 van de 17de eeuw: genre verspreidt zich, richten tot groter publiek

• thematiek: mythologisch → historisch (of historiserend)

• toename spektakelelement (meer komische intriges, afname belang koor, ontwikkeling scenische representatie met machinerieën)

• solist centraler (toename aria’s, verschillende types)

• castraten (t.e.m. 18de eeuw)

capo-aria

• = ABA’

• in de 18de eeuw dominant 

• structuur met inherent contrast + kan hang naar virtuositeit perfect dienen: A’ = virtuozere versie A

recitatieven in de barok

aanvankelijk gevarieerd qua stijl

grotere uniformiteit naarmate barok vordert

castraatstem

• de hoge stem van een man die voor de puberteit werd gecastreerd, waardoor zijn stembanden klein bleven maar zijn longen en lichaam wel groeiden

• tot en met 18de eeuw 

• populair omdat ze een enorme kracht kon combineren met een uitzonderlijke virtuositeit 

Belangrijkste operacomponisten uit de tweede helft van de 17de eeuw

• Francesco Cavalli 

• Antonio Cesti 

Belangrijkste operacomponisten uit de eerste helft van de 18de eeuw

• Alessandro Scaralatti 

• Georg Friedrich Händel 

exit-aria

traditioneel oogst de zanger na zijn/haar aria applaus, en verlaat hij/zij vervolgens de scène

verschil somber recitativo accompagnato en recitativo secco

recitativo accompagnato: prominent gebruik van strijkers

recitativo secco: vaak klavecimbel!

‘Da Capo’

“vanaf het begin” 

In een capo-aria (ABA’) eindigt de partituur hier, omdat de uitvoerders weten dat ze het A deel moeten hernemen met variaties

Opera in Frankrijk (datering, sleutelfiguur, eigenschappen) 

• Pas jaren 70 van de 17de eeuw, want Franse taal ‘niet geschikt voor recitativische zetting’ 

• Sleutelfiguur: Jean-Baptiste Lully 

• Eigenheden

  • prioriteit van de tekst: ‘tragédie en musique’, tekst op geen enkel moment ondergeschikt aan de muziek

  • onderscheid tussen recitatief en aria niet zo scherp 

  • orkest vaker als volwaardige partner

  • natuurtaferelen 

  • groter aandeel koor

  • dansen

Jean-Baptiste Lully

• Italiaan van geboorte, werkzaam aan hof LXIV

• Sleutelfiguur Franse opera

• 11 opera’s laatste decennia 17de eeuw met vaste librettist 

• Verderzetting werk door Jean-Philippe Rameau

• Illustratie (niet beluisterd in de les): Cadmus et Hermione 

Een van de discussies over stijl en nationale identiteit tijdens de barok

Lullisten vs. Ramisten 

traditioneel vs. progressief 

oratorium

• vocaal genre waarin een verhaal wordt geëvoceerd (// opera) 

• gebaseerd op Bijbels onderwerp

• concertant gebracht (>< scenisch zoals opera) 

• veel recitatieven, aria en koren 

• traditioneel onderscheid: oratirio latino en volgare 

traditioneel onderscheid oratorium

1. oratorio latino: Latijn, aristocratisch publiek 

2. oratorio vulgare: volkstaal, ruimer publiek 

Belangrijkste vertegenwoordiger(s) van het 17de-eeuwse oratorium

Giacomo Carissimi (Italië)

Heinrich Schütz (Duitsland)

Belangrijkste vertegenwoordiger(s) van het oratorium in de eerste helft van de 18de eeuw

Händel - The Messiah 1741

The Messiah

• oratorium van Händel, 1741

• niet zo representatief voor het oratorium:

  • gaat normaal over één figuur en één stuk tekst >< dit is een verzameling van citaten uit verschillende delen van OT en NT

  • in de volkstaal

  • beschouwend (contemplatief) 

passie 

• het lijdensverhaal van Christus wordt weergegeven op de wijze van het oratorium

• 2 bekende passies van Johann-Sebastian Bach: Johannes-Passion en Matthäus-Passion 

• karakteristiek is de voortdurende afwisseling van stijlen

koralen

teksten van kerkliederen die vast deel uitmaken van de protestante liturgie

liturgische gemeenschap kende die en kon ze meezingen

meestal bezinnend

instrumentale genres tijdens de barok

• solomuziek

• kamermuziek (ensemble van instrumenten) 

• orkest muziek (grotere bezetting) 

klaviermuziek

• tegelijkertijd verschillende partijen (‘middenstemmen’) spelen

• instrumenten: orgel (kerk) en klavecimbel (huiselijk, profaan) 

• types: fantasia, prelude, fuga, toccata

fantasia

• improvisatorisch karakter

• uitvoerder creëert de indruk dat hij zijn eigen muzikale fantasie de vrije loop laat gaan

• kan afwisselen tussen verschillende stijlpatronen 

prelude

• improvisatorisch karakter

• voorspel naar meer geconstrueerde compositie, meestal vrij eenvoudige compositie

fuga

• geleerde vorm 

• één melodisch uitgangspunt (een thema) wordt door andere partijen geïmiteerd zodat een complex polyfoon en imitatief kluwen ontstaat 

toccata

wervelende compositie die sterk op de virtuositeit gericht is

style luthé

alsof het op een luit of gitaar gespeeld zou kunnen worden, in ‘gebroken akkoorden’: iedere maat // één akkoord, maar de verschillende noten worden snel na elkaar gespeeld i.p.v. tegelijkertijd

registerschuiven

houten balken met vooraan een gekleurde knop

klankkleuren veranderen 

Franse suite

opeenvolging van verschillende dansen (allemande, gigue, sarabande en courante) → contrasterende muziek, afwisseling muzikale stijlen

Gebonden compositie

Compositie gebaseerd op bestaande melodieën

Belangrijke componisten van Duitse klaviermuziek (in de 2de helft van de 17de eeuw en in de eerste helft van de 18de eeuw)

in de 2de helft van de 17de eeuw

• Dietrich Buxtehude

• Johann Pachelbel

in de eerste helft van de 18de eeuw

• Johann Sebastian Bach

Vooraanstaand componist van Franse klavecimbelmuziek (+ waarin hij uitblonk)

François Couperin 

Genrestukken (‘beeldende muziek’, vb. Les tricoteuses’)

Vooraanstaande Italiaanse klaviercomponist

Girolamo Frescobaldi

Kamermuziek

Muziek die geschreven is voor een kleine, maar niet solistische bezetting

Meest karakteristieke kamermuziekbezetting uit de latere barokperiode (1ste helft 18de)

trisonate < 2 solerende instrumenten (melodische partij) + ondersteunende basso continuo

‘trio’ verwijst naar aantal uitgeschreven partijen → er nemen strikt genomen 4 instrumenten deel: basso continuo wordt traditioneel gespeeld door klavierinstrument + bijkomend basinstrument

Sonata da chiesa

Letterlijk ‘kerksonate’

• Bestaat meestal uit 4 delen, met vaste volgorde langzaam-snel-langzaam-snel.

• Stijl vaak contrapuntisch (meerstemmig, waarbij twee of meer melodische lijnen onafhankelijk van elkaar bewegen, maar harmonisch samenwerken)

• Verwijzend naar de traditie van religieuze muziek 

• Orgel (ipv klavecimbel)

Sonata da camera

Bestaat vaak uit opeenvolging van dansen → meer profaan georiënteerd

Passacaglia

Bas die bestaat uit een regelmatig basmotief van acht noten, dat tot aan het einde van het stuk telkens weer herhaald wordt

Een van de bekendste kamermuziekstukken uit de Barok 

Pachelbel, Canon (in D)

Orkestmuziek (definitie + doorbraak)

Een grote groep instrumenten als uitgangspunt voor de compositie van louter instrumentale werken

Doorbraak vooral 1ste helft 18de eeuw

Suite (definitie en 2 soorten) 

Bundeling van verschillende dansen

• Bedoeld om te dansen (veel instrumentale muziek was dansmuziek)

• OF abstractere aanwending van dansen: traditionele dansen als vertrekpunt, op een vrijere manier uitgewerkt (vb. cellosuites Bach) 

Concerto (grosso)

Concerto: Eén solist gaat als het ware een muzikale strijd aan met een grotere groep muzikanten

Concerto grosso: Meerdere solisten, die samen het concertino vormen, gaan in dialoog met de rest van het orkest (ripieno)

Het concertato-principe in het gewone concerto/solo-concerto (realisering + kenmerk + bijdrage)

Gerealiseerd door de tegenstelling tussen het orkest (tutti) en één enkele solist (solo)

Typisch = drieledige vorm: snel-langzaam-snel

• snelle delen met krachtige motoriek (ritornello-principe) 

• langzame deel met lyrische expressie 

Enorme bijdrage door Antonio Vivaldi: schreef honderden solo-concerto’s, o.a. Le Quattro Stagioni

Ritornello-principe

Het hernemen van een instrumentaal refreintje (signaal voor de luisteraar)

In gewone concerto herhaalt het tutti op geregelde tijdstippen een bepaald thematisch gegeven