Ethiek en filosofie

En nog een goede gezondheid!: ethiek

wetenschappelijke discipline over de vraag naar ‘het goede’ & ‘het kwade’

• 3 basale vragen

  • Wat moet ik doen?

  • Hoe moet ik handelen?

  • Vanuit welke normen & waarden?

En nog een goede gezondheid!: in West-Europese samenlevingen → streven naar gezondheid

• gezondheid = niet langer een feitelijke vaststelling

  • norm, richtsnoer waarnaar we maatschappelijk & individueel streven, maar zelden of nooit zeker zijn dat we het wel bereikt hebben

En nog een goede gezondheid!: Wetenschap

• stroom aan data

• meer technologie

• meer kennis over lichaam

→ meer vragen, meer ethische kwesties!

• meer kennis is niet: meer zekerheid

  • ‘met het weten groeit de twijfel’ (Goethe)

  • meer vragen

  • meer dilemma’s

  • meer vrijheid, maar ook meer verantwoordelijkheid

  • meer nood aan ethiek

bv. prenatale screenings:

• als het niet bestond: niet afvragen of we baby willen laten geboren worden & hoe die er moet uitzien → kind wordt geboren & we zien wel

• vandaag: screenen op erfelijke ziektes → zorgt voor verantwoordelijkheid bij ouders

  • kind laten geboren worden of niet?

  • kind kan later vragen: Waarom heb je mij laten geboren worden?Of waarom op die manier, met deze of gene kenmerken?

En nog een goede gezondheid!: gezondheidscultuur

• gezondheid: veel meer dan klinisch-medische vaststelling

  • ideaal waarnaar we voortdurend streven

  • in samenleving: onmiskenbare druk voelbaar om ons aan bepaalde gezondheidsnormen te conformeren

    • het hoort dat we gezond leven, fit & slank zijn, zelfzekere & vastberaden persoonlijkheid ontwikkelen

→ positieve, maar ook negatieve impact

• door normativiteit: nooit meer echt gezond → voortdurend naar streven

• gezondheid = onbereikbaar eindpunt = normatief ideaal waaraan niemand beantwoordt

=> gezondheid is aanhoudende bron van zorg

• meer aandacht aan gezondheid is positief

  • als aandacht uitloopt op obsessie/ financiële repercussies voor wie ‘verkeerde’ keuzes maakt inzake gezondheid → loopt fout

• aanwezigheid farmaceutische middelen in dagelijks leven

  • ‘farmaceutalisering’ van dagelijkse leven → sterk verlaagde drempel, want we kunnen online zelf medicijnen kopen

  • vaak te veel medicijnen nemen/ medicijnen nemen terwijl men niet ziek is

→ verband tussen bepaalde mate van overdiagnose van bepaalde ziektes/ stoornissen & overmatige/ overbodige gebruik van medicijnen?

the worried well

• we maken het goed, maar zijn niettemin bezorgd

• we zijn niet ziek, maar beschrijven ons ook niet als gezond

En nog een goede gezondheid!: vragen → medische filosofie & medische ethiek

• spanningsvelden in kaart brengen → vragen stellen, kritisch omgaan

  = terrein van medische filosofie

  • ruimer domein dan medische ethiek alleen

    • medische ethiek: vraag naar goed & kwaad of wenselijke karakter van bepaalde evoluties op terrein van geneeskunde

• medische filosofie: niet alleen vraag naar goed & kwaad

  • analyse van bredere maatschappelijke & politieke evoluties die onze (kijk op) gezondheid meebepalen

  • stellen van fundamentele vragen op medische terrein & antwoorden op die vragen in kaart brengen

• gezondheidszorg = plaats bij uitstek die ons met filosofische & existentiële vragen confronteert

Wat is er van onze gezondheid?: de selfie

• inflatie aan zelfportretten

  • beste beeld: mooi, fit & gezond

  → waarom mooi, goed & gezond voordoen aan de buitenwereld?

  • bewust of onbewust, blik van vele anderen over onze schouder terwijl we onszelf goed in beeld proberen te brengen

  => we willen aan bepaalde verwachtingen voldoen (tov familie, vrienden, hele samenleving)

• selfie: lijkt uiting van individuele vrijheid

  • gaat toch eerder over wij die denken op een bepaalde manier te moeten overkomen bij anderen, over wat we denken dat samenleving van ons verwacht & hoe we ons daartegenover positioneren

• onze individuele blik naar onszelf is verknoopt met normatief ideaal dat we meestal niet vanuit onszelf halen, maar die vanuit samenleving komt

  • normen zijn van iedereen & van niemand tegelijk

Wat is er van onze gezondheid?: kenmerken gezondheidsbegrip

• breed

  • WHO-definitie: ‘een algehele situatie van fysiek, mentaal & sociaal welbevinden’

  • vroeger: gezondheid als afwezigheid van ziekte

    • nadeel: soms ziek, maar te laat bij dokter (want we wisten het niet)

    • voordeel: niet voortdurend zorgen maken & niet continu verantwoorden

  • nu: ziekte als afwezigheid van gezondheid

    • sterke toename aan persoonlijke verantwoordelijkheid & verantwoordingsplicht

    • voorspellende geneeskunde: prognose van toekomstige ziektes & preventie

      • focussen op voorspellen & voorkomen van ziektes, minder op ingrijpen nadat zich duidelijke medische klachten voordoen

• normatief → aanhoudend streven om steeds meer voor onze gezondheid te moeten doen

  • cf. better dan well (Carl Elliott): beter dan goed, nooit genoeg dus

  • verantwoordelijkheid ligt bij individu

• vloeibaar → bovengrens ligt nooit vast

  • met z’n allen naar een gemiddelde norm streven → norm schuift op terwijl we ernaar streven

  • Poolse socioloog Zygmunt Bauman: Liquid Modernity

    • ideaal van fitness dat principieel geen bovengrens kent

  • er is geen dag waarop we kunnen zeggen dat we genoeg hebben gedaan voor onze gezondheid

    • velen hebben gevoel dat ze falen, ondanks alle inspanningen

Wat is er van onze gezondheid?: pretje voor dag & voor nacht → Friedrich Nietzsche

• 19e eeuw

• gezondheidsbegrip dat overmaat aan positiviteit vertoont

• boek: Aldus sprak Zarathoestra

  • streven naar gezondheid als eigenschap van de ‘laatste mens’

  • laatste mens heeft geluk ontdekt → in zoektocht ernaar: vooral voor beducht dat iets hem te veel zou aangrijpen

  • het vermaak mag ons niet overweldigen

  • we letten op onze gezondheid om te verhinderen dat emoties ons te sterk zouden overmannen

• volgens Nietzsche: mens is bang voor horror vacui van het bestaan

  • feit dat onze existentie op zich zinloos is

  • uit angst daarvoor verliezen we ons in divertissement zodat lastige vragen niet in ons dagelijks bestaan binnensijpelen

• ‘we weten niet meer waar we staan & dan eren we maar de gezondheid als een nieuwe fetisj’

  • maar we streven gezondheid zo sterk na, dat het in tegendeel kan belanden → belandt in negatieve spiraal

Wat is er van onze gezondheid?: Duitse filosoof Byung Chul Han

• vermoeide samenleving

  • samenleving die ons ertoe drijft de strijd tegen het negatieve zo op te drijven, dat de strijd ons zelf in negatieve laat uitmonden

  • we leren niet meer van ziekte & omvatten het niet meer op manier waarop we over gezondheid nadenken → daardoor eindigen we op plaats die we wilden vermijden

• we worden ‘ziek’ van onze gezondheidsobsessie

• overdosis aan positiviteit

Wat is er van onze gezondheid?: einde van het noodlot?

• maakbaarheid van de mens → geschiedenis van de mens

  • mens wordt geschapen door God

  • mens begint dingen te maken

  • mens ‘maakt’ zichzelf tot een soort god

  → willen we onszelf (laten) ‘maken’ volgens de technologie?

• geneeskunde

  • opstand tegen de dood

  • bestrijden van lijden

• bv. NIP-test

  • bestrijden van ziektes

  • keuze of plicht tot abortus?

    • bv. ouders die geen NIP-test willen → onverantwoorde ouders

  • schulddiscours

• plicht om vrij te zijn/ vrijheid om de juiste keuzes te maken

  • vrijheid die we winnen neemt ons iets af omdat we niet langer niet kunnen kiezen

  • geeft druk, twijfel & angst

• gezondheid is goed maar oppassen voor

  • schulddiscours

  • (digitale) volkstribunaal & rechtvaardigingsdruk

Duitse filosoof & theoloog Odo Marquard

• tekst: Ende des Schicksals (Einde van het noodlot) → samenvatting van de geschiedenis van de mensheid

  • ‘eerst was er niets maakbaar, daarna iets, en nu is alles maakbaar’

• vroeger: leven was een lotsbestemming waaraan je weinig tot niets kon veranderen

  • tevreden of niet, je moest het aanvaarden

macht & gezondheid: de analyse van Michel Foucault: college van 1977

• ‘Sécurité, territoire et population’

  • inhoud vergelijkbaar met ‘La naissance de la biopolitique’

• inhoud: revelerende verstrengeling van politiek met gezondheid

  • focus op ontstaan gezondheidspolitiek als belangrijke politieke gebeurtenis in West-Europa van 18e eeuw

  • focus op vraag: Hoe kon gezondheid een centraal thema worden in moderne samenleving?

macht & gezondheid: de analyse van Michel Foucault: gezondheidspolitiek

• ontwikkeling gezondheidspolitiek: onlosmakelijk verbonden met geboorte van moderne staat & met nieuwe kunde van besturen (gouvernementalité = bestuurlijkheid)

  • bestuurlijkheid = nieuwe configuratie van machtsrelaties te beschrijven als biopolitiek

• opkomst van bestuurlijkheid: heeft te maken met nieuwe manier waarop de macht zichzelf verstaat

  • ‘De prins’ van Niccoló Machiavelli (1533) → functie van de prins:

    • beschermen van territorium van prinsdom

    • prins spoort mogelijke gevaren & risico’s op

    • ontwikkelt kunst om machtsverhoudingen te manipuleren → zodat hij prinsdom kan beschermen & intact houden

      → geschiktheid & handigheid om taak te vervullen

    • besturen → enkele verhouding van prins tot prinsdom

    • discontinuïteit van verhouding duidelijk maken

  • in weerwil van De Prins: ‘kunsten van het besturen’ → andere benadering

    • ‘arts du gouvernement’ wil verandering brengen → ‘besturen’ op een andere manier interpreteren

  • kunsten van het besturen (Le miroir politique van Guillaume de La Perrière)

    • besturen = veelvoud aan praktijken → praktijken bevinden zich binnenin (immanent) de staat

    • verschillende types van besturen:

      • moraal (zelfbestuur)

      • economie (huishouding & familie)

      • politiek (staat) → politieke besturen van de staat: specifieke kenmerken, maar toch nog continuïteit tussen andere types & moderne zelfbestuur

      → goede bestuur van de staat is een voorbeeld voor bestuur van de familie & van zichzelf

      → besturen (gouverner) & beheren (police) gaan hand in hand

    • besturen = juiste beschikking over zaken, zodanig georganiseerd dat men die kan begeleiden naar hun gepaste einddoel → besturen wordt zorgende functie

• gouvernement + mentalité = gouvernementalité

  • macht om gedrag te begeleiden & te besturen

  • mentaliteit dat in een moderne samenleving nu eenmaal alles moet & kan worden bestuurd

    → staat moet kennis verzamelen om huishouden te managen

    → bevolking (population) & verbeteren van lot ervan zijn nieuwe doeleinden van bestuurlijkheid

macht & gezondheid: de analyse van Michel Foucault: kennis (savoir) & macht (pouvoir) gaan hand in hand

• overheden & private bedrijven beschikken over veel gezondheidsdata & statistieken

  • voordeel: ingrijpen als het fout loopt

  • nadeel: gedrag controleren & aansturen

→ macht grijpt vaak plaats in allerlei weinig zichtbare maatregelen zonder dat we er acht op slaan

macht & gezondheid: de analyse van Michel Foucault: zorgstaat

• moderne staat → articuleert zich als zorgstaat

  • individu is speerpunt

• bestuurlijkheid (wijze waarop gedrag van individuen wordt gestuurd & op moderne rationaliteit die eist dat alles en iedereen kan worden gemanaged) → hangt samen met ontwikkeling van specifieke machtsvorm = pastorale macht

• overgang territoriale staat → bevolkingsstaat

• herkomst pastorale macht: in & met christendom

  • ontwikkeling van iets dat radicaal verschilt van wat Grieken & Hebreeërs daarvoor hebben gedaan

  • in christendom: machtsvorm die globaal gericht is op heil van gelovige → installeert relatie van totale & permanente gehoorzaamheid

    • pastor: moet levensloop van elke gelovige beheren + voorziet economie van verdiensten & gebreken

macht & gezondheid: de analyse van Michel Foucault: de keerzijde van zorg

• bestuurlijkheid & pastorale macht werpen nieuw licht op hedendaagse preoccupatie met gezondheid

  • taak van overheid: preventief gedrag van mensen bijsturen in richting van gezond gedrag → om pathologische symptomen te voorkomen

    • screenen, onderzoeken, testen…

    → mogelijk door steeds groter wordende beschikking van levensomstandigheden door ‘toneel van instellingen’

    • zorg voor individu dreigt te resulteren in groter wordende afhankelijkheid van individu ten overstaan van instellingen, overheden & experten

• pastorale macht: specifieke kunst om menselijk gedrag (individueel & collectief) te reguleren

  • pastor = herder voor zijn kudde

  • goedaardige & zorgende macht

  • pastor werkt individualiserend: hij telt zijn schapen

    • niemand mag verloren raken

• pastorale macht vormt prelude van bestuurlijkheid in moderne samenleving

  • van groot belang voor inzicht in biopolitiek & wijze waarop een moderne zorgstaat zich begrijpt in voorzien van welzijn van burgers

De keerzijde van medicalisering: medicalisering

= met louter medische blik kijken naar totaliteit van het leven (eten, beweging, seksualiteit…)

De keerzijde van medicalisering: begrippenkader

• medicalisering

  = proces waarbij we steeds meer menselijk gedrag met louter medische bril begrijpen & analyseren zodat alledaagse activiteiten medische aangelegenheden worden

• overdiagnose

  = iemand ziek verklaren terwijl die niet echt ziek is

• farmaceuticalisering

  = meer medicijnen terwijl we die niet nodig hebben

  → medicatie is meest directe weg om alles te bestrijden

De keerzijde van medicalisering: tuchè

= noodlot, toeval

• moderne samenleving wil toeval & lot uit menselijke conditie weren (‘domesticatie noodlot’)

  • in moderne leven: maakbaarheid centraal, niet lotsaanvaarding

• gezondheid: medisch bestrijden van lichamelijk & psychisch onheil gaat hand in hand met beheersing levensloop

De keerzijde van medicalisering: van kunnen naar willen

• we kunnen aanpassingen doorvoeren in ons leven, biomedische wetenschappen bieden ons die mogelijkheid

  • maar willen we ons leven (laten) medicaliseren? Kun je daar voor kiezen?

→ maatschappelijke normen zorgen voor een soort ‘plicht tot’

De keerzijde van medicalisering: geanticipeerde beslissingsspijt

= idee dat je je later zou kunnen beklagen dat je nu niet op iets bent ingegaan & daardoor mogelijk in de problemen komt

De keerzijde van medicalisering: kiezen voor je gezondheid

• zijn individuen zelf verantwoordelijk voor hun gezondheid & hoe kunnen we die verantwoordelijkheid begrijpen?

  • individu doet beroep op de medische wereld & laat zich verzorgen, waarmee hij zich aan alle geldende gezondheidsnormen conformeert

  • individu doet beroep op medische wereld & laat zich verzorgen maar dan nog voldoet het niet aan geldende gezondheidsnormen

  • individu beslist om niet in te gaan op aantal medische verzorgingen

• we wrijven individuen nalatigheid aan als die zich niet op een bepaalde wijze gedragen in termen van gezonde leefstijl

  • therapeutisch ideaal doordringt gewone leven

  • experts nemen alledaagse activiteiten over (opvoeding, koken, vrijen, etc.)

  • gezondheid als toegangspoort voor dienstverlening (verzekering, arbeid, hypothecaire lening)

De keerzijde van medicalisering: afhankelijkheid

• toneel van de instellingen

  • instellingen bepalen/ nemen keuze over → hebben we dan wel nog vrije keuze & autonomie?

  • grens tussen stimuleren & verplichten is heel dun

De keerzijde van medicalisering: sociale & medische definitie

• we gaan te snel iets ‘abnormaal’ onder de noemer ‘stoornis’ of ‘ziekte’ zetten, terwijl het geen ziekte is

• sociale definitie lijkt op bepaalde terreinen samen te vallen met medische definitie

archeologische methode

• Hoe spreken we over iets?

  • Impact spreken op ons handelen?

    → bv. ziekte vs stoornis

discours vs. macht

• discours = manier van spreken

  • macht = manier van handelen

    → de manier waarop we over iets spreken bepaalt hoe we gaan handelen

politieke rol geneeskunde?

• opkomst menswetenschappen

• politieke interesse in ziekte/ gezondheid

• medische wetenschap infiltreert in maatschappelijke ruimte

→ Foucault: wie macht wil begrijpen, moet samenhang wetenschap-maatschappelijke evolutie blootleggen

geboorte van de kliniek → een archeologie van de medische blik

• nieuwe vorm van spreken (discours) over ziekte

• vraag verandert van ‘wat heeft u?’ naar ‘waar heeft u pijn?’

  • biopolitiek: greep krijgen op ‘bios’ (leven) van burgers

geboorte van de kliniek (evolutie)

• bestrijding wanorde in ziekenhuizen

• militaire ziekenhuizen: verzorgen soldaten (economische drijfveren)

• door handelsreizen: nieuwe onbekende ziektes

• ‘vreemde ziektes’ na militaire missies

• nieuwe medische praktijken: observatie, registratie, toezicht, afzondering…

burgerlijk ziekenhuis

• ruimtelijke indeling

• bewaking & observatie

• registratie alle handelingen

• medicalisering van het leven: steeds grotere greep van gezondheidspolitiek op leven, in en buiten ziekenhuis

controle → micromechanismen van de macht

samenleving stuur naar:

• kennis (savoir) over leven = macht (pouvoir)

• ‘regulerende beheersingsmechanismen’ (dispositieven die gedrag disciplineren)

• architectuur van ziekenhuizen & scholen, inrichting openbare ruimte, taalgebruik…

disciplinering individu

• macht is overal

• maatschappelijke dispositieven

• dispostief: apparaat, constructie, kennisstructuur waarbinnen macht wordt uitgeoefend

ontwerp moderne stad

• overzichtelijk

• transparant

• rationeel

• faciliteert controle

gezondheidspolitiek vanaf 18e eeuw

• nieuwe vorm van spreken over ziekte & gezondheid: een norm waaraan individu moet voldoen

• voortaan kan gedrag ‘afwijkend’ zijn

• cf. dwang van het ‘gemiddelde’

• ook menselijk gedrag voortaan in termen van normaal vs. abnormaal

normaliteit

• voor 18e eeuw: gericht op niet-ziek zijn

• na 18e eeuw: gericht op norm(-aliteit) & afwijkingen daarop

• nieuwe vraag in medische praktijk: aan welke algemene normen moet lichaam/ mens beantwoorden?

ziek-zijn & macht

• gesloten instellingen

• uitsluitingsmechanisme van ‘abnormaal’

• niet langer tolerantie ‘gek’ in samenleving

1. opsluiting abnormale individuen

2. arbeid: enkel gezonde arbeidskrachten (anders: op/uitsluiten cf. beschutte werkplaats)

De keerzijde van medicalisering: keerzijde

• gezondheidspolitiek met nobele intenties

• ‘ziek’ worden terwijl we voor onze gezondheid zorgen

gezondheid & individuele verantwoordelijkheid: streven naar gezondheid

• we worden aangespoord om ons ‘zelf’ in conditie te houden

  • ongezonde handelingen belanden in taboesfeer → diegenen die er nog aan bezondigen, krijgen bepaald etiket opgeplakt

• paradox van het gezondheidsideaal

  • amechtiger streven naar gezondheid & vitaliteit leidt tot veralgemening van ziek-zijn

• Ehrenberg → la fatigue d’être soi

  • het leven is geen lotsbestemmig meer, maar iets waarover we zelf kunnen & moeten beschikken → kwestie van autonomie

gezondheid & individuele verantwoordelijkheid: leefstijl & autonomie

• toegenomen keuzemogelijkheden → autonomie/ zelfbeschikking groter geworden

  • lijkt alleen maar positief, maar kanttekeningen

• vrije keuze is toegenomen, maar ook individuele verantwoordelijkheid

  • we moeten volle verantwoordelijkheid dragen voor stijl van leven & gezondheid

• individuele verantwoordelijkheid is een van de hoekstenen van onze maatschappij

  • niet vergeten dat er ‘verzachtende omstandigheden’ kunnen optreden (zoals in rechtszaal) → kunnen persoonlijke verantwoordelijkheid verminderen/ handelingen of keuzes in sociale context plaatsen

gezondheid & individuele verantwoordelijkheid: capaciteit

• econoom Amartya Sen

  • niet ‘gelijkheid van kansen of gelijkheid van rechten’, wel ‘capabilities’

  • capability = mogelijkheid die persoon heeft om een gewenste staat van zijn te bereiken, zoals weldoorvoed, gezond of gelukkig zijn, of een voldoende kwalitatief leven leiden

    • gelijke kansen & vooral gelijke mogelijkheden om met kansen om te gaan

gezondheid & individuele verantwoordelijkheid: obesitas

• niet enkel kwestie van individuele verantwoordelijkheid: ook andere factoren spelen mee

  • bv. begin 20e eeuw: reclame om te verdikken

    • lichaamsbeeld: rijke mensen → dikker, arme mensen → mager

  • voedingsindustrie → biedt makkelijk & goedkoop ongezond voedsel aan

• Globesitas

  • mensheid heeft wereldwijd een enorm voedselprobleem

  • meesten denken: overgewicht & obesitas → gevolg van te rijke mensen die teveel eten => niet zo!

    • ongezonde voeding = goedkoopst → arme mensen meeste overgewicht

    • voedselonzekerheid

• gezondheid & armoede

  • zowel ondervoeding als obesitas: armoedeprobleem

  • niet aan betaalbaar & gezond voedsel raken leidt tot overgewicht

  • rijkeren kunnen zich beter voedsel permitteren/ geld om ongezonde leefstijl bij te sturen

gezondheid & individuele verantwoordelijkheid: welke autonomie?

• vrijheid om juiste keuzes te maken in een context die we niet zelf hebben gekozen & niet zelf in de hand hebben

• toegenomen keuzemogelijkheden & meer vrijheid staat niet per definitie gelijk met meer autonomie

  • enkel als je als individu in staat bent een voor jou geschikte & geïnformeerde keuze te maken, kun je je zelfbeschikking versterken

• eigen leven = eigen keuze?

  • nog steeds rekening houden met omstandigheden & maatschappelijke context!

  • verschillende factoren bepalen onze gezondheid, ook veel waar we niets aan kunnen veranderen