Theatre Histories: Middeleeuws theater: L5

Waarom wordt de term “middeleeuwen” vaak als negatief gezien?

Omdat de term sterk bepaald is door de lens van de renaissance en bijna een pejoratieve betekenis heeft.

Is het einde van de middeleeuwen en het begin van de renaissance duidelijk afgebakend?

Nee, het is vaag en verschilt per land en kunstdiscipline.

Wanneer begint de renaissancistische schilder- en beeldhouwkunst ongeveer?

Rond 1350, terwijl Middeleeuws theater nog zijn hoogdagen beleeft en nog duurt tot 1550

Wat is de val van het West-Romeinse Rijk en wanneer vond die plaats?

Het einde van het West-Romeinse Rijk in 476 NC.

Hoe lang overleefde het Oost-Romeinse Rijk (Byzantium)?

Tot 1453 NC.

Waarom was Byzantium belangrijk voor theater

Byzantium bewaarde veel antieke bronnen van Aeschylos, Euripides, Sofokles en Aristoteles die in West-Europa verloren gingen.

Welke rol speelde Byzantium in de start van de renaissance

De overlevering van klassieke bronnen, samen met invloeden uit de Moors-Arabische cultuur, droeg bij aan de renaissance.

Hoe wordt de middeleeuwen in West-Europa ingedeeld?

In vroege middeleeuwen (500-1000) en late middeleeuwen (1000-1400).

Wat gebeurde er politiek na de val van het WRR?

• “Barbaren” uit het noorden veroverden gebieden; Romeinse instituten en stadscentra verdwenen.

• Rooms-katholieke Kerk is in die chaos de stabiele factor:

• Rome was al bekeerd voor de val en vele barbaren assimileerden met dit geloof.

• Het was het centrum voor kunst, educatie en geletterdheid

Wat was de rol van Karel de Grote in West-Europa in de middeleeuwen?

Zijn keizerskroning in 800 NC legde de blauwdruk voor de rol van de kerk in de maatschappij binnen het Heilig Roomse Rijk.

Hoe was de samenleving georganiseerd in West-Europa in de middeleeuwen?

Volgens een standenmaatschappij en een agrarisch, feodaal systeem, met macht en grond in ruil voor loyaliteit. Het ontpopt zich tot monarchische bestuursvormen

Welke standen maakten deel uit van de middeleeuwse samenleving en hoe werden ze verdeeld via standen?

1. Vorst

2. Vazallen

3. Boeren / lijfeigenen

Wat gebeurt er met het feodale systeem in de late middeleeuwen in West-Europa?

Steden drijven steeds meer handel, geld wordt belangrijker dan ruilhandel, en feodalisme wordt geleidelijk geliberaliseerd.

Wat was een gevolg van de groeiende welvaart en autonomie van steden in de 15de eeuw?

Lijfeigenschap werd in verschillende steden afgeschaft.

Wat zijn gilden en wat was hun functie?

Gilden waren georganiseerde beroepsgroepen die bepaalden wie een beroep mocht uitoefenen en zorgden voor kwalitatieve opleidingen in hun ambacht.

Wanneer verschenen universiteiten in Europa en hoeveel waren er rond 1500?

Universiteiten ontstonden in de late middeleeuwen; tegen 1500 waren er meer dan 100 verspreid over Europa. Kennis werd verzameld en verspreid dankzij geletterdheid van de clerus

Toneel is alomtegenwoordig in de stadscultuur van de middeleeuwen(uitleg)

Middeleeuws theater is een onderdeel van kermissen, religieuze optochten en stads- en dorpfeesten. Het was zowel heel korte als lange vorm, eenvoudig als overdadig en altijd genre-overschrijdend

Wat zijn belangrijke historiografische kwesties over middeleeuws theater?

• Wanneer benoemen we iets als theater en wanneer is het slechts “theatraal”?

• Spanning tussen geschreven bronnen en orale tradities

Hoe verschillen onze moderne opvattingen van theater van die in de middeleeuwen?

Modern theater wordt gezien als zittend, aandachtig en afgebakend, terwijl middeleeuws theater vaak deel uitmaakte van het openbare stadsleven en feesten.

Wat is liturgisch drama?

Theater dat plaatsvindt in en rond de kerk, ontstaan uit religieuze rituelen en gezongen teksten in het kloosterleven.

Hoe kan de kerk, die theater in het late Romeinse Rijk afwees, toch zorgen voor de wedergeboorte van theater?

Religieuze rituelen leven van theatraliteit; het vraag-antwoord-patroon in kerkliederen suggereert dramatische interactie.

Wat is een “troop” in de liturgie?

Een ingevoegd gedeelte in een bestaand liturgisch gezang, vaak gebruikt als stijloefening door monniken; in de Nederlanden zijn alleen tropen in het Latijn overgeleverd.

Welke rol spelen tropen in de geschiedenis van middeleeuws theater?

Tropen, zoals de Quem Quaeritis, zijn belangrijk in de discussie rond het ontstaan van middeleeuws drama

Wat gebeurt er in de Quem Quaeritis-troop?

De Maria’s zoeken Christus; de engel vertelt dat Hij herrezen is. Het speelde zich mogelijk visueel uit door zangers en groeide rond 965–975 uit tot een klein toneelstuk.

Hoe weten we over de uitvoering van de Quem Quaeritis-troop

Uit bronnen van de bisschop van Winchester, die regels voor het kloosterleven vastlegde en beschreef hoe de troop opgevoerd moest worden.

Hoe ontwikkelen tropen zich in de middeleeuwen?

Tropen groeien uit tot korte theaterstukjes binnen het liturgisch drama.

Liturgisch drama(uitleg)

• Tropen ontwikkelen zich dus tot kleine korte theaterstukjes

• Aanvankelijk allemaal binnen de muren van het kloosterleven (=eerste fase)

• Gespeeld door broeders en koorknapen of nonnen

• Enkel in het Latijn

Wie speelden de eerste vormen van liturgisch drama?

Broeders, koorknapen en soms nonnen.

In welke taal werd liturgisch drama oorspronkelijk opgevoerd?

In het Latijn.

Voor welk publiek was liturgisch drama bedoeld?

Niet voor een breed publiek, vooral voor de kloostergemeenschap. Ze schreef ook nog Ordo Virtutum wat een voorbode is van wat we later moraliteiten noemen (S18 fragment uit ordo virtutum)

Wie was Hrosvitha van Gandersheim?

• De vroegst bekende vrouwelijke toneelschrijver (ca. 935–1001).

• Leefde in een klooster van Benedictijnse kanunnikessen in Gandersheim, Saksen.

• Waarschijnlijk van adel

• ook schrijfster van poëzie,
  heiligenbiografiën en geschiedenissen

• Leerde Romeinse theaterteksten kennen tijdens haar studie

Hrosvitha van Gandersheim die Romeinse theaterteksten leerde kennen tijdens haar studie→

• Grote bewondering voor Terentius

• Terentius rijmt niet helemaal met Christelijke leer

• Inspiratie om in zijn stijl christelijke stukken te schrijven

Wat zijn de vaste thema’s in de zes toneelstukken van Hrosvitha?

• Martelaarschap van christenen,

• bekeringen van ongelovigen

• afzwering van zonden en boetedoening voor het verleden

Waarover gaan de stukken Paphnutius en Abraham van Hrosvitha?

Over de verlossing van een vrouw van haar seksuele zonden

Waarover gaat het stuk Dulcitius van Hrosvitha?

Over het martelaarschap van drie christelijke maagden: Agape, Chionia en Irena.

Welke toneelstukken schreef Hrosvitha

• Paphnutius

• Abraham

• Dulcitius

• Gallicanus

• Callimachus

• Sapientia

In welke vorm werden de toneelstukken van Hrosvitha waarschijnlijk opgevoerd?

Als kastdrama’s, bedoeld om voor te dragen in groep in plaats van echt te spelen.

Hoe worden vrouwelijke personages bij Hrosvitha voorgesteld?

Als sterke figuren die weerstand bieden aan mannelijke agressie

Waarom bleef Hrosvitha’s werk lange tijd onbekend?

Haar nalatenschap werd pas in 1501 herontdekt en daarna pas wijd verspreid.

Wat is de volgende fase in de ontwikkeling van middeleeuws theater na de korte theaterstukjes binnen de muren van het kloosterleven

Theater verhuist steeds meer naar de kerk. Er is een overgang van Romaanse naar Gotische kerken die groter, lichter en ruimer zijn

Waarom ontstond er in gotische kerken meer ruimte voor drama

Door de grotere schaal en de welvaart van steden waar deze nieuwe kerken stonden.

Wat zijn mansions in middeleeuws kerkelijk theater?

Scenografische huisjes die bijbelse locaties voorstellen.

Wat is de platea in middeleeuws kerkelijk theater?

De open ruimte in het midden van de kerk die als speelvloer dient.

Wat betekent simultaantoneel en hoe verschilt de kijkervaring vergeleken met modern theater?

Dat verschillende speelplekken tegelijk zichtbaar zijn voor het publiek en dat ze rondom het spel zitten en niet kijken vanuit één centraal perspectief.

Wat is een belangrijk probleem de fase: theater in de kerk

De voertaal blijft Latijn, waardoor het publiek weinig letterlijk begrijpt→ argument voor theatraliteit

Wat waren argumenten om het theater niet langer in de kerk zelf toe te staan waardoor er de evolutie was naar Volkstalig geestelijk toneel

1. Opvoeringen werden complexer waardoor de kerk niet meer de beste plek leek

2. Financiële kost werd een last voor de kerk

3. Clerus voelde dat de combinatie van entertainment op het heiligdom van de kerk niet houdbaar was op lange termijn

Wat dacht men vroeger over het ontstaan van volkstalig geestelijk toneel?

Dat het rechtstreeks voortkwam uit het liturgisch drama. Recentere bronnen tonen echter aan dat liturgisch drama en volkstalig geestelijk toneel vanaf het begin naast elkaar bestonden en later naar elkaar zijn toegegroeid.

Wanneer ligt de bloeiperiode van volkstalig geestelijk toneel?

tussen 1350 en 1550.

Waarom zijn de categorieën van volkstalig geestelijk toneel vaak problematisch?

Omdat ze later door onderzoekers zijn gemaakt en niet altijd overeenkomen met hoe men ze toen zelf zag

Welke twee hoofdtypes van volkstalig geestelijk toneel onderscheiden?

Het mysteriespel en de moraliteit.

Welke andere vormen van Volkstalig geestelijk toneel bestonden er waarschijnlijk nog in de middeleeuwen?

Mirakelspelen, mariaspelen, passiespelen en heiligenspelen.

Wat doet een mysteriespel?

Een mysteriespel dramatiseert Bijbelse scènes lopend van de schepping tot het laatste oordeel. Meestal in een bepaalde opeenvolging/cyclus gebundeld

In welke periode van het jaar werden mysteriespelen meestal opgevoerd

In de lente en zomer, vooral vanwege het goede weer.

Wat is het Corpus Christi

• Een festival dat werd erken door de kerk in 1311 dat in de periode van Mei tot Juni viel.

• Het is de Inhoudelijke herinnering aan het feit dat brood en wijn het lichaam en bloed van Christus zijn en dat zijn lichaam geofferd is ter verlossing van de zonden.

• Tijdens dit festival werden veel mysteriespelen opgevoerd

In welke taal werden mysteriespelen opgevoerd?

In de volkstaal, zodat een breed publiek ze kon begrijpen.

Kenmerken van het mysteriespel

• Bijbelse personages moesten overkomen als tijdgenoten van de middeleeuwers

• Theatrale stijl die bol staat van anachronismen dus totaal niet realistisch

• Episodische verhaalstructuur die niet mooi lineair verloopt maar gemakkelijk verspringt van tijd en plaats

• Sommige hadden extra aandacht voor spektakel en humor

In welk opzicht verschillen mysteriespelen van aristotelisch drama?

Ze volgen geen strakke eenheid van tijd, plaats en handeling.

Wie namen meestal de organisatie en financiering van mysteriespelen op zich?

De gildes. (Bv. bakkersgilde: het laatste avondmaal / schipbouwers: noah en de zondvloed / smedersgilde: de drie koningen)

Hoe vaak werden mysteriespelen opgevoerd?

Dat verschilde per stad, van om de twee tot om de tien jaar.

Wie speelden meestal in mysteriespelen?

Amateurs uit de gemeenschap, soms aangevuld met professionele acteurs, als de middelen dat toelieten

Neveneffecten van amateurperformers bij het Mysteriespel(6)

• Speler speelt meerdere rollen om het aantal performers te drukken

• Typecasting is de makkelijkste manier om rollen te vullen

• Sterke stem was mooi meegenomen om te spreken in de open lucht

• Een rol vertolken werd als religieuze verplichting gezien en niet vergoed

• Wie niet repeteerde kon een boete krijgen

• Kostumering werd door de speler zelf voorzien (Uitzondering van klerikale figuren, engelen, bovennatuurlijke personages)

Wie is de wagenspelmeester bij het mysteriespel

De wagenspelmeester is de productiemanager van een mysteriespel die verantwoordelijk is voor het realiseren van het stuk

Wat zijn de taken van de wagenspelmeester bij het mysteriespel(7)

• Performers vinden en casten

• Decorbouwers vinden

• Podium laten bouwen

• Repetities leiden

• Boetes uitschrijven voor regelovertreders

• Financiële afspraken en begroting

• Verteller zijn tussen de verschillende stukken door

Twee types ensceneringen van theaterpodia van het mysteriespel die het meeste voorkwamen

• Enscenering tijdens een processie (op een rijdend podium). Deze vond veel plaats in Engeland, Spanje en de Nederlanden

• Enscenering op een vaste plek (op een verhoogd podium)

Wat is de meest voorkomende vorm van enscenering bij mysteriespelen?

Een voorstelling op een vaste plek op een verhoogd podium.

Waar werd een verhoogd podium op een vaste plek meestal gebouwd?

Als een pop-up podium gebouwd op het middenplein van de stad en soms gebruikte men overgebleven Romeinse theaters als die nog konden dienen

Hoe zag een vaste scenografie er soms uit bij een enscenering op een vaste plek met een verhoogd podium bij een mysteriespel

Het kon bestaan uit verschillende
husekens/speelhuizen die naast elkaar werden opgesteld

Welke speelhuizen waren het populairst in de mise-en-scène met husekens bij een mysteriespel

De speelhuizen die de hemel en de hel voorstelden.

Bij de hemel waren er kranen voorzien die performers als engelen in de lucht konden hijsen

Bij de hel kon men naarstig gebruik maken van rook en vuur

Was het decor altijd exact verbonden met de locatie van het verhaal bij een mysteriespel?

Nee, de speelvloer bleef een neutrale plek die snel van betekenis kon veranderen omdat men rekende op de verbeelding van het publiek

Welke elementen begeleidden het drama en de sprongen in het verhaal van het mysteriespel

Muziek en taal

Hoe stond het publiek meestal opgesteld rond het vaste en verhoogde podium bij een mysteriespel?

Meestal staand rond het podium, soms zittend op tribunes verder weg.

Wat is Mariken van Nieumeghen

Een mirakelspel en een voorbeeld van een kastdrama dat werd geschreven tussen 1500 en 1515 door een onbekende auteur. (Verhaal zelf te zien op S43-45)

Uit welke tekstvorm bestaat Mariken van Nieumeghen?

Uit dialogen afgewisseld met stukjes proza die de expositie geven. De literaire vorm werd dus getheatraliseerd om middeleeuwse lezers te helpen het verhaal beter te begrijpen. Wat ook laat zien dat er een groeiende geletterdheid was en een sterke affiniteit met theater.

Wat is een moraliteit

• Een vorm van volkstalig geestelijk toneel dat altijd een morele boodschap bevat vaak door het gebruik van allegorische personages

• Het was vooral een product van de late middeleeuwen in de volkstaal

Waarom is er discussie of moraliteiten geestelijk toneel zijn?

De hoofdpersonages zijn inderdaad gewone mensen en geen heiligen of Bijbelse figuren maar hun morele kwesties zijn wel diep geworteld in het christelijke denken zoals bij het geestelijk toneel en het liturgische drama

Wat is het bekendste voorbeeld van een moraliteit?

Everyman/Elckerlijc

Wat is Elckerlijc

Een moraliteit geschreven in 1470.

Het hoofdpersonage is de mensheid zelve, Elckerlijc. God stuurt de dood naar hem omdat hij God niet kent of vreest, waardoor Elckerlijk metgezellen zoekt om niet alleen te sterven.

Verhaal Elckerlijc

Elckerlijc zoekt metgezellen om niet alleen te sterven

“Gheselscap”, “Neve”(vrienden) en “Maghe”, “TGoet” willen niet mee, “Duecht”(deugdzaamheid) wel maar is te ziek

Na de raad van “Kennisse” en boetedoening bij “Biechte”, blijkt “De Duecht” genezen en klaar om mee te gaan samen met ‘Schoonheyt’, ‘Cracht’, ‘Vroetscap’, ‘Vijf Sinnen’ en ‘Kennisse al is het enkel “Duecht” die meet het graf zal ingaan (Verhaal S49-50)

Wat is seculier theater

Theater los van de kerk en niet-religieus is

Wat voor soort entertainment was seculier theater vooral

• Populair entertainment van komische inslag, vaak met circusachtige en acrobatische elementen.

• Het bestond uit reizende (professionele) performers zoals minnestrelen, mimespelers, jongleurs, koorddansers.

• Het werd door de Kerk als heiligschennis en Heidens beschouwd

Soorten seculier theater

• Volksspel

• Farce

• Interlude

• Pantomimische tableaus

Wat is een volksspel

Een dramatisering van heroïsche verwezenlijkingen van een volksheld, vaak ook met bovennatuurlijke figuren uit volks bijgeloof (Bv. Jeu de Robin et Marion)

Wat is een farce

Een komische afbeelding van menselijke zwaktes (Bv. La Farce de Maître Pathelin)

Hans Sachs was een Duitser en schoenmaker die veel reizen maakte en minstens 200 farces schreef

Wat is een interlude

Een theatervorm die diende als entertainment tijdens een banket. De vraag steeg met de groeiende macht van monarchieën in Europa die ook seculier entertainment wensten

Wat zijn pantomimische tableaus

Stilstaande, beeldende scènes die een verhaal of idee uitbeelden zonder gesproken tekst die ter verwelkoming van een machthebber doorheen de stad werden opgesteld

Hoe beïnvloedde seculier theater het volkstalig geestelijk toneel?

Door farce-achtige personages en populaire, speelse voorstellingen van bijbelse scènes.

Wat markeert de breuklijn voor het middeleeuws religieus theater?

De Reformatie en Contrareformatie in het begin van de 16de eeuw.

Wat gebeurde er binnen het christendom in de 16de eeuw wat invloed had op Middeleeuws theater

Een schisma tussen rooms-katholieken en protestanten en de focus van de kerk heel erg verplaatste en voor theater geen animo meer was.

Rooms-Katholieken verweten theater dat het de kerk verzwakt had

Protestanten zagen theater sowieso als een tool van de Katholieken

Waarom bleef theater toch bestaan na de middeleeuwen?

theater had al steeds meer laten zien dat ze die Bijbelse materie niet per se nodig had om te blijven bestaan, in moraliteiten zoals bijvoorbeeld Elckerlijc

Welke idee over theater bleef voortleven na de middeleeuwen?

Dat theater een morele of opvoedende ambitie moet hebben.