gecsh sem 1 5de

sociaal domein

individu, groep, verhouding tussen mensen, rollenpatronen, opvoeding

economisch domein

voedsel, kledij, woning, werk, handel, transport

cultuur domein

geloof, wetenschap, techniek en kunst

politiek domein

afspraken, organisatie, regels, wetten, rechten, plichten

prehistorie

Voorgeschiedenis, de tijd voordat er geschreven bronnen waren

Klassieke Oudheid

800 v.C. - 500

middeleeuwen

derde historische periode (500-1500)

vroegmoderne tijd

vierde periode (1500-1800)

moderne tijd

1750-1945

eigen tijd

1945 - nu

Ontvoogdingsstrijd

Strijd om emancipatie in de 19de eeuw vooral een strijd van de arbeiders-en vrouwenbeweging om (gelijke) rechten

vrijemarkteconomie

Economisch systeem waarbij de productie in handen is van particuliere ondernemers.

klassensamenleving

samenleving waarin de burgers ingedeeld zijn in verschillende groepen die van elkaar verschillen in bezit en macht

sociale kwestie

het probleem van de slechte leef- en werkomstandigheden van de arbeiders

communisme

het streven naar een samenleving waarin iedereen gelijk is

dictatuur

Bestuur waarin één persoon of een kleine groep mensen de macht heeft.

fascisme

antidemocratische, totalitaire, gewelddadige en extreem nationalistische politieke beweging

imperialisme

het proces waarbij Europese landen hun macht en invloed willen vergroten door kolonies te veroveren

Liberalisme

politiek-maatschappelijke beweging die streeft naar meer vrijheid

nationalisme

grote liefde voor eigen land, volk en cultuur

particratie

staatsvorm waarbij de macht in handen is van politieke partijen

socialisme

politiek-maatschappelijke beweging die streeft naar meer gelijkheid

verzuiling

maatschappelijke situatie waarbij een sterke scheiding bestaat tussen politieke en religieuze groeperingen die elk hun eigen organisaties hebben

evolutietheorie

het idee dat het leven op aarde zich langzaam ontwikkeld heeft uit eerdere levenssoorten

Darwinisme

Wetenschappelijke leer van Charles Darwin die een verklaring geeft voor de evolutie van plant- en diersoorten.

Franse Revolutie

democratische revolutie in Frankrijk vanaf 1789

Concert européen

Congres van Wenen

Congres van Wenen

Bijeenkomst van een aantal Europese landen in Wenen (1814-1815), na de overwinning op Napoleon, waar gesproken werd over de toekomst van Europa.

Volkerenslag bij Leipzig

1813

volkerenslag bij Waterloo

1815

bufferstaat

land dat tussen twee andere landen ligt om te voorkomen dat deze landen oorlog kunnen krijgen

Interventierecht

Het recht van een land om ongevraagd zich met een bepaald conflict te bemoeien en militair in te grijpen

Grote Alliantie

Een politiek-militair bondgenootschap tussen R, OH, Pruisen en GB dat nationalistische en liberale opstanden zou gaan onderdrukken. (1814/1818)

Heilige Alliantie

Verbond van Europese vorsten, in 1815 opgericht door de Russische tsaar Alexander I. Op basis van het christendom gaven de vorsten zichzelf het recht om op te treden tegen nationalistische en liberale onrust. Tevens wilden zij de onderlinge vrede handhaven.

absolute monarchie

regeringsvorm waarbij de koning alle macht heeft

constitutionele monarchie

koninkrijk met een grondwet

republiek

land dat geen koning of keizer heeft

grondwet

wet waarin staat hoe een land geregeerd wordt en wat de grondrechten van de burgers zijn

parlementaire democratie

politiek systeem waarbij de regering verantwoording schuldig is aan een met algemeen kiesrecht gekozen parlement

scheiding der machten

Het bestuur in een staat opdelen in drie machtsgebieden: de uitvoerende- wetgevende- en rechtsprekende machten.

Wet Le Chapelier

Franse wet uit 1791, waarbij verenigingen van arbeiders en boeren verboden werden.

volkssoevereiniteit

het idee dat het volk de hoogste macht heeft

cijnskiesrecht

verkiezingssysteem waarbij alleen wie een bepaalde hoeveelheid cijns (belastingen) betaalde mocht stemmen

algemeen stemrecht

Kiessysteem waarbij iedereen (minstens alle volwassen mannen) stemrecht heeft. (1919)

conservatisme

het streven om bestaande toestanden te behouden

Liberalisme

politiek-maatschappelijke beweging die streeft naar meer vrijheid

Zuid-Europese en Zuid-amerikaanse revolutie

(1820) kolonies komen in opstand

Belgische revolutie

afscheiding van Frankrijk (West- & Noord-EU) (1830)

Europese revolutie

(1848) economische crisis door misoogst

Liberale revoluties in Europa

(1820) verzet tegen herstel koniklijke macht/conservatieve houding van de regering

Nationalistische revolutie

(1830) verzet tegen onderdrukking door een vreemd volk/EU-vereniging

calvinisme

protestantse leer van Calvijn

rooms-katholieke kerk

kerk onder leiding van de paus

referendum

stemming van het volk over een beslissing die de regering moet nemen

Perscensuur

Het verbod op vrije meningsuiting van journalisten

mechanisatie

vervanging van menselijke arbeid door machines

nijverheid

producten maken

Staten-Generaal

De afgevaardigden van alle gewestelijke Staten bij elkaar.

Julirevolutie

(27/07/1830) mensen vinden dat de franse koning te veel macht heeft \> koning treedt af

bemiddelingspoging

poging om partijen tot een vergelijk of overeenstemming te laten komen

Tiendaagse veldtocht

inval van het Hollandse leger (02/08/1830)

klerikaal

de geestelijke stand betreffende

kieswethervormingzn

(1848-1919)

geheime stemming

de kiezer heeft in een democratie het recht om zijn stem anoniem uit te brengen. Dit voorkomt dat hij onder druk gezet kan worden om op een bepaalde partij of een bepaald individu te stemmen. Ook na de verkiezingen kan hij zodoende niet worden vervolgd voor zijn stem. (1877)

kieslijst

alle namen van kandidaten van een partij voor een verkiezing (1877)

Opkomstplicht

alle belgen van minstens 18 jaar moeten deelnemen aan de verkiezingen. Een stem uitbrengen op een lijst of kandidaat is niet verplicht omdat je ook blanco kan stemmen. (1893)

algemeen meervoudig stemrecht

Stemrecht waarbij alle mannen in principe één stem hadden, maar sommige mannen 2 of 3. Mannen met een eigen huis in bezit kregen nl. een extra stem, mannen met een diploma hoger onderwijs ook. Het algemeen meervoudig stemrecht was in België van kracht tussen 1894 en 1919. (1893)

evenredigheidsstelsel

(1899)kiesstelsel waarbij de zetels in een kieskring evenredig worden verdeeld volgens het behaalde aantal stemmen

kiesdrempel

(1848) voor stad en platteland gelijkgesteld

onderwijswet

lagere scholen op initiatief van de gemeente (1884)

onderwijswet

verplicht neutraal lager onderwijs in elke gemeente (1879)

taalwetten

(1872-1883) Frans in justitie, administratie en onderwijs

gelijkheidswet

gelijkheid FR/NL in hele land (1898)

Anti-globalisten

Mensen die zich verzetten tegen iedere vorm van globalisering. Zij zien globalisering als een bedreiging van de lokale economie en cultuur.

andersglobalisten

Groep internationale actievoerders die zich verzet tegen de huidige, sterk door de mno's vormgegeven, globalisering.

globalisten

voorstanders van globalisering

agrarisch

gebaseerd op landbouw

bevolkingsgroei

toename van de bevolking in een bepaalde periode

verstedelijking

proces waarbij mensen van het platteland naar de stad trekken

kolonisatie

het stichten van kolonies

kapitaal

groot bedrag aan geld

afzetmarkt

het aantal klanten dat producten wil kopen

Adam Smith

"inquiry into nature and the causes of the wealth of nations" (1776); maker van de onzichtbare hand; gelooft dat betere organisatie van arbeid dat mensen zich meer vervuld in hun leven zullen voelen; verlichtdenker

arbeid

primaire bron van rijkdom

marktmechanisme

de werking van vraag en aanbod zorgt ervoor dat op de markt een evenwichtsprijs tot stand komt

onzichtbare hand

benaming voor de coördinerende werking van het marktmechanisme

vrijemarktprincipe

vrijemarkteconomie

subsidie

geld (meestal van de overheid) dat bedoeld is om mensen, verenigingen etc. te steunen

protectionisme

De bescherming van de binnenlandse markt en bedrijven tegen buitenlandse concurrentie.

Eerste Industriële Revolutie

de overgang van handmatig naar machinaal goederen die samen ging met grote organisatiele en sociale veranderingen.

verlichting

beweging van mensen die vinden dat met het verstand alles kan worden verklaard en dat de maatschappij op de rede gebaseerd moet zijn

renaissance (wedergeboorte)

vernieuwing van de Europese cultuur vanaf omstreeks 1500 met een herboren belangstelling voor de klassieke cultuur

Tweede Industriële Revolutie

Periode vanaf het einde van de 19e eeuw, waarin staal, elektriciteit en de verbrandingsmotor werden toegepast in de industrie.

Derde industriële revolutie

periode rond 1960 waar waar alles geautomatiseerd wordt; energiebron= kernenergie

Vierde Industriële Revolutie

periode rond 2010 waaqr er vooral kleinschalige productie aanwezig is

fabrieksproletariaat

fabrieksarbeiders

proletariaat

bevolkingsgroep van bezitloze armen

koopkracht

de hoeveelheid goederen en diensten die je met je inkomen kunt kopen

mutualisten

groep mensen die strijdt voor ziektverzekering

vakbond

organisatie van werknemers