architektura/kolokwium

rzut poziomy/przekrój poziomy

Przekrój poziomy budynku (zwykle na wysokości 1-1,2 m), przedstawiający układ ścian, pomieszczeń oraz rozmieszczenie otworów okiennych i drzwiowych.

przekrój pionowy poprzeczny

Rysunek techniczny powstały przez przecięcie budynku płaszczyzną pionową wzdłuż jego krótszej osi.

przekrój pionowy podłużny

Rysunek techniczny powstały przez przecięcie budynku płaszczyzną pionową wzdłuż jego dłuższej osi.

plan podłużny

Układ przestrzenny, w którym jedna oś (podłużna) jest wyraźnie dominująca - plan prostokąta lub krzyża łacińskiego

plan centralny

Układ budowli oparty na figurze o równych lub zbliżonych osiach (koło, kwadrat, wielobok foremny, krzyż grecki)

plan centralno-podłużny

elipsy lub wydłużonego ośmioboku

korpus nawowy

Część kościoła przeznaczona dla wiernych, obejmująca nawę główną oraz ewentualne nawy boczne; rozciąga się od fasady do transeptu lub prezbiterium/nawa główna + nawy boczne

nawa główna

Centralna, zazwyczaj najwyższa i najszersza część korpusu nawowego

nawa boczna

Przestrzeń biegnąca równolegle do głównej, oddzielona od niej rzędem podpór (filarów lub kolumn)

transept (nawa poprzeczna)

Część kościoła prostopadła do osi głównej, położona między korpusem nawowym a prezbiterium; wyznacza ramiona krzyża w planie podłużnym

przęsło (jako jednostka przestrzenna)

Podstawowa jednostka podziału wnętrza kościoła, wyznaczona przez parę podpór (filarów/kolumn) po bokach

prezbiterium (chór)

Przestrzeń świątyni przeznaczona dla duchowieństwa i służby liturgicznej, mieszcząca ołtarz główny; zazwyczaj oddzielona od nawy stopniami lub łukiem tęczowym.

absyda

Pomieszczenie na planie półkola, półelipsy lub wieloboku, zamykające prezbiterium (rzadziej nawy lub transept)

obejście (ambit)

w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami

przedsionek/kruchta

Wydzielone pomieszczenie przed wejściem głównym (rzadziej bocznym) do kościoła

narteks

Szeroki, kryty przedsionek w formie portyku, przylegający do całej szerokości fasady (typowe dla architektury wczesnochrześcijańskiej i bizantyjskiej)

system wiązany

Zasada konstrukcyjna rzutu, w której jednemu kwadratowemu przęsłu nawy głównej odpowiadają dwa mniejsze przęsła naw bocznych

bazylika/układ bazylikowy

Wielonawowy kościół, w którym nawa główna jest wyższa od naw bocznych i posiada własne okna umieszczone w ścianach powyżej dachów naw bocznych

Kościół jednonawowy

Budowla sakralna posiadająca tylko jedną nawę, w której skupia się cała przestrzeń dla wiernych. Brak podziału na nawy boczne za pomocą rzędów podpór.

Kościół salowy

Specyficzny typ budowli jednonawowej, w której nawa oraz prezbiterium mają tę samą szerokość, wysokość i są przykryte wspólnym stropem lub sklepieniem, tworząc jednolitą przestrzeń o charakterze sali.

Kościół 3-/5-/… nawowy o układzie

bazylikowym

Wielonawowa świątynia, w której nawa główna jest wyraźnie wyższa od naw bocznych i posiada własne okna umieszczone w ścianach nad dachami naw bocznych (tzw. klerestorium)

Kościół 3-/5-/… nawowy o układzie halowym

Świątynia wielonawowa, w której wszystkie nawy mają tę samą lub bardzo zbliżoną wysokość. Nawa główna nie posiada własnych okien; całe wnętrze doświetlane jest pośrednio przez wysokie okna w ścianach naw bocznych.

Kościół 3-nawowy o układzie

pseudobazylikowym

Typ budowli wielonawowej, w której nawa główna jest wyższa od naw bocznych, ale – w przeciwieństwie do bazyliki – nie posiada własnych okien. Nawy są przykryte wspólnym dachem, a światło dociera do środka tylko przez okna naw bocznych

Kościół 3-nawowy o układzie bazylikowym z

emporami (bazylikowo-emporowy)

Budowla o układzie bazylikowym (nawa główna wyższa, z oknami), w której nad nawami bocznymi znajdują się dodatkowe kondygnacje dla wiernych – empory (galerie), otwarte arkadami do wnętrza nawy głównej.

Kościół 3-nawowy o układzie halowym z

emporami (halowo-emporowy)

Budowla o układzie halowym (nawy równej wysokości), w której przestrzeń naw bocznych jest przedzielona w poziomie emporami. Empory te zazwyczaj biegną wzdłuż całego korpusu, tworząc piętrową strukturę wnętrza przy zachowaniu równej wysokości sklepień.

empora

Galeria lub trybuna tworząca dodatkową kondygnację nad nawami bocznymi (rzadziej nad wejściem), otwarta arkadami do wnętrza kościoła

filar

Pionowa podpora o przekroju wielobocznym (najczęściej kwadratowym lub prostokątnym), wykonana z murowanego kamienia lub cegły, pełniąca kluczową funkcję nośną w konstrukcji.

kolumna

Pionowa podpora o przekroju koła, składająca się zazwyczaj z trzech części: bazy, trzonu oraz kapitelu (głowicy)

łuk

Element konstrukcyjny w kształcie łuku, spinający dwie podpory; służy do przekrywania otworów i przenoszenia ciężaru z góry na podpory pionowe.

arkada

element arch. składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych/połączonych górą łukiem; funkcja konstrukcyjna lub dekoracyjna

Arkada tęczowa (łuk tęczowy)

Łuk oddzielający nawę główną od prezbiterium, znajdujący się w osi poprzecznej kościoła

Arkady międzynawowe

Szereg arkad wspartych na kolumnach lub filarach, oddzielających nawę główną od naw bocznych w kościołach wielonawowych

Triforium (rodzaj galerii lub rząd ślepych arkadek)

Galeria lub rząd małych arkadek wewnątrz kościoła, umieszczona w grubości muru nad arkadami międzynawowymi, a poniżej okien nawy głównej (klerestorium). Może być otwarte (z galerią) lub ślepe (dekoracyjne)

Triforium (otwory)

Arkadowy otwór przedzielony pionowo dwiema kolumienkami na trzy części

biforium

Arkadowy otwór okienny lub drzwiowy przedzielony pionowo kolumienką lub słupkiem, na którym wspierają się dwa małe łuki

Plan treflowy

Układ rzutu kościoła, w którym trzy ramiona (najczęściej prezbiterium oraz oba ramiona transeptu) zakończone są półkolistymi absydami, tworząc kształt przypominający liść koniczyny

Kaplice transeptowe

Kaplice przylegające bezpośrednio do ramion nawy poprzecznej (transeptu)

System ścienno-filarowy

Typ konstrukcji kościoła, w którym ciężar sklepienia spoczywa na potężnych filarach zespolonych ze ścianami zewnętrznymi i wciągniętych do wnętrza

kościół wzniesiony w systemie ścienno-filarowym w odmianie wnękowej

Typ jednonawowej budowli sakralnej, w której masywne filary konstrukcyjne są "wciągnięte" do wnętrza i zespolone ze ścianami zewnętrznymi. Przestrzenie między tymi filarami tworzą głębokie wnęki (często pełniące funkcję kaplic), co pozwala na uzyskanie szerokiej, monumentalnej przestrzeni nawowej przy zachowaniu ogromnej wytrzymałości murów

kościół wzniesiony w systemie ścienno-filarowym w odmianie kaplicowej

Typ jednonawowej budowli sakralnej, w której ciężar sklepienia spoczywa na potężnych filarach wciągniętych do wnętrza i zespolonych ze ścianami zewnętrznymi. Przestrzenie między filarami są w pełni wyodrębnione jako szereg kaplic bocznych, często połączonych ze sobą wąskimi przejściami przebitymi przez filary, co tworzy strukturę przypominającą nawy boczne

transept w linii korpusu nawowego

Układ, w którym ramiona nawy poprzecznej nie wykraczają poza całkowitą szerokość naw bocznych. Na rzucie poziomym budowla zachowuje zwarty obrys prostokąta, a transept jest wyodrębniony jedynie wewnątrz świątyni

transept wyraźnie wysunięty poza obrys korpusu nawowego

Układ, w którym ramiona nawy poprzecznej są znacznie dłuższe niż szerokość korpusu nawowego. Na rzucie poziomym tworzy to czytelną formę krzyża (najczęściej łacińskiego), a w bryle zewnętrznej skutkuje powstaniem wyraźnych, bocznych skrzydeł świątyni

rotunda

budowla centralna na rzucie koła, mająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie kryte kopułą

eksedra

Półkolista lub wieloboczna wnęka, otwarta do wnętrza pomieszczenia lub na zewnątrz, często zakończona półkopułą i wyposażona w ławę wzdłuż ściany. W architekturze sakralnej pełni funkcję podobną do absydy, ale zazwyczaj występuje jako element pomocniczy lub dekoracyjny

kaplice przekątniowe (= diagonalne)

Kaplice usytuowane pod kątem 45 stopni względem głównych osi konstrukcyjnych budowli (osi podłużnej i poprzecznej). Występują najczęściej w narożnikach planów centralnych (np. krzyża greckiego) lub w promieniście ułożonych obejściach (ambitach) wokół prezbiterium.

coretto/coretti

Mała, wydzielona galeria, loża lub balkon wewnątrz kościoła (zazwyczaj w obrębie prezbiterium lub transeptu), często przesłonięta ażurową kratą. Służyła jako prywatne miejsce dla fundatorów, członków rodzin panujących lub zakonników, umożliwiając im dyskretne uczestnictwo w liturgii.

więźba dachowa

Drewniany szkielet (stelaż) dachu, którego zadaniem jest przeniesienie ciężaru pokrycia dachowego oraz obciążeń zewnętrznych (śnieg, wiatr) na ściany nośne budynku. Składa się z układu belek połączonych w trójkątne wiązary

strop

Poziomy element konstrukcyjny dzielący budynek na kondygnacje. Jego funkcją jest przenoszenie obciążeń użytkowych na pionowe podpory (ściany, filary), usztywnienie konstrukcji budynku oraz zapewnienie izolacji termicznej i akustycznej między piętrami

strop kasetonowy

Rodzaj stropu lub sufitu ozdobiony regularnym układem wgłębień (kasetonów), utworzonych przez krzyżujące się belki lub profilowane listwy. Pełni funkcję dekoracyjną, a konstrukcyjnie pozwala na odciążenie masywnego stropu przy zachowaniu jego sztywności

łuk pełny/półkolisty

Łuk wykreślony z jednego środka, stanowiący pełne półkole (promień równy połowie rozpiętości)

łuk odcinkowy

Łuk stanowiący wycinek koła mniejszy niż półkole. Jego środek znajduje się poniżej linii wspięcia (nasady) łuku

łuk koszowy

łuk eliptyczny

łuk dwuramienny

łuk trójlistny

łuk ostry

łuk Tudorów

łuk w osli grzbiet

łuk kotarowy dwudzielny

łuk nadwieszony

Łuk, którego krzywizna stanowi więcej niż półkole, co powoduje, że jego dolne końce (ramiona) schodzą się ku środkowi powyżej linii nasady

kliniec

cios kamienny lub cegła o kształcie ściętego klina (trapezoidalnym), będący podstawowym elementem konstrukcyjnym łuku lub sklepienia. Dzięki swojemu kształtowi przenosi siły parcia na sąsiednie elementy i podpory/"cegiełka" w łuku

zwornik (=klucz)

Środkowy, najwyższy kliniec łuku lub sklepienia. Jest elementem wieńczącym konstrukcję, który blokuje pozostałe klińce i stabilizuje cały układ

rozpiętość łuku

Odległość mierzona w poziomie pomiędzy wewnętrznymi licami podpór (filarów lub kolumn), na których wspiera się łuk

wysokość (=strzałka) łuku

Odległość mierzona w pionie od poziomej linii łączącej nasady łuku (punkty oparcia) do najwyższego punktu na wewnętrznej krzywiźnie łuku (podniebienia)

Sklepienie

konstrukcja budowlana o przekroju łukowym, wykonana z materiałów odpornych na ściskanie (kamień, cegła, beton), służąca do przekrycia określonej przestrzeni

Sklepienie kolebkowe (beczkowe)

Najprostsze sklepienie w kształcie połowy leżącego poziomo walca, wsparte na całej długości ścian równoległych

sklepienie klasztorne

Sklepienie krzyżowe

Sklepienie nieckowe

Sklepienie zwierciadlane

Sklepienie o płaskim środku (tzw. zwierciadle), otoczone z czterech stron łukowatymi ścięciami

Sklepienie krzyżowo-żebrowe

Rozwinięcie sklepienia krzyżowego, w którym linie styku płaszczyzn (pól sklepiatych) zostały wzmocnione kamiennymi żebrami

Sklepienie gwiaździste

Sklepienie gwiaździste z żebrami krzywoliniowymi

żebra są powyginane w dekoracyjne esownice

Sklepienie gwiaździste z żebrem wiodącym

posiada ciągłe żebro biegnące przez środek wszystkich przęseł wzdłuż osi kościoła

Sklepienie sieciowe

Sklepienie żebrowe, w którym gęsta siatka krzyżujących się żeber pokrywa całą powierzchnię, zacierając podział na przęsła. Żebra nie schodzą się w jednym punkcie, lecz tworzą rombowy wzór

Sklepienie kryształowe

Specyficzny typ sklepienia późnogotyckiego, w którym zrezygnowano z żeber, a pola między szwami uformowano w ostre załamania (pryzmaty), co daje efekt fasetowania przypominający strukturę kryształu

Sklepienie wachlarzowe

Sklepienie, w którym żebra rozchodzą się promieniście z jednej podpory pod tym samym kątem i mają tę samą krzywiznę, tworząc formę rozłożonego wachlarza

Sklepienie palmowe

Sklepienie wsparte na jednym centralnym filarze, z którego żebra rozchodzą się jak liście palmy, podtrzymując sklepienie całego pomieszczenia

Sklepienie pętlicowe

odmiana sklepienia żebrowego, w której żebra tworzą na podniebieniu układ zamkniętych lub otwartych pętli (kół, elips)

Luneta

Odcinek sklepienia (najczęściej kolebkowego) powstały przez poprzeczne przecięcie go mniejszą kolebką o innej wysokości. Tworzy ona wnękę w głównej powierzchni sklepienia, co umożliwia umieszczenie otworu okiennego w ścianie powyżej linii nasady sklepienia

gurt (pas sklepienny)

płaski, konstrukcyjny łuk podsklepienny z cegły lub kamienia, wsparty na dwóch podporach, wzmacniający i podtrzymujący sklepienie. Występuje między przęsłami w sklepieniach kolebkowych, krzyżowych i krzyżowo-żebrowych.

Sklepienie przeskokowe (piastowskie)

każde przęsło ma sklepienie podparte w pięciu wezgłowiach

Sklepienie żaglaste (kapa czeska)

utworzone z płaskiej czaszy przez obcięcie jej czterema płaszczyznami pionowymi; wyglądem przypomina żagiel rozpięty na czterech narożnych podporach i wydęty wiatrem ku górze

Sklepienie żagielkowe

Małe, uproszczone sklepienie żaglaste(kapa czeska), stosowane zazwyczaj do przekrywania niewielkich przęseł lub wnęk. Często występuje seryjnie wzdłuż korytarzy lub naw bocznych, tworząc rytmiczny układ małych, kulistych wypukłości.

czasza/kalota

element architektoniczny w kształcie wycinka kuli lub elipsoidy, stosowany w formie kopuły lub sklepień żaglastych i żagielkowych

kopuła

Sklepienie o kształcie czaszy (półkolistej, parabolicznej lub eliptycznej), wzniesione nad pomieszczeniem na planie centralnym (koła, wieloboku, kwadratu)

bania/kopuła o kształcie półkuli

Kopuła, której czasza stanowi dokładnie połowę kuli

Kopuła spłaszczona

Kopuła, której wysokość (strzałka) jest wyraźnie mniejsza niż promień jej rzutu. Wykreślona z łuku odcinkowego, kładzie nacisk na horyzontalne rozciągnięcie przestrzeni

Kopuła podwyższona

Kopuła o strzałce większej niż promień rzutu. Ma smukły, pionowy profil, często wykreślony z łuków ostrych lub eliptycznych, co nadaje jej charakter dominanty wysokościowej

Kopuła na bębnie (tamburze)

Układ, w którym czasza nie spoczywa bezpośrednio na murach, lecz na cylindrycznej lub wielobocznej nadbudowie (bębnie). Pozwala to na podwyższenie konstrukcji i wprowadzenie okien doświetlających wnętrze pod kopułą

Kopuła na pendentywach

System osadzenia kopuły nad planem kwadratu, w którym przejście do kolistego rzutu czaszy odbywa się za pomocą czterech sferycznych trójkątów (pendentywów), przenoszących ciężar na narożne filary

Kopuła na bębnie i pendentywach

Najbardziej rozbudowany system konstrukcyjny: pendentywy pozwalają na przejście z kwadratu w koło, na którym ustawiony zostaje bęben (z oknami), a dopiero na nim spoczywa czasza kopuły

Kopuła zwieńczona latarnią

Układ, w którym w najwyższym punkcie czaszy znajduje się otwór (oculus) przykryty małą, przeszkloną nadbudówką w formie wieżyczki (latarnią). Pełni ona funkcję dekoracyjnego zwieńczenia oraz dodatkowego źródła światła

Pendentyw (żagielek)

Element architektoniczny w kształcie trójkąta sferycznego, który umożliwia przejście z planu czworobocznego (kwadratu) do kolistego rzutu kopuły. Pendentywy wypełniają narożniki między łukami wspartymi na czterech filarach, przenosząc ciężar kopuły na podpory pionowe.

Latarnia

Mała nadbudówka w formie wieżyczki, umieszczona nad otworem w najwyższym punkcie kopuły lub dachu. Posiada otwory okienne, które doświetlają przestrzeń pod nią, oraz stanowi dekoracyjne zwieńczenie budowli

Trompa

Narożny element architektoniczny w formie małego łuku, wycinka stożka lub półkolistej niszy. Służy do przejścia z rzutu kwadratowego do wielobocznego (najczęściej ośmioboku), stanowiąc podstawę (podbudowę) pod kopułę lub bęben

Konstrukcja szkieletowa (system szkieletowy)

System konstrukcyjny, w którym funkcje nośne (trzymanie ciężaru) zostają oddzielone od funkcji osłonowych (ścian). Ciężar sklepienia przenoszony jest punktowo na żebra, następnie na filary

Żebro

Profilowany element konstrukcyjny (zazwyczaj kamienny), wzmacniający szwy sklepienia. Jest „szkieletem” sklepienia, który koncentruje ciężar pól sklepiennych i kieruje go na konkretne punkty podparcia (filary lub służki)

Filar (w systemie szkieletowym)

Masywna, pionowa podpora o przekroju wielobocznym, która przyjmuje pionowy nacisk żeber sklepiennych

System przyporowy

Zewnętrzny układ konstrukcyjny stosowany w celu stabilizacji wysokich ścian budynku (głównie nawy głównej bazyliki) i zrównoważenia siły rozporu (pchania na boki) sklepień. Składa się z przypór (szkarp) oraz łuków przyporowych