Biologie H3 en H4

Periode 2

Fenotype

Alle waarneembare eigenschappen van een individu.

Chromosomen

Langgerekte dunnen draden in de celkern die bestaan uit opgerold DNA.

Genotype

De informatie voor alle erfelijke eigenschappen van een individu; ook wel genetische informatie of genetische code.

Autosomen

Chromosomen die chromosomenparen vormen, dus geen geslachtschromosomen.

Geslachtschromosomen

Chromosomen die het geslacht bepalen; bij een vrouw gelijk in lengte en vorm en bij een man ongelijk in lengte en vorm.

X-chromosoom

Geslachtschromosoom, grootste van de geslachtschromosomen.

Y-chromosoom

Geslachtschromosoom, kleinste van de geslachtschromosomen, alleen bij mannen aanwezig.

Homologe chromosomen

Chromosomen van een paar die gelijk van vorm en lengte zijn.

Gen

Een deel van een chromosoom dat de informatie bevat voor een of meer erfelijke eigenschappen of een deel van een erfelijke eigenschap.

Genoom

Alle DNA-moleculen in een cel.

Allel

Verschillende varianten van een gen voor een bepaalde eigenschap in homologe chromosomen.

Genexpressie

Het tot uiting komen van genen in het fenotype.

Milieufactoren

Factoren vanuit de omgeving die het fenotype beïnvloeden, bijvoorbeeld licht, temperatuur en opvoeding.

Homozygoot

Het genenpaar voor een eigenschap bestaat uit twee gelijke allelen.

Heterozygoot

Het genenpaar voor een eigenschap bestaat uit twee ongelijke allelen.

Dominant allel

Allel dat altijd tot uiting komt in het fenotype.

Recessief allel

Allel dat alleen tot uiting komt in het fenotype als er geen dominant gen aanwezig is.

Onvolledig dominant allel

Recessieve allel komt beetje tot uiting in het fenotype bij een heterozygoot organisme.

Intermediair (fenotype)

Fenotype waarbij beide allelen van een als mengvorm tot uiting komen.

Recombinatie

Herverdeling van erfelijke eigenschappen door meiose en geslachtelijke voortplanting.

Haplotype

Een groep allelen die een organisme samen van één ouder overerft.

Genetische variatie

Verscheidenheid in genotypen binnen een soort of populatie.

Mutaties

Veranderingen in genen door fouten bij replicatie en in DNA.

Monohybride kruising

Kruising waarbij je let op de overerving van één eigenschap waarbij slechts één allelenpaar betrokken is.

Kruisingsschema

Een schematisch overzicht van een kruising tussen twee organismen, waarin de allelen van de eicellen en zaadcellen en de mogelijke genotypen van de nakomelingen staan.

Stamboom

Overzicht van erfelijke familiegegevens.

X-chromosomaal

Genen die alleen in het X-chromosoom voorkomen.

Dihybride kruising

Kruising waarbij je let op de overerving van twee eigenschappen waarbij twee allelenparen zijn betrokken.

Multipele allelen

Voor één erfelijke eigenschap bestaan drie of meer verschillende allelen.

Letale factoren

Allel dat in homozygote toestand geen levensvatbare cel of individu oplevert.

Gekoppelde genen

Genen die in hetzelfde chromosomenpaar liggen.

Crossing-over

Het uitwisselen van afgebroken chromosoomdelen.

Mitochondriaal DNA

DNA dat in mitochondriën zit en alleen via eicellen overerft naar een volgende generatie.

Chemische evolutie

Vorming van de stoffen waaruit de eerste eencellige kon ontstaan.

Organische stoffen

Grote, ingewikkeld gebouwde moleculen, zijn meestal afkomstig van organismen en bevatten altijd een of meer atomen koolstof en waterstof.

Anorganische stoffen

Kleine, eenvoudig gebouwde moleculen, komen zowel voor in organismen als in de levenloze natuur.

Miller-Urey-experiment

Experiment dat ontstaan van organische verbindingen in de oeratmosfeer nabootst.

Oersoep

Mengsel van organische stoffen in de zee.

Zelforganisatie

Ontstaan van eenheden met nieuwe eigenschappen op een hoger organisatieniveau.

Black smokers

Vulkanische schoorstenen waar onder hogedruk water tot 400 °C uit de zeebodem spuit.

Prokaryoot

Eencellig organisme zonder celkern of andere zichtbare organellen (bacteriën en archaea).

Cirkelvormig chromosoom

Cirkelvorming DNA-molecuul.

Anaeroob

Levend in een milieu zonder zuurstof.

Heterotroof

Niet in staat zelf organische stoffen te maken, neemt organische stoffen op als voedsel.

Bacteriën

Eencelligen zonder kern of interne membranen.

Autotroof

In staat om organische stoffen te vormen uit anorganische stoffen en energie.

Aeroob

Gebruikt zuurstof om organische stoffen af te breken (verbranding) voor de energievoorziening.

Eukaryoot

Organismen die in hun cellen een celkern hebben, dubbele membranen en organellen.

Endosymbiosetheorie

Eukaryoten ontstonden uit prokaryoten: door instulping van het celmembraan rondom het DNA ontstonden een kernmembraan, de celkern en het endoplasmatisch reticulum.

Biodiversiteit

Verscheidenheid aan organismen.

Archaea

Eencelligen zonder kern of interne membranen, kunnen leven onder extreme omstandigheden.

Celwand

Stevig laagje om een cel heen.

Chlorofyl

Groene kleurstof die zich in de bladgroenkorrels (chloroplasten) bevindt.

Genus (geslacht)

Groep die bestaat uit soorten die zich uit eenzelfde voorouder hebben ontwikkeld.

Flagel

Zweephaar of zweepstaart, dient vaak voor voortbeweging.

Plasmiden

Kleine cirkelvormige chromosomen.

Virus

Deeltje dat bestaat uit een kern van erfelijk materiaal omgeven door een eiwitmantel.

DNA-virus

Een virus waarvan het erfelijk materiaal uit DNA bestaat.

RNA-virus

Een virus waarvan het erfelijk materiaal uit RNA bestaat.

Eiwitmantel

Ook wel capside genoemd, omgeeft het erfelijk materiaal bij een virus.

Schimmels

Heterotrofe organismen, belangrijk voor de afbraak van organische stoffen in de natuur.

Genen

Stukjes DNA die coderen voor een eigenschap.

Epigenetica

Onderzoek naar de invloed van milieufactoren op genexpressie.

Natuurlijke selectie

De best aangepaste organismen kunnen zich voortplanten en geven vervolgens hun genen door aan hun nakomelingen.

Meiose

Proces waarbij het aantal chromosomen van een cel wordt gereduceerd.

Geslachtelijke voortplanting

Door celfusie ontstaan nakomelingen met erfelijke eigenschappen van beide ouders.

Overlevingskans

Kans van een organisme op overleven.

Selectiedruk

De invloed van milieufactoren op de genetische variatie in een populatie.

Fitness

Kans van een individu op het voortbrengen van nakomelingen.

Voortplantingssucces

Kans van een individu op het voortbrengen van nakomelingen.

Adaptatie

Mate van aanpassing van een populatie aan de omgeving.

Soort

Organismen behoren tot dezelfde soort als ze in staat zijn zich onderling voort te planten en daarbij vruchtbare nakomelingen voort te brengen.

Populatie

Groep individuen van dezelfde soort die leven in een bepaald gebied en zich onderling voortplanten.

Gene flow

Uitwisseling van genen tussen populaties van dezelfde soort door migratie en/of onderlinge voortplanting.

Genenpool

Verzameling van alle genen in een populatie.

Allelfrequentie

Hoe vaak een allel in de populatie voorkomt (waarde tussen 0 en 1).

Regel van Hardy-Weinberg

Zonder selectiedruk blijft in een grote populatie de allelfrequentie constant door willekeurige overerving.

Seksuele selectie

Eigenschappen van seksuele partners beïnvloeden hun voortplantingskans.

Kunstmatige selectie

Overlevingskansen spelen geen rol in de voortplantingskans, alleen de wensen van mensen.

Co-evolutie

Een evoluerende soort beïnvloedt de evolutie van een andere soort.

Inteelt

Individuen die een recente gemeenschappelijke voorouder hebben, paren met elkaar; als de parende individuen allebei een recessief gemuteerd gen van de voorouders hebben gekregen, kan dit gen bij de nakomelingen tot uiting komen (Aa × Aa → aa).

Genetic drift

Verschijnsel dat in kleine populaties grote verschuivingen in allelfrequenties kunnen optreden.

Flessenhalseffect (Bottleneck effect)

Sterke afname van het aantal individuen van een populatie, waardoor genetic drift kan optreden.

Stichtereffect (Founder effect)

Een kleine groep individuen scheidt af van een populatie en sticht een nieuwe populatie, waardoor genetic drift kan optreden.

Reproductieve isolatie

Gedurende lange tijd ontbreken van voortplanting tussen de individuen van twee of meer populaties.

Allopatrische soortvorming

Soortvorming ten gevolge van geografische isolatie.

Eilandtheorie

Theorie dat soortvorming kan plaatsvinden door reproductieve isolatie en adaptatie van over verschillende eilanden verspreide populaties.

Sympatrische soortvorming

Soortvorming door reproductieve isolatie zonder geografische scheiding, bijvoorbeeld door verschil in gedrag.

Homologie

Overeenkomstige vorm door verwantschap, de functie kan verschillen.

Divergentie

Door aanpassing aan verschillende milieus hebben organen of ledematen een verschillende functie gekregen; het gemeenschappelijke bouwplan verandert niet.

Verwantschap

Hoeveel genetische informatie overeenkomt tussen twee soorten.

Analoog

Overeenkomstige vorm en functie die niet berust op verwantschap.

Convergentie

Door aanpassing aan hetzelfde milieu zijn bij niet-verwante organismen organen met een vergelijkbare functie ontstaan.

DNA-analyse

Het bepalen van de specifieke nucleotidenvolgorde van DNA.

Afstamming

Het bepalen van de afstamming van de soort door DNA van twee of meer verschillende soorten organismen met elkaar te vergelijken.

Clade

Groep soorten die bestaat uit een voorouder en alle nakomelingen daarvan.

Cladogram

De schematische weergave van de verwantschap tussen de soorten van een clade.