DEFINICJE Historia architektury i budowy miast

peripteros

świątynia (czasami inny budynek), którą otacza pojedyncza kolumnada. W Rzymie budowane czasami tak zwane peripteros sine postico, czyli perypter bez kolumnady z tyłu, co było związane z fasadowym charakterem rzymskich świątyń

abakus (abak)

najwyższa część głowicy w kształcie czworobocznej płyty. W porządku doryckim w formie kwadratowej płyty wraz z echinusem tworzy właściwą głowicę; w porządku jońskim i korynckim w formie prostokąta o zdobionych i zaokrąglonych krawędziach; w porządkach jońskim i kompozytowym boki są wgłębione i ozdobione rozetą

absyda

pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy lub wieloboku, dostawione do bryły świątyni i otwarte do jej wnętrza. Zazwyczaj zamyka prezbiterium, czasem nawy boczne i ramiona transeptu lub westwerk

agora

główny plac, rynek w miastach starożytnej Grecji. Centrum wokół którego toczyło się życie polityczne, religijne, a czasami także handlowe.

akant

motyw zdobniczy w formie stylizowanego liścia, kwiatu i wici akantu, dziko rosnącej rośliny śródziemnomorskiej.

architraw

główny (najniższy) poziomy człon belkowania antycznego, który podtrzymywał belki stropu.

akwedukt

kanał wodociągowy, rurociąg podziemny lub nadziemny, doprowadzający wodę z odległych źródeł - na ogół do miast - przy wykorzystaniu siły ciążenia ziemskiego. Może być umieszczony na arkadach poprowadzonych nad rzekami lub nierównościami terenu. Akweduktem nazywany jest również most kanału wodnego.

archiwolta

zdobione ornamentami, profilowane lico łuku, arkady zamykającej portal lub każdy inny łukowo u góry zakończony otwór w ścianie budowli, najczęściej bogato zdobione. Archiwoltę stosowano w architekturze wszystkich okresów i kierunków, zwłaszcza wczesnochrześcijańskiej, bizantyjskiej, przedromańskiej, renesansowej, manierystycznej i barokowej.

arkada

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (kolumn, słupów lub filarów), które zostały połączone u góry łukiem. Arkada występuje w architekturze zarówno pojedynczo, jak i najczęściej w rzędzie, tworząc istotny składnik budowli

atrium

najczęściej niezadaszone (hypetralne) pomieszczenie wewnętrzne. W architekturze jest to zamknięta przestrzeń, niekoniecznie wyrównana w pionie, przechodząca przez dwie lub więcej kondygnacji w obiekcie budowlanym. W budownictwie Etrusków określano tak pomieszczenie poprzedzające główną izbę, w którym umieszczano palenisko, tak by dym przez otwór w dachu mógł uchodzić swobodnie, a zarazem ogień nie został zalany opadami deszczu

atlant

postać muskularnego mężczyzny podtrzymującego głową, barkami lub rękami element architektoniczny (np. belkowanie, strop, balkon itp.), podpora zastępująca filar, kolumnę. Atlant znany był już w architekturze starożytnej jako męski odpowiednik kariatydy, a rozpowszechniony został w epoce baroku

attyka

górny element budynku w postaci ścianki, balustrady lub rzędu sterczyn osłaniający dach

baptysterium

budowla wznoszona przez chrześcijan, przeznaczona do wykonywania obrzędu chrztu, niekiedy usytuowana w pobliżu kościoła. (Baptysterium w Padwie lub we Florencji)

bazylika

w architekturze typ chrześcijańskiej świątyni wielonawowej (niezależnie od pełnionych funkcji kanonicznych) z nawą główną wyższą od naw bocznych, posiadającą okna ponad dachami naw bocznych (w odróżnieniu od kościoła halowego) (Bazylika św. Piotra, bazylika mariacka)

belkowanie

element konstrukcyjny leżący poziomo na kolumnach, półkolumnach i pilastrach. Składa się z trzech części: architrawu, fryzu i gzymsu.

bęben

wieloboczna, eliptyczna lub cylindryczna część budynku, stanowiąca podbudowę pod kopułą, hełmem lub latarnią.

boniowanie

dekoracyjne opracowanie krawędzi oraz lica ciosu kamieni podkreślające ich układ.

cella (naos)

najważniejsze pomieszczenie w świątyni. W starożytnej Grecji i Rzymie pomieszczenie, w którym umieszczano posąg bóstwa. Była to zamknięta przestrzeń sanktuarium, najczęściej prostokątna, zwykle poprzedzona przedsionkiem (zwanym pronaos).

campanilla (dzwonnica)

obiekt, wydzielone pomieszczenie, w którym zawieszono dzwony, najczęściej w postaci wieży, stawiany we Włoszech przy dużych kościołach, jako budynek na planie centralnym, zazwyczaj wolnostojący

castrum

stara rzymska forteca

dipteros

świątynia, którą otacza podwójna kolumnada, charakterystyczna dla architektury jońskiej. Przykładem jest świątynia Artemidy w Efezie, tzw. Artemizjon

echinus

lekko wygięty element architektoniczny pod abakusem kapitelu kolumny w porządku doryckim lub toskańskim.Ma kształt podobny do płaskiej poduszki. Można spotkać się z użyciem tego określenia w odniesieniu do dolnej części głowicy w porządku jońskim.

empora

galeria lub trybuna wsparta na kolumnach, umieszczana w kościołach nad nawami bocznymi lub wejściem

fasada

główna, efektowna elewacja budynku, o szczególnie dużej dekoracyjności, często nawet monumentalna, spełniająca funkcje reprezentacyjne wobec całego gmachu, a przez to wyróżniająca się spośród pozostałych elewacji.

feston (girlanda)

dekoracyjnie upięta tkanina (draperia) lub element dekoracyjny przedstawiający fragment tkaniny, wieniec z kwiatów, roślin lub owoców swobodnie zwieszający się z dwóch punktów zaczepienia.

forum

w starożytnych miastach rzymskich, wielofunkcyjny, centralnie położony otwarty teren otoczony budynkami publicznymi i kolumnadami, który służył jako miejsce spotkań publicznych. Był uporządkowaną przestrzenną adaptacją greckiej agory, czyli targowiska, i akropolu.

fresk

technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na mokrym tynku farbami odpornymi na alkaliczne działanie zawartego w zaprawie wapna.

fronton (przyczółek)

niski szczyt nad portykiem, o różnym kształcie, ograniczony krawędziami bocznymi dachu dwuspadowego

fryz

środkowy, poziomy człon belkowania z reguły leżący między architrawem i gzymsem.

fryz dorycki

Składa się z wystających tryglifów (jednostek składających się z trzech pionowych pasów oddzielonych rowkami), które przeplatają się z cofniętymi kwadratowymi panelami, zwanymi metopami, które mogą być gładkie lub rzeźbione z rzeźbionymi reliefami.

głowica (kapitel)

najwyższa, wieńcząca część kolumny

groteska

ornament dziwaczny, składający się z wici roślinnych oraz elementów baśniowych, mitologicznych itp.

gzyms

element architektoniczny w postaci poziomej listwy wystającej przed lico muru, która chroni elewację budynku przed ściekającą wodą deszczową.

system hippodamejski

to jeden ze sposobów racjonalnego rozplanowania miasta. Jego autorstwo przypisuje się Hippodamosowi z Miletu - greckiemu urbaniście działającemu w V wieku p.n.e. Jednak system ten był stosowany w Jonii już w VII wieku p.n.e., a Hippodamos jedynie rozpowszechnił go w Grecji właściwej.System uwzględnia warunki naturalne, perspektywiczny rozwój i funkcjonalność miasta. Obszar przyszłego miasta o wyraźnie zakreślonych granicach dzielono głównymi arteriami wytyczonymi wzdłuż osi północ-południe i wschód-zachód na kwartały. W centralnie usytuowanej części miasta lokowano ośrodek administracyjno-handlowy (agora) i kultowy (akropol), pozostałe kwartały zapełniała zabudowa mieszkalna. Miasto uzupełniały np. gimnazjon i teatr. Główne i boczne ulice krzyżowały się pod kątem prostym, tworząc geometryczną regularną siatkę.

herma

architektoniczny element dekoracyjny w kształcie czworokątnego słupka zwężającego się ku dołowi, a na szczycie zakończonego popiersiem lub rzeźbą głowy o cechach fantastycznych albo portretowych.

sala hypostylowa

pomieszczenie, w którym strop oparty jest na kolumnach rozmieszczonych w sposób równomierny na całej powierzchni pomieszczenia.

insula

w starożytnym Rzymie miejski wielopiętrowy dom czynszowy albo zespół mieszkaniowy o zwartej zabudowie, przeznaczony dla uboższej ludności, odpowiednik nowożytnych kamienic i dzisiejszych bloków mieszkalnych.

jajownik (kimation)

ciągły ornament rzeźbiarski lub malarski, umieszczany na budowlach, reliefach; malowany na przedmiotach ozdobnych. Złożony z szeregu stylizowanych motywów roślinnych.

kapitularz

jedno z pomieszczeń klasztornych, służące zakonnikom do zebrań, także sala zebrań kapituły kanoników

kartusz

ozdobne obramienie tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej, płaskorzeźby, malowidła itp., często podtrzymywane lub flankowane przez putta, anioły, zwierzęta, ptaki itp.

kaseton

wieloboczne, najczęściej kwadratowe, zagłębienie widoczne od spodu stropu, sklepienia lub kopuły charakterystyczne dla architektury rzymskiej i renesansowej.

kopuła

sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie budowane nad pomieszczeniami o planie kolistym, eliptycznym albo wielobocznym za pośrednictwem pendentywów lub tromp.

kora (kariatyda)

w sztuce Grecji okresu archaicznego najstarszy typ greckiego posągu kobiecego, wyobrażający stojącą dziewczynę w długich szatach, często z owocem, kwiatem lub ptakiem w ręku; żeński odpowiednik kurosa.

kościół halowy

kościół wielonawowy o nawach równej wysokości

krenelaż

• w średniow. murach obronnych zęby przedpiersia wieńczącego mur lub basztę z regularnie rozmieszczonymi prześwitami o wykroju prostokątnym stanowiły osłonę dla strzelających przez prześwity łuczników

krepidoma

Najniższa, widoczna część świątyni greckiej, kamienna podstawa w formie trzech stopni (krepis) obiegająca dookoła budowlę.

kwiaton

element dekoracyjny w kształcie kwiatów lub liści na szczytach pinakli, wimperg, wieżyczek

latarnia architektura

cylinder umieszczony na górnym pierścieniu kopuły lub na dachu, z otworami doświetlającymi wnętrze. Budowana zwykle na planie koła lub wieloboku foremnego. Latarnia zazwyczaj przykrywana była hełmem, a jej ściany często zdobione były spływami wolutowymi, pilastrami, kolumienkami lub hermami.

lizena

płaski, pionowy pas muru lekko występujący z jego lica; w odróżnieniu od pilastra bez głowicy i na ogół bez bazy

loggia

wnęka w zewnętrznej płaszczyźnie budynku, otwarta na zewnątrz, oddzielona drzwiami i oknami od pomieszczeń wewnętrznych.

luneta

odcinek sklepienia zwykle poprzeczny w stosunku do gł. sklepienia, mieszczący otwór okienny w zamykającej ją od zewnątrz pionowej ściance (tarczowej)

złote cięcie

Zasada złotego podziału, znana jest już od starożytności i wykorzystywana w przeróżnych dziedzinach, takich jak architektura, malarstwo czy projektowanie. Założenia złotego podziału sprowadzają się do zachowania proporcji między długością dłuższego i krótszego boku prostokąta.

zwornik

szczytowy kliniec łuku, charakterystyczny dla sklepień krzyżowo-żebrowych gotyku. Zwornik, zwykle ozdobny, zasłania punkt krzyżowania się żeber

mastaba

rodzaj grobowca spotykanego w starożytnym Egipcie, mającego kształt ściętego ostrosłupa na prostokątnym planie.Mastaba składa się z murowanej części nadziemnej oraz podziemnej komory grobowej, połączonych pionowym szybem, który po pogrzebie zasypywano i maskowano.

maswerk

typowy dla gotyku architektoniczny element dekoracyjny. Jest to ozdobna rama do osadzania witraży. Stosowany powszechnie w ornamentyce otworów okiennych, rozet, przeźroczy, balustrad, wimperg i innych elementów architektury gotyckiej.

maszkaron

motyw dekoracyjny w postaci stylizowanej głowy ludzkiej lub na pół zwierzęcej o groteskowo wykrzywionych rysach i fanatycznym układzie włosów

mauzoleum

rodzaj grobowca w formie monumentalnej, samodzielnej budowli o bogatym wystroju architektonicznym.

metopa

w starożytnej architekturze, kwadratowa lub prostokątna płyta na fryzie, zwykle ozdobiona płaskorzeźbą; w porządku doryckim - metopa w postaci kwadratowej płytki między tryglifami na fryzie, w porządku jońskim - metopa w formie długiego prostokąta zajmującego cały fryz

nadproże

poziomy, płaski lub sklepiony element konstrukcyjny w formie belki umieszczanej ponad otworami w ścianie. Jego zadaniem jest przeniesienie obciążeń oddziałujących na fragment ściany ponad otworem na mur po obu stronach otworu

narteks

w architekturze wczesnochrześcijańskiej, bizantyjskiej oraz w okresie wczesnośredniowiecznym: kryty przedsionek przy przedniej (frontowej) ścianie kościoła.

obejście (ambit)

przejście powstałe z przedłużenia naw bocznych i poprowadzenia ich wokół prezbiterium za ołtarzem głównym

obelisk

pomnik w postaci wysokiego, smukłego słupa, najczęściej o czworobocznej podstawie i piramidalnym szczycie, wykonanego z jednego bloku skalnego. Zakończenie słupa ma formę ostrosłupa, często obitego złotą blachą. Był charakterystycznym elementem architektury starożytnego Egiptu

oktogon

budowla ośmioboczna z co najmniej dwiema osiami symetrii

palladiański motyw (serliana)

okno weneckie, element architektoniczny w postaci zwieńczonego łukiem otworu w ścianie oflankowanego dwoma mniejszymi prostokątnymi otworami.

pendentyw

żagielek, narożny sferyczny wycinek sklepienia stosowany w budowlach na planie czworobocznym, umożliwia oparcie kopuły

perystyl

wewnętrzny ogródek otoczony kolumnowym portykiem

pilaster

element architektoniczny w formie płaskiego filara, nieznacznie występującego przed lico ściany. Pełni on zarówno funkcję konstrukcyjną, jak też dekoracyjną (rozczłonkowuje ścianę). Może stanowić część obramienia otworów okiennych, drzwiowych lub bramnych.

pinakiel

pionowy element dekoracyjny w postaci smukłej kamiennej wieżyczki, zakończonej od góry iglicą, której krawędzie udekorowane są żabkami i która zwieńczona jest kwiatonem.

portal

ozdobne architektoniczne obramienie drzwi wejściowych (czasami też wewnętrznych) w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach. Ozdoba ta zróżnicowana była pod względem architektonicznym, w zależności od epoki.

portyk

część budynku na planie prostokąta z jednym lub kilkoma rzędami kolumn, które wspierają dach, otwarta co najmniej z jednej strony, najczęściej jedno- lub dwukondygnacyjna, czasami zwieńczony frontonem

prezbiterium

część kościoła, w której znajduje się główny ołtarz

porządki architektoniczne

systemy konstrukcyjno-kompozycyjne, których elementy są powiązane określonymi proporcjami i odznaczają się jednolitą formą (dorycki, joński i koryncki)

propyleje

w starożytnej Grecji reprezentacyjna brama na planie prostokąta z kolumnadą i nieparzystą liczbą przejść, prowadząca zwykle do okręgu sakralnego

prostylos

typ świątyni z kolumnadą tylko w fasadzie głównej

przypora

rodzaj konstrukcji umożliwiający wykonywania sklepień o dużej rozpiętości i wysokości

pylony

w architekturze starożytnego Egiptu dwie wysokie wieże kamienne flankujące bramę świątyni, założone na planie prostokąta o przekroju trapezoidalnym

reliefy

płaskorzeźby, wzory ozdobne

rozeta

duży kolisty otwór okienny w szczytach lub nad portalami, wypełniony bogatą dekoracją ornamentalną w formie witrażowej lub maswerku

rustyka

dekoracyjne opracowanie faktury ściany za pomocą obróbki lica poszczególnych ciosów na wzór naturalnego łomu kamiennego dające wrażenie szorstkiego, nieobrobionego kamienia

ryzalit

wysunięta część fasady budynku na wysokości wszystkich kondygnacji, usytuowana pośrodku lub w narożach elewacji

sfinks

mityczne stworzenie, przedstawiane zazwyczaj jako lew z ludzką głową

spływ wolutowy

boczna, dekoracyjnie poprowadzona, część szczytów budowli sakralnych - kościołów czy kaplic.

stylobat

w staroż. architekturze sakralnej górna powierzchnia —> krepidomy, na której stały kolumny.

sygnaturka

mała wieża kościelna, w której zazwyczaj umieszcza się najmniejszy z dzwonów; element ten położony jest zazwyczaj nad skrzyżowaniem transeptu z nawą główną w większych kościołach

sztukateria

dekoracja ścian, sklepień itp. wykonana w gipsie lub stiuku

ślepe wrota

rzeźbiona płyta kamienna znajdująca się na ścianie lub we wnętrzu nadziemnej części mastaby (przypomina drzwi)

tablinum

ważne pomieszczenie w domu rzymskim, w bezpośrednim sąsiedztwie atrium i perystylu. Miało charakter pomieszczenia recepcyjnego położonego na osi głównego wejścia, z wyjściem na atrium. Prześwitem w murze łączyło się z ogrodem bądź z perystylem.

tempietto

mała kaplica zbudowana na planie koła

termy

łaźnie publiczne. Tworzyły one kompleksy rekreacyjne i uzdrowiskowe, na które składały się m.in. baseny z zimną i ciepłą wodą oraz łaźnie parowe

tolos

grobowiec na planie koła przykryty pozorną kopułą

transept

oddzielający chór od korpusu nawowego, a jednocześnie część przeznaczoną dla kleru i wiernych ma znaczenie praktyczne, ale tworzy jednocześnie ramiona łacińskiego krzyża jako podstawowego schematu budowli romańskiej.

triforium

Podzielone na trzy części okno lub przeźrocze.W romańskiej i gotyckiej architekturze sakralnej galeryjka mieszcząca się wewnątrz kościoła, w grubości muru

tryglif

prostokątna, z trzema ostrymi żłobkami płyta między metopami i na narożach fryzu belkowania doryckiego

tympanon

detal architektoniczny. W architekturze klasycznej terminem tym określano wewnętrzne trójkątne pole pomiędzy gzymsami frontonu, gładkie lub wypełnione rzeźbą, stanowiące charakterystyczny element monumentalnych budowli Grecji i Rzymu.

westwerk

rozbudowana, umieszczona poprzecznie do nawy, zachodnia część bazyliki charakterystyczna dla architektury przedromańskiej. Westwerk wznoszono na ogół na planie kwadratu lub prostokąta.

westybul

obszerny, reprezentacyjny przedpokój, przedsionek przy wejściu do pałacu, rezydencji, stanowiący połączenie głównego wejścia z innymi pomieszczeniami i mieszczący schody paradne.

wielki porządek

stosowany w architekturze nowoż. (zw. też kolosalnym), porządek, w którym kolumny lub pilastry ujmują kilka kondygnacji elewacji

wimperga

dekoracyjne wykończenie w kształcie wysokiego trójkąta, wieńczące szczyt portalu albo ostrołuk okna charakterystyczne w architekturze gotyckiej

wirydarz

kwadratowy lub prostokątny ogród umieszczony wewnątrz murów klasztornych

witraż

ozdobne wypełnienie okna, wykonane z kawałków kolorowego szkła wprawianych w ołowiane ramki osadzone między żelaznymi sztabami