MCB: HFST 20: vaktermen

Extracellulaire matrix (ECM)

Netwerk van eiwitten en koolhydraten buiten de cel dat structuur en ondersteuning biedt aan weefsels.

Epitheel

Laag cellen die lichaamsoppervlakken en -holtes bekleedt en beschermt.

Collageen

Belangrijk structureel eiwit in de ECM, zorgt voor sterkte en flexibiliteit van weefsels.

Scheurbuik

Ziekte veroorzaakt door vitamine C-tekort, leidt tot gebrekkige collageenvorming.

Hydroxyproline

Aminozuur, essentieel voor de stabiliteit van collageen, vereist vitamine C voor aanmaak.

Procollageen

Voorloper van collageen dat in de cel wordt gemaakt en buiten de cel wordt verwerkt tot collageenvezels.

Procollageen peptidase

Enzym dat de uiteinden van procollageen afknipt om collageenvezels te vormen.

Histologie

Studie van weefsels onder de microscoop.

Fibroblast

Cel in bindweefsel die collageen en andere ECM-componenten aanmaakt.

Systeem van Havers

Netwerk van kanalen in compact bot dat bloedvaten en zenuwen bevat.

Osteoblasten

Botvormende cellen die nieuw botweefsel aanmaken.

Osteocyten

Volgroeide osteoblasten die ingesloten zijn in botmatrix; onderhouden het bot.

Osteoclasten

Cellen die botweefsel afbreken bij botvernieuwing.

Fibronectine

Glycoproteïne in ECM dat cellen helpt hechten en bewegen.

Integrine

Celmembraaneiwit dat cel verbindt met ECM en signalen doorgeeft.

Proteoglycanen

Eiwit met lange GAG-ketens, geven weefsel veerkracht en vochtretentie.

Glycosaminoglycanen (GAG)

Lange, onvertakte suikerketens die deel uitmaken van proteoglycanen.

Hyaluronzuur

Niet-gesulfateerde GAG die zorgt voor smeer- en schokdemping in weefsels.

Aggrecan

Groot proteoglycaan in kraakbeen, bindt met hyaluronzuur voor veerkracht.

Kerataansulfaat

GAG in kraakbeen, hoornvlies en tussenwervelschijven.

Chondroitinesulfaat

GAG die stevigheid geeft aan kraakbeen en ander bindweefsel.

Bekercel

Slijmproducerende cel in epitheelweefsel van luchtwegen en darmen.

Absorptiecel

Epitheelcel die voedingsstoffen opneemt, bijvoorbeeld in de darmwand.

Basale lamina

Dunne laag ECM onder epitheelcellen, biedt steun en filterfunctie.

Laminine

Eiwit in de basale lamina dat cellen helpt hechten.

Dichte junctie (tight junction)

Verbindt epitheelcellen strak, voorkomt lekken van stoffen tussen cellen.

Adherens junctie

Verbindt cellen mechanisch via actinefilamenten en cadherines.

Desmosoom

Verbindt cellen via intermediaire filamenten, biedt mechanische sterkte.

Hemidesmosoom

Verbindt epitheelcel met de basale lamina via intermediaire filamenten.

Gap junctie

Kanaaltjes tussen cellen die kleine moleculen en ionen doorlaten.

Claudines

Belangrijke eiwitten in dichte juncties, reguleren doorlaatbaarheid.

Occludines

Eiwitten in dichte juncties, dragen bij aan de barrièrefunctie.

Homofiele binding

Binding tussen dezelfde typen celadhesiemoleculen op aangrenzende cellen.

Cadherine

Calciumafhankelijke adhesiemoleculen, essentieel in cel-celverbindingen.

Adhesieriem (adhesion belt)

Ring van cadherines en actine die cellen stevig verbindt in epitheel.

Connexon

Structuur gevormd door zes connexines die samen een half gap-junctiekanaal vormen.

Connexines

Eiwitten die connexons vormen in gap junctions.

Gap junctie kanaal

Volledig kanaal dat ontstaat door twee connexons, verbindt aangrenzende cellen.

Hemikanaal

Half kanaal gevormd door een connexon, opent naar extracellulaire ruimte.

Stamcellen

Ongedifferentieerde cellen die zich kunnen delen en specialiseren.

Precursorcellen

Voorlopercellen die al een specifieke ontwikkelingsrichting volgen.

Hemopoietische stamcel

Stamcel in beenmerg die bloedcellen vormt.

Beenmergtransplantatie

Overdracht van gezond beenmerg naar een patiënt, vaak bij bloedkanker.

Stamceltransplantatie

Transplantatie van stamcellen om beschadigde of zieke cellen te vervangen.

Wnt pathway

Signaalroute die celgroei, differentiatie en stamcelonderhoud reguleert.

Pluripotent

Eigenschap van een cel om alle celtypen van het lichaam te kunnen vormen.

ESC, embryonale stamcel

Pluripotente stamcel afkomstig uit een vroege embryo.

iPSC, geïnduceerde pluripotente stamcel

Lichaamscel hergeprogrammeerd tot pluripotente stamcel.

Adulte stamcel

Stamcel in volwassen weefsels, beperkt in differentiatiemogelijkheden.

Oct3/4

Transcriptiefactor cruciaal voor pluripotentie en zelfvernieuwing van stamcellen.

Sox2

Transcriptiefactor die samenwerkt met Oct3/4 in stamcelregulatie.

Therapeutisch klonen

Kweek van embryo’s om stamcellen te verkrijgen voor therapie.

Reproductief klonen

Kloon van een volledig organisme via embryo-ontwikkeling.

Kerntransplantatie

Overdracht van de kern van een volwassen cel naar een eicel zonder kern.

Somatische cel nucleaire transfer (SCNT)

Techniek waarbij een lichaamscelkern in een eicel wordt geplaatst voor klonen.

Blastocyst

Vroege embryonale structuur (5-6 dagen), bevat stamcellen.

Metastase

Verspreiding van kankercellen naar andere delen van het lichaam.

Tumor

Abnormale celmassa ontstaan door ongecontroleerde celdeling.

Kanker

Ziekte veroorzaakt door kwaadaardige, ongecontroleerd delende cellen.

Mutageen

Stof of invloed die DNA-mutaties veroorzaakt.

Karyotype

Chromosomenprofiel van een cel, zichtbaar onder de microscoop.

Epidemiologie

Studie van verspreiding en oorzaken van ziekten in populaties.

Papillomavirus

Virus dat wratten en sommige vormen van kanker, zoals baarmoederhalskanker, kan veroorzaken.

c-myc

Proto-oncogen dat celgroei stimuleert; bij mutatie kan het kanker veroorzaken.

Adenomateuze polyposis coli (APC)

Tumor suppressor gen; mutaties kunnen leiden tot darmkanker.

Tumor suppressor gen

Gen dat celdeling remt en mutaties voorkomt; verlies ervan kan leiden tot kanker.

(Proto-)oncogen

Normaal gen dat bij mutatie of overexpressie kanker kan veroorzaken.

Burkitt’s Lymfoom

Vorm van lymfeklierkanker, vaak veroorzaakt door chromosoomtranslocatie.

Chromosoom translocatie

Verplaatsing van een chromosoomstuk naar een ander chromosoom, kan kanker veroorzaken.

Telomerase

Enzym dat telomeren verlengt en cellen in staat stelt onbeperkt te delen, vaak actief in kankercellen.