Hoofdstuk 5. Psychodynamische benadering van psychopathologie

Abstinentie

De klassieke psychoanalytische regel dat de analyticus vooral luistert en zichzelf terughoudend opstelt. In de tekst wordt genoemd dat dit in de jaren vijftig soms doorschoot in langdurig zwijgen, wat niet bevorderend en soms hertraumatiserend werkte.

Affecten

Lichamelijke, basale emotionele signalen die vroeg in de ontwikkeling worden ervaren, bijvoorbeeld honger, pijn, onrust, veiligheid of voldaanheid. In een gezonde ontwikkeling krijgen deze affecten via emotieregulatie betekenis als emoties en later als gevoelens.

Aangeboren affecttoestanden

Biologische affectieve systemen die menselijk gedrag motiveren, naast seksuele lust en agressie. De tekst noemt onder meer nieuwsgierigheid, spelbehoefte, veilige hechting, zorg, verlatingsangst en paniek.

Afweermechanismen

Onbewuste psychische processen waarmee iemand bedreigende emoties, verlangens, herinneringen of conflicten hanteerbaar probeert te maken. Ze kunnen adaptief zijn, maar ook leiden tot vervorming, vermijding of onbewust functioneren.

Affect-fobie-therapie (AFT)

Een hedendaagse evidence-based psychodynamische behandelvorm waarin concepten uit de psychoanalyse terugkomen. De tekst noemt AFT als voorbeeld van moderne psychodynamische therapieën.

Ambivalentie

Het gelijktijdig bestaan van tegengestelde gevoelens, bijvoorbeeld liefde voor een broertje of zusje én de wens dat de baby weer weggaat. In normale ontwikkeling is dit begrijpelijk; conflictpathologie ontstaat wanneer zulke tegenstrijdige gevoelens onverdraaglijk worden.

Cliëntgerichte therapie

De door Carl Rogers ontwikkelde therapievorm waarin empathisch reageren centraal staat. In de tekst wordt deze genoemd als reactie op een te afstandelijke analytische houding.

Conflictpathologie

Psychopathologie die ontstaat wanneer gedachten, gevoelens of fantasieën in de ontwikkeling met elkaar botsen en niet samen verdragen kunnen worden. Schaamtevolle of schuldbeladen conflicten worden verdrongen en kunnen terugkeren als spanning, somberheid, angst, lichamelijk ongemak of emotionele vervlakking.

Conflicterende emoties

Tegengestelde emoties, verlangens of impulsen die tegelijk bestaan, zoals autonomie tegenover angst voor afwijzing of afhankelijkheidsverlangen tegenover verlatingsangst. Bij conflictpathologie voelen deze tegenstellingen niet als innerlijke conflicten maar als werkelijkheid.

Disfunctioneel netwerk van emotionele ervaringen

Een opeenstapeling van negatieve, zelfbevestigende emotionele ervaringen die het subjectieve zelf ondermijnen en het huidige functioneren beperken. Psychodynamische behandeling probeert zulke netwerken inzichtelijk te maken en te bewerken.

Dynamic interpersonal therapy (DIT)

Een moderne, evidence-based psychodynamische behandelvorm die voortbouwt op psychoanalytische concepten. De tekst noemt DIT als voorbeeld van hedendaagse psychodynamische therapieën.

Emoties

Affectieve toestanden die betekenis hebben gekregen en bewust ervaren kunnen worden. Volgens de tekst verloopt ontwikkeling van lichamelijke affecten naar emoties en vervolgens naar gevoelens waarover gedacht en gesproken kan worden.

Emotieregulatie

Het proces waarin lichamelijke affecten betekenis krijgen en hanteerbaar worden, vaak in de vroege interactie tussen kind en verzorgers. Goede emotieregulatie helpt iemand emoties te herkennen, verdragen, verwoorden en gebruiken.

Epistemisch vertrouwen

Het basale vertrouwen dat een ander een betrouwbare bron van informatie over het leven kan zijn. Bij ontwikkelingspathologie kan dit vertrouwen onvoldoende tot ontwikkeling zijn gekomen.

Expliciet geheugen

Het geheugen waarin bewuste ervaringen, beelden, verhalen en herinneringen worden opgeslagen en waarover iemand kan nadenken en spreken. Overdracht kan volgens de tekst ontstaan doordat verdrongen herinneringen uit dit geheugen worden geactiveerd.

Fantasieën

Innerlijke voorstellingen of scenario’s die emotioneel betekenisvol zijn en mede bepalen hoe iemand zichzelf, anderen en relaties ervaart. Fantasieën kunnen bewust of onbewust zijn en spelen een rol bij conflictpathologie en het psychisch toevluchtsoord.

Freud

Sigmund Freud wordt in de tekst beschreven als de belangrijkste grondlegger van de psychoanalyse. Hij ontwikkelde het idee dat psychische klachten voortkomen uit onderliggende, onbewuste emotionele conflicten uit de kindertijd.

Gevoelens

Emoties waarover iemand kan denken en spreken. In de ontwikkeling worden lichamelijke affecten eerst betekenisvolle emoties en vervolgens gevoelens die bewust gereflecteerd en verwoord kunnen worden.

Hechting

De emotionele verbondenheid met belangrijke anderen. De tekst benadrukt dat veilige of onveilige hechting bepaalt of zorg, nabijheid en afhankelijkheid als prettig of juist bedreigend worden ervaren.

Hypnotherapeutische methode

Freuds aanvankelijke, actieve behandelmethode waarmee hij verandering in angstig denken nastreefde. Later verving hij deze aanpak door luisteren naar vrije associaties.

Impliciet geheugen

Een onbewuste vorm van geheugen waarin ervaringen worden opgeslagen zonder concrete beelden, verhalen of bewuste herinneringen. Het lichaam kan via impliciete geheugensporen automatisch reageren op prikkels.

Impliciete geheugenprocessen

Onbewuste geheugenprocessen waardoor vroegkinderlijke of stressvolle ervaringen doorwerken zonder dat iemand zich deze bewust herinnert. Ze vormen innerlijke werkmodellen die relaties, emoties en reacties sturen.

Impliciet zelf

De onbewuste blauwdruk van het zelf die ontstaat uit vroegkinderlijke ervaringen die niet bewust konden worden opgeslagen. Dit zelf beïnvloedt voelen, reageren, relaties aangaan en emotieregulatie.

Innerlijke werkmodellen

Onbewuste relationele blauwdrukken die ontstaan uit vroege ervaringen en bepalen hoe iemand relaties vormgeeft, emoties reguleert en zichzelf en anderen verwacht te ervaren.

Intensive short-term dynamic psychotherapy (ISTDP)

Een hedendaagse evidence-based psychodynamische behandelvorm die voortkomt uit psychoanalytische concepten. De tekst noemt ISTDP als voorbeeld van moderne psychodynamische psychotherapie.

Intersubjectieve psychoanalyse

Een stroming binnen de psychoanalyse die benadrukt dat wat in therapie gebeurt ontstaat in de unieke interactie tussen patiënt en therapeut. Niet alleen overdracht van de patiënt is belangrijk; ook het bewuste en onbewuste aandeel van de therapeut beïnvloedt het proces.

Kern van psychodynamische behandeling

Het onderzoeken en bewerken van het onbewuste deel van psychische problemen. De behandeling richt zich op belemmerende emotionele patronen en nieuwe ervaringen binnen de therapeutische relatie.

Kleiniaanse psychoanalyse

Een psychoanalytische stroming rond Melanie Klein waarin agressie, fantasieën en zeer vroege kinderlijke ervaringen een centrale rol spelen. De tekst plaatst deze naast de Freudiaanse nadruk op seksualiteit.

Kortdurende psychoanalytische steungevende psychotherapie (KPSP)

Een moderne evidence-based psychodynamische behandelvorm die in de tekst wordt genoemd als een van de hedendaagse therapieën waarin psychoanalytische concepten terugkomen.

Kwaliteit van de therapeutische relatie

De mate waarin de relatie tussen patiënt en therapeut veilig, werkbaar en betekenisvol is. Volgens de tekst is deze kwaliteit van groot belang voor het slagen van psychotherapie en krijgt zij in psychodynamische therapie veel aandacht.

Leertherapie

Therapie die de therapeut zelf ondergaat om eigen persoonlijkheidsstijl, innerlijke conflicten en persoonlijke problemen beter te leren kennen, zodat deze de therapeutische relatie met patiënten zo min mogelijk verstoren.

Lichamelijke verschijnselen

Fysieke signalen of klachten die kunnen wijzen op affecten die nog geen betekenis als emoties hebben gekregen. Vooral bij traumatisering is aandacht voor lichamelijke ervaringen belangrijk.

Loochenen

Een afweermechanisme waarbij een pijnlijke of schaamtevolle ervaring wordt ontkend of zodanig wordt verdraaid dat de emotionele dreiging minder voelbaar wordt.

Melanie Klein

Psychoanalytica die in de tekst wordt genoemd vanwege haar nadruk op agressieve driften, destructieve fantasieën en zeer vroege kinderlijke ervaringen binnen de psychoanalyse.

Mentaliseren

Het vermogen om eigen en andermans ervaringen, emoties en gedrag te begrijpen in termen van innerlijke toestanden. Bij ontwikkelingspathologie helpt de therapeut de patiënt woorden en betekenis te vinden en hierover te reflecteren.

Mentalization-based therapy (MBT)

Een evidence-based psychodynamische therapie waarin het vermogen tot mentaliseren centraal staat. De tekst noemt MBT als hedendaagse behandelvorm waarin psychoanalytische concepten terugkomen.

Narcistische trekken

Persoonlijkheidskenmerken waarbij sprake kan zijn van disfunctioneel zelfgevoel, disfunctionele emoties en forse interpersoonlijke problemen. In de tekst worden ze gekoppeld aan terugtrekking in een psychisch toevluchtsoord en fantasieën van zelfredzaamheid.

Objectiverend zelf

Het vermogen om met enige afstand naar zichzelf te kijken en over zichzelf te reflecteren. Dit zelf speelt een belangrijke rol bij emoties zoals schaamte, trots en schuld.

Oedipuscomplex

Een klassiek psychoanalytisch concept dat in de tekst wordt genoemd als onderdeel van het populaire beeld van Freuds theorie, waarin kinderen verlangens zouden hebben richting de ouder van het andere geslacht.

Onbewuste conflicten

Emotionele conflicten, verlangens of fantasieën die buiten het bewustzijn blijven maar wel psychische klachten en gedrag beïnvloeden. Volgens Freud vormen zij de verborgen oorzaak onder het zichtbare symptoom.

Onbewust functioneren

Het functioneren waarbij emoties, herinneringen, fantasieën en afweerprocessen iemands handelen beïnvloeden zonder dat die persoon zich daarvan bewust is.

Ontwikkelingsgeschiedenis

Het geheel van vroege ervaringen dat mede bepaalt hoe iemand zichzelf, anderen, relaties, emoties en klachten ervaart. In psychodynamische behandeling is dit een centraal aandachtspunt.

Ontwikkelingspathologie

Psychopathologie waarbij bepaalde psychische functies onvoldoende zijn ontwikkeld, zoals emoties herkennen, verdragen, verwoorden, mentaliseren en vertrouwen op anderen als betrouwbare informatiebron. Het gaat hier niet om DSM-ontwikkelingsstoornissen.

Overdracht

Het verschijnsel waarbij de patiënt de therapeut beleeft op een manier die samenhangt met vroegere ervaringen met belangrijke personen. Overdracht geeft toegang tot onbewust materiaal en is daarom belangrijk therapeutisch materiaal.

Persoonlijkheidsstijl

De karakteristieke manier waarop iemand zichzelf, anderen, emoties en relaties ervaart en hanteert. Volgens de psychodynamische benadering ontstaat deze stijl mede in vroege relaties en kan zij klachten in stand houden.

Projectie

Een afweermechanisme waarbij iemand eigen afgekeurde emoties, verlangens of impulsen aan een ander toeschrijft en die ander vervolgens op grond daarvan beoordeelt.

Pseudo-mentaliseren

Een schijnbare vorm van verklaren of nadenken over innerlijke toestanden die moeilijk te volgen is en niet werkelijk helpt om emoties te begrijpen. De tekst noemt dit bij patiënten met ontwikkelingspathologie.

Psychisch toevluchtsoord

Een innerlijke fantasiewereld of veilige plek waarin iemand zich terugtrekt om pijn, angst, schaamte en relationele teleurstelling te vermijden. Het biedt bescherming, maar belemmert wederkerige relaties en verandering.

Psychodynamiek

Het idee dat psychische krachten, zoals emoties en gedachten, beweeglijk zijn en met elkaar in conflict kunnen komen. Dit vormt de basis van de hedendaagse term psychodynamische psychotherapie.

Psychodynamische psychotherapie

Een vorm van psychotherapie die voortbouwt op psychoanalytische concepten en zich richt op onbewuste processen, emotionele patronen, ontwikkelingsgeschiedenis, overdracht en de therapeutische relatie.

Psychopathologie

Psychisch lijden en klachten zoals depressie, angst, leegte, betekenisloosheid, onzekerheid, relationele problemen of seksuele moeilijkheden. Psychodynamisch wordt psychopathologie begrepen als problematische emotieregulatie en persoonlijke betekenisgeving.

Psychoanalyse

De historische basis van de psychodynamische benadering, gericht op het bewust maken van onbewuste conflicten. Zij wordt in de tekst de grootmoeder van de psychotherapie genoemd.

Rationele reflectie

Het verstandelijk kunnen nadenken over ervaringen, patronen en emoties. Bij ontwikkelingspathologie moet rationele reflectie gekoppeld raken aan emotionele beleving om therapeutisch betekenisvol te worden.

Rouwverwerking

Een belangrijk onderdeel van psychodynamische therapie waarin de patiënt leert accepteren wat er niet was, niet is geweest en niet meer zal komen. Het verleden kan niet worden veranderd, maar de beleving ervan kan wel veranderen.

Subjectief zelf

Het persoonlijke narratief van wie iemand is geworden door wat hij of zij heeft meegemaakt. Dit zelf ontstaat uit bewuster opgeslagen ervaringen vanaf ongeveer het derde of vierde levensjaar.

Symptoomgerichte behandeling

Een behandeling die zich richt op het verminderen van concrete klachten zonder de onderliggende oorzaak uitgebreid te onderzoeken. De tekst erkent dat dit effectief kan zijn, maar contrasteert dit met de psychodynamische focus op onbewuste problematiek.

Tegenoverdracht

De gevoelens en reacties van de therapeut tegenover de patiënt. Deze kunnen informatie geven over wat zich impliciet en onbewust afspeelt in de patiënt of tussen patiënt en therapeut.

Therapeutische relatie

De werkrelatie tussen patiënt en therapeut waarin overdracht, breuken, herstel en nieuwe relationele ervaringen plaatsvinden. In psychodynamische therapie is deze relatie zowel middel als onderwerp van behandeling.

Transference-focused psychotherapy (TFP)

Een evidence-based psychodynamische behandelvorm waarin overdracht centraal staat. De tekst noemt TFP als moderne therapie die voortbouwt op psychoanalytische concepten.

Vermijding

Een afweermechanisme waarbij iemand situaties, herinneringen of prikkels uit de weg gaat die een schaamtevolle, pijnlijke of bedreigende emotionele ervaring kunnen oproepen.

Verdringing

Het onbewust buiten het bewustzijn houden van pijnlijke, schaamtevolle of schuldbeladen herinneringen, emoties of verlangens. Verdrongen materiaal kan later via symptomen, dromen, overdracht of klachten terugkeren.

Vrije associaties

De psychoanalytische techniek waarbij de patiënt vertelt wat spontaan in hem of haar opkomt. Freud gebruikte dit om toegang te krijgen tot onderliggende onbewuste conflicten.

Vroegkinderlijke traumatisering

Vroege ervaringen waarin een kind onvoldoende hulp krijgt om lichamelijke en emotionele signalen betekenis te geven. In de tekst wordt dit gekoppeld aan ontwikkelingspathologie en onvoldoende afstemming tussen ouder en kind.

Weerstand

Onbewuste tegenwerking tegen bewustwording van pijnlijke conflicten, herinneringen of gevoelens. Volgens Freud ontstaat weerstand omdat dreigende herkenning angst, schaamte of schuld oproept.

Zelfpsychologie

Een psychoanalytische stroming van Heinz Kohut waarin empathisch reageren een belangrijke therapeutische techniek werd. De tekst noemt dit als reactie op te terughoudende vormen van abstinentie.