Społeczeństwo i jego problemy

Społeczeństwo

samowystarczalna forma życia zbiorowego: historycznie ukształtowany układ zbiorowości społecznych powiązanych instytucjami, normami, działaniami i kulturą; potocznie: ogół mieszkańców danego terytorium.

Stratyfikacja społeczna

hierarchiczny podział społeczeństwa wynikający z nierównego dostępu do dóbr (zwłaszcza: bogactwa, władzy i prestiżu).

Klasa społeczna

część społeczeństwa o podobnej sytuacji ekonomicznej (dochody, majątek), zwykle powiązanej też z wykształceniem i rodzajem wykonywanej pracy.

Klasa wyższa

nieliczna, najzamożniejsza klasa, właściciele dużych firm, najwyższe kadry kierownicze, najbardziej prestiżowe zawody

Struktura warstwowa

podział społeczeństwa na warstwy, których członkowie mają poczucie wspólnej pozycji i statusu; większą rolę odgrywają styl życia, kultura, poglądy i prestiż.

Struktura wieku (wiek ekonomiczny)

wiek przedprodukcyjny; wiek produkcyjny (mobilny 18–44, niemobilny 45–59 kobiety i 45–64 mężczyźni); wiek poprodukcyjny.

Ruchliwość społeczna

przemieszczanie się jednostek lub grup w strukturze społecznej.

Pionowa ruchliwość społeczna

awans lub degradacja;

Horyzontalna ruchliwość społeczna

zmiana w obrębie podobnego poziomu

Międzypokoleniowa ruchliwość społeczna

Ruchliwość społeczna względem rodziców

Wewnątrzpokoleniowa ruchliwość społeczna

ruchliwość społeczna w ciągu życia

Indywidualna i zbiorowa ruchliwość społeczna

dotyczy jednostek lub całych grup

Strukturalna ruchliwość społeczna

ruchliwość społeczna, która wynika ze zmian w gospodarce

Wymienna (cyrkulacyjna) ruchliwość społeczna

,,wymiana miejsc” bez zmiany struktury.

Pauperyzacja

zubożenie (m.in. części klasy robotniczej i innych grup) po przemianach ustrojowych.

Analfabetyzm funkcjonalny

formalne wykształcenie nie przekłada się na praktyczne umiejętności (np. czytanie ze zrozumieniem, pisanie, użycie wiedzy).

Homo sovieticus

typ człowieka ukształtowany przez system sowiecki; kojarzony m.in. z biernością, roszczeniowością wobec państwa, unikaniem odpowiedzialności, oportunizmem i podporządkowaniem władzy.

Ubóstwo

niezaspokojenie podstawowych potrzeb i/lub niemożność osiągnięcia minimalnego standardu życia.

Klasa średnia

najliczniejsza; przedsiębiorcy, menadżerowie, specjaliści, wykwalifikowani pracownicy (czasem dzielona na niższą i wyższą)

Klasa niższa

osoby o niższych dochodach i kwalifikacjach, częściej wykonujące proste prace

Współczynnik Giniego

miara nierówności dochodów (0 – pełna równość; 1 – maksymalna nierówność); im wyższa wartość, tym większe nierówności.

Emigracja

wyjazd z kraju.

Imigracja

przyjazd do kraju

Reemigracja

powrót emigranta.

Repatriacja

powrót do ojczyzny, często zorganizowany (np. po wojnach).

Impatriacja

powrót obywateli urodzonych za granicą.

Uchodźca

osoba zmuszona do opuszczenia kraju z obawy przed prześladowaniami lub z powodu konfliktu zbrojnego.

Uchodźca wewnętrzny

osoba zmuszona do opuszczenia miejsca zamieszkania, ale pozostająca w granicach własnego państwa.

Ubóstwo absolutne

Pojęcie oparte na „koszyku” dóbr i usług niezbędnych do życia

Minimum egzystencji

granica skrajnego ubóstwa, określająca poziom niezbędny do przetrwania

Minimum socjalne

granica niedostatku, uwzględniająca podstawowe potrzeby życiowe

Ubóstwo względne (relatywne)

określane w odniesieniu do poziomu życia w danym społeczeństwie (np. poniżej określonego procentu mediany dochodów)

Podklasa

osoby trwale wykluczone lub słabo „włączone” w rynek pracy; skrajna bieda, niestabilne warunki życia, często dziedziczenie wykluczenia („kultura przetrwania”)

feminizacja biedy

większe ryzyko ubóstwa wśród kobiet

kultura ubóstwa

mechanizmy utrwalające biedę oraz jej przekazywanie z pokolenia na pokolenie