Społeczeństwo i jego problemy

Społeczeństwo

samowystarczalna forma życia zbiorowego: historycznie ukształtowany układ zbiorowości społecznych powiązanych instytucjami, normami, działaniami i kulturą; potocznie: ogół mieszkańców danego terytorium.

Stratyfikacja społeczna

hierarchiczny podział społeczeństwa wynikający z nierównego dostępu do dóbr (zwłaszcza: bogactwa, władzy i prestiżu).

Klasa społeczna

część społeczeństwa o podobnej sytuacji ekonomicznej (dochody, majątek), zwykle powiązanej też z wykształceniem i rodzajem wykonywanej pracy.

Podział klasowy

klasa wyższa – nieliczna, najzamożniejsza; właściciele dużych firm, najwyższe kadry kierownicze, najbardziej prestiżowe zawody; klasa średnia – najliczniejsza; przedsiębiorcy, menadżerowie, specjaliści, wykwalifikowani pracownicy (czasem dzielona na niższą i wyższą); klasa niższa – osoby o niższych dochodach i kwalifikacjach, częściej wykonujące proste prace; podklasa (underclass) – osoby trwale wykluczone lub słabo „włączone” w rynek pracy; skrajna bieda, niestabilne warunki życia, często dziedziczenie wykluczenia (tzw. „kultura przetrwania”).

Struktura warstwowa

podział społeczeństwa na warstwy, których członkowie mają poczucie wspólnej pozycji i statusu; większą rolę odgrywają styl życia, kultura, poglądy i prestiż.

Struktura wieku (wiek ekonomiczny)

wiek przedprodukcyjny; wiek produkcyjny (mobilny 18–44, niemobilny 45–59 kobiety i 45–64 mężczyźni); wiek poprodukcyjny.

Ruchliwość społeczna

przemieszczanie się jednostek lub grup w strukturze społecznej.

Typy ruchliwości społecznej

pionowa (wertykalna) – awans lub degradacja; pozioma (horyzontalna) – zmiana w obrębie podobnego poziomu; międzypokoleniowa – względem rodziców; wewnątrzpokoleniowa – w ciągu życia; indywidualna i zbiorowa – dotyczy jednostek lub grup; strukturalna – wynika ze zmian w gospodarce; wymienna (cyrkulacyjna) – „wymiana miejsc” bez zmiany struktury.

Pauperyzacja

zubożenie (m.in. części klasy robotniczej i innych grup) po przemianach ustrojowych.

Analfabetyzm funkcjonalny

formalne wykształcenie nie przekłada się na praktyczne umiejętności (np. czytanie ze zrozumieniem, pisanie, użycie wiedzy).

Homo sovieticus

typ człowieka ukształtowany przez system sowiecki; kojarzony m.in. z biernością, roszczeniowością wobec państwa, unikaniem odpowiedzialności, oportunizmem i podporządkowaniem władzy.

Ubóstwo

niezaspokojenie podstawowych potrzeb i/lub niemożność osiągnięcia minimalnego standardu życia.

Ujęcia ubóstwa

absolutne – oparte na „koszyku” dóbr i usług niezbędnych do życia (minimum egzystencji – granica skrajnego ubóstwa; minimum socjalne – granica niedostatku); względne (relatywne) – w odniesieniu do poziomu życia w danym społeczeństwie (np. poniżej określonego procentu mediany dochodów).

Pojęcia związane z ubóstwem

feminizacja biedy – większe ryzyko ubóstwa wśród kobiet; kultura ubóstwa – mechanizmy utrwalające biedę i przekazywanie jej międzypokoleniowo.

Przestępczość

zjawisko popełniania czynów zabronionych; jej poziom zależy m.in. od sytuacji społeczno-ekonomicznej i sprawności instytucji.

Alkoholizm

uzależnienie od alkoholu prowadzące do szkód zdrowotnych i społecznych (np. rozpad więzi rodzinnych, przemoc, marginalizacja).

Nierówności społeczne

różnice w dostępie do zasobów i szans (dochody, edukacja, prestiż, władza), związane z pozycją w hierarchii.

Współczynnik Giniego

miara nierówności dochodów (0 – pełna równość; 1 – maksymalna nierówność); im wyższa wartość, tym większe nierówności.

Migracja

przemieszczenie się osób w przestrzeni na dłuższy czas lub na stałe.

Migracja

przemieszczenie się osób w przestrzeni na dłuższy czas lub na stałe.

Migracje wewnętrzne

przemieszczenia w obrębie jednego kraju.

Migracje zewnętrzne

przemieszczenia międzynarodowe.

Emigracja

wyjazd z kraju.

Imigracja

przyjazd do kraju.

Reemigracja

powrót emigranta.

Repatriacja

powrót do ojczyzny, często zorganizowany (np. po wojnach).

Impatriacja

powrót obywateli urodzonych za granicą.

Uchodźca

osoba zmuszona do opuszczenia kraju z obawy przed prześladowaniami lub z powodu konfliktu zbrojnego.

Uchodźca wewnętrzny (IDP)

osoba zmuszona do opuszczenia miejsca zamieszkania, ale pozostająca w granicach własnego państwa.