Historia Polski X-XIX Wieku

966

Chrzest księcia Polan Mieszka I.

972

Zwycięstwo wojsk Mieszka I w bitwie pod Cedynią (pokonał niemieckiego margrabiego Hodona).

992

Śmierć Mieszka I. Jego syn z małżeństwa z Dobrawą, Bolesław Chrobry, zostaje księciem.

997

Śmierć Wojciecha, byłego biskupa Pragi czeskiej, podczas wyprawy misyjnej do Prus.

1000

Zjazd w Gnieźnie z udziałem cesarza Niemiec Ottona III.

1002-18

Wojny polsko-niemieckie po śmierci Ottona III (najpierw z królem, a potem cesarzem Henrykiem II).

1018

Zdobycie Grodów Czerwieńskich (na dzisiejszej Ukrainie) w wyniku wojen z Księstwem Kijowskim (zostaną utracone w 1031 roku).

1025

Koronacja Bolesława Chrobrego na króla Polski. Śmierć Bolesława. Koronacja jego syna, Mieszka II na króla Polski.

1031

W wyniku serii porażek Mieszko II traci część posiadłości ojca i musi uciekać z Polski. Korona królewska zostanie wysłana przez przeciwników Mieszka cesarzowi niemieckiemu.

1038

Najazd na Polskę czeskiego księcia Brzetysława. Mniej więcej w tym samym czasie (poczynając od ok. 1032 roku) ma miejsce seria buntów pogańskich na ziemiach polskich przeciwko Kościołowi.

1076

Bolesław Śmiały (wnuk Mieszka II) koronuje się na króla Polski.

1079

W wyniku konfliktu z częścią duchowieństwa i możnowładztwa (czego konsekwencją był m.in. rozkaz egzekucji spiskującego biskupa krakowskiego Stanisława) Bolesław Śmiały ucieka z Polski.

1109

Najazd niemiecki na Polskę. Obrona Głogowa i bitwa na Psim Polu.

1116-22

Książę Bolesław Krzywousty podbija Pomorze Gdańskie i Pomorze Zachodnie.

1138

Umiera Bolesław Krzywousty, dzieląc w testamencie Polskę pomiędzy synów i wprowadzając zasadę senioratu (formalnej władzy zwierzchniej najstarszego męskiego członka rodziny nad resztą książąt).

1138-1320

Okres tak zwanego rozbicia dzielnicowego Polski, podzielonej na wiele małych księstw.

1180

Zjazd w Łęczycy. W zamian za poparcie dla księcia zwierzchniego Kazimierza Sprawiedliwego Kościół otrzymuje pierwsze przywileje (specjalne prawa). Jest to początek nadawania przez władców przywilejów różnym grupom społecznym.

1211

Założenie (lokacja) Złotoryi – pierwszego miasta na ziemiach polskich zorganizowanego w oparciu o niemieckie prawa miejskie i zasady projektowania przestrzeni miejskiej.

1226

Książę Konrad panujący na Mazowszu zaprasza do Polski Krzyżaków w celu pomocy przy podboju i chrystianizacji ziem pogańskich Prusów.

1241

Klęska rycerstwa polskiego pod Legnicą w bitwie z wojskami mongolskimi pod dowództwem Ugedeja, syna Czyngis-chana.

1264

Statut kaliski, wydany przez księcia Wielkopolski, Bolesława Pobożnego. Pierwszy znany akt prawny gwarantujący wolność osobistą i gospodarczą osiedlającym się na ziemiach polskich Żydom przybywającym z Zachodu.

1295

Książę Przemysł II, po zjednoczeniu części ziem polskich, koronuje się na króla Polski (zostanie zamordowany w następnym roku).

1300

Król Czech Wacław II, po zdobyciu kontroli nad częścią ziem polskich, koronuje się na króla Polski. Będzie formalnie panował do swojej śmierci pięć lat później.

1308

Krzyżacy przejmują kontrolę nad Pomorzem Gdańskim.

1320

Książę Władysław Łokietek koronuje się w Krakowie na króla Polski. Ostateczny koniec rozbicia dzielnicowego.

1331

Wielka bitwa z Krzyżakami pod Płowcami (sukces Polski, ale niewykorzystany).

1333

Po śmierci Łokietka królem zostaje jego syn, Kazimierz Wielki (ostatni Piast na tronie Polski).

1343

Pokój w Kaliszu między Polską a Zakonem Krzyżackim. Polska odzyskuje Kujawy oraz ziemię dobrzyńską, ale Krzyżacy utrzymują kontrolę nad Pomorzem Gdańskim.

1364

Fundacja Akademii Krakowskiej, pierwszej uczelni w Polsce (dziś Uniwersytet Jagielloński).

1370

Śmierć Kazimierza Wielkiego. Władzę przejmuje jego siostrzeniec, syn króla Węgier i Elżbiety Łokietkówny, Ludwik Andegaweński.

1374

Przywilej koszycki wydany przez Ludwika Andegaweńskiego w celu uzyskania poparcia rycerstwa dla koronacji po jego śmierci jednej z jego córek (Ludwik nie miał synów) na tron Polski. W zamian za to rycerstwo uzyskało między innymi zmniejszenie podatków i obietnicę, że król nie będzie nakładał żadnych podatków bez jego zgody.

1385

Unia w Krewie między Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim.

1386

Chrzest księcia Jagiełły, który przyjmuje imię Władysław i ślub z królową Polski Jadwigą Andegaweńską.

1399

Śmierć Jadwigi. Władysław Jagiełło zostaje samodzielnym władcą Polski.

1409-11

Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim.

1410

Bitwa pod Grunwaldem (15 lipca). Wielkie zwycięstwo polsko-litewskie nie zostało wykorzystane strategicznie.

1430-33

Przywileje w Jedlni i Krakowie wydane przez Władysława Jagiełłę dla szlachty w celu zapewnienia tronu jego synowi, zatwierdzający m.in. zasadę nietykalności osobistej szlachcica, jeśli nie został skazany wyrokiem sądu.

1434

Śmierć Władysława Jagiełły.

1444

Klęska wojsk polsko-węgierskich w bitwie z Turkami pod Warną, w której ginie też syn Jagiełły, król Polski i (od 1440 r.) także Węgier, Władysław później nazwany Warneńczykiem.

1454-66

Wojna Trzynastoletnia między Polską, a Zakonem Krzyżackim. Polska odzyskuje kontrolę nad górnym biegiem Wisły i Pomorze Gdańskie (od 1308 w rękach krzyżackich).

1493

Pierwsze zwołanie dwuizbowego sejmu walnego (czyli generalnego) składającego się z wybieranych posłów i mianowanych senatorów.

1497

Nieudana wyprawa przeciwko wojskom Hospodara Mołdawii (źródło powiedzenia „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta”).

1505

Konstytucja Nihil novi, czyli „nic nowego”. Zatwierdzenie przez króla Aleksandra Jagiellończyka dotychczasowych przywilejów dla szlachty. Wzmocnienie roli Izby Poselskiej kosztem Senatu.

1519-21

Ostatnia wojna z Zakonem Krzyżackim.

1525

Ostatni wielki mistrz krzyżacki, Albrecht Hochenzollern rozwiązuje (sekularyzuje) Państwo Zakonne i uzyskuje tytuł księcia zależnego od Polski (tzw. Hołd pruski).

1529

Mazowsze, które dotąd było lennem, czyli terytorium zależnym Polski, zostaje ostatecznie wcielone do Królestwa Polskiego.

1537

„Wojna kokosza”. Rokosz, czyli bunt szlachty przeciwko królowi Zygmuntowi Staremu (którego oskarża się o absolutystyczne zapędy) ostatecznie zakończony kompromisem.

1569

Unia lubelska. Polska i Litwa zostają połączone politycznie i stają się jednym państwem, choć z oddzielnym dla obu terytoriów wojskiem, skarbem i urzędami. Od tego momentu państwo polsko-litewskie nazywa się często również Rzeczpospolitą Obojga Narodów (RON).

1572

Umiera bezdzietnie Zygmunt August, ostatni król z dynastii Jagiellonów.

1573

Pierwsza wolna elekcja wybiera kandydata francuskiego (Henryka Walezego, koronowanego na wiosnę 1574; nowy król wróci potajemnie do Francji objąć tron po śmierci brata kilka miesięcy później).

1577-82

Wojna polsko-moskiewska o Inflanty (dzisiejsza Łotwa i część Estonii), zakończona zwycięstwem Polski.

1596

Unia brzeska. Część prawosławnych mieszkańców Rzeczypospolitej uznaje katolickiego papieża za swojego zwierzchnika (zamiast patriarchy Moskwy), tworząc tzw. Kościół greckokatolicki.

1605

Zwycięstwo wojsk polskich w wojnie ze Szwedami pod Kircholmem.

1610

Zwycięstwo wojsk polskich w wojnie z Rosją pod Kłuszynem.

1610-12

Wojska polskie, w efekcie kilkuletnich wojen z Rosją (tzw. dymitriady, od imienia Dymitr, przyjmowanego przez kolejnych pretendentów do korony carskiej, wspieranych przez polskiego króla Zygmunta Wazę) zdobywają Moskwę i zajmują na dwa lata zamek na Kremlu.

1620-21

Wojna polsko-turecka. Klęska pod Cecorą (1620) i udana obrona Chocimia (1621).

1621-29

Seria wojen ze Szwecją o Inflanty i o ujście Wisły. W 1627 roku świeżo utworzona flota polska zwycięża Szwedów pod Oliwą, obok Gdańska.

1648

Powstanie Kozaków pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego na Ukrainie.

1655-60

Wojna polsko-szwedzka, tak zwany „potop szwedzki”. Wojska Karola Gustawa najeżdżają i pustoszą RON.

1658

Unia hadziacka. Porozumienie pomiędzy Rzeczpospolitą Obojga Narodów a zamieszkującymi Ruś (dzisiejsza Ukraina) Kozakami podpisane w Hadziaczu przewidywało nadanie ziemiom zajmowanym przez Kozaków podobnego statusu, jak Litwa w unii lubelskiej (autonomiczne urzędy, autonomiczne

wojsko itp. w ramach RON). Postanowienia unii hadziackiej nie zostały ostatecznie nigdy wcielone w życie.

1668

Abdykacja króla Jan Kazimierza Wazy.

1673

Zwycięstwo hetmana Jana Sobieskiego przeciwko Turkom pod Chocimiem. Sobieski zostanie wybrany królem Polski w następnym roku.

1683

Odsiecz wiedeńska. Król Jan III Sobieski na czele husarii polskiej rozbija wojska tureckie oblegające stolicę Austrii.

1699

Pokój z Turcją w Karłowicach, na mocy którego Polska odzyskuje utracone wcześniej ziemie.

1700-21

Polska bierze udział w wojnie północnej.

1704

Elekcja wspieranego przez Szwedów Stanisława Leszczyńskiego na króla Polski (w tym czasie od kilku lat na tronie polskim panował August II Mocny z saskiej dynastii Wettynów).

1709

Po zwycięstwie Rosjan nad Szwedami w bitwie pod Połtawą Stanisław Leszczyński musi uciekać z Polski. Na tron wraca, dzięki poparciu cara Piotra I, August II Mocny (jest to początek postępujących wpływów rosyjskich w Polsce).

1717

Tzw. Sejm niemy, jednodniowe obrady parlamentu, który przyjął w narzuconym z góry milczeniu (żeby uniemożliwić wykorzystanie prawa liberum veto) przedstawione propozycje. Pomimo pewnych aspektów reformatorskich, sejm niemy uznaje się za jeden z najważniejszych momentów dla umocnienia wpływów rosyjskich w Polsce.

1732

Traktat trzech czarnych orłów. Porozumienie polityczne pomiędzy Rosją, Prusami i Austrią, które miały wspólnie decydować o obsadzie tronu królewskiego w Polsce, a w razie potrzeby, również zbrojnie interweniować.

1733-35

Wojna o sukcesję (następstwo tronu) polską. Mocarstwa europejskie (głównie Francja i Hiszpania z jednej, a Rosja, Prusy i Austria z drugiej) wsparły różne kandydatury po śmierci króla Augusta Mocnego. Ostatecznie następcą tron został syn Augusta, również August (znany jako August III Sas), zmuszając do ucieczki Stanisława Leszczyńskiego, który ponownie ubiegał się o koronę polską.

1764

W czasie ostatniej elekcji przed rozbiorami królem Polski zostaje wspierany przez stronnictwo rosyjskie polski magnat Stanisław August Poniatowski.

1768-72

Konfederacja barska. Zbrojny związek części tradycyjnej, katolickiej szlachty, w obronie dawnych tradycji i przeciwko reformom. Był to faktyczny bunt przeciwko polityce Stanisława Augusta Poniatowskiego i stał się pretekstem dla Rosji, Prus i Austrii do dokonania pierwszego rozbioru Polski.

1772

Pierwszy rozbiór Polski.

1773

Powołanie Komisji Edukacji Narodowej. Była to jedna z instytucji stworzonych w duchu reform Oświecenia (miała charakter świecki) i miała nadzorować nowoczesne kształcenie młodzieży w RON.

1788-92

Obrady Sejmu Czteroletniego, znanego także jako Sejm Wielki.

1791

Uchwalenie Konstytucji 3 Maja, drugiej tego typu ustawy na świecie (po USA) i pierwszej w Europie.

1792

Konfederacja targowicka. Zbrojny związek części szlachty będący buntem przeciwko reformom Konstytucji 3 Maja. Pretekst do drugiego rozbioru Polski.

1793

Drugi rozbiór Polski (biorą w nim udział tylko Rosja i Prusy).

1794

Insurekcja (powstanie) kościuszkowska. Powstanie antyrosyjskie i antypruskie pod dowództwem Tadeusza Kościuszki, uczestnika walk o niepodległość USA w latach osiemdziesiątych. Celem było pokonanie wojsk państw zaborców, jednak pomimo pojedynczych zwycięstw (m.in. pod Racławicami) insurekcja ostatecznie upadła w drugiej połowie roku.

1795

Trzeci i ostateczny rozbiór Polski (z udziałem wszystkich trzech mocarstw: Austrii, Prus i Rosji). Abdykacja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

1797

Powstanie Legionów Polskich we Włoszech, które walczyły u boku Napoleona Bonaparte.

1807

Utworzenie Księstwa Warszawskiego, małego państwa polskiego zależnego.

1808

Udział wojsk polskich w wyprawie Napoleona do Hiszpanii.

1809

Wojna polsko-austriacka, w wyniku której (i dzięki poparciu Francji) Księstwo Warszawskie powiększa swoje terytorium.

1812

Udział wojsk polskich w wyprawie Napoleona do Rosji.

1815

W wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego (po ostatecznym upadku Napoleona) ziemie polskie pozostają pod władzą 3 zaborców. Zostaje utworzona maleńka Rzeczpospolita Krakowska (inaczej, Wolne Miasto Kraków), formalnie niezależna, faktycznie pod zwierzchnictwem Austrii. Zachodnia część zaboru rosyjskiego otrzymuje nazwę Królestwa Polskiego i - w ramach nadanej przez Rosjan konstytucji - pewną autonomię, pozostając formalnie zależna od cara rosyjskiego, który jednocześnie otrzymuje dziedziczny tytuł króla Polski.

1830-31

Powstanie listopadowe przeciwko władzy rosyjskiej w Królestwie Polskim oraz na dawnych ziemiach RON wcielonych bezpośrednio do Rosji (m.in. Litwie). Upadek powstania przynosi zaostrzenie polityki rosyjskiej wobec Polaków.

1846

Rabacja chłopska w Galicji, czyli powstanie chłopów przeciwko szlachcie, w wyniku którego Austriacy likwidują Rzeczpospolitą Krakowską, wcielając ją w całości do swojego państwa.

1848

Powstanie antypruskie w Wielkim Księstwie Poznańskim (Wielkopolska wcielona do Królestwa Pruskiego w wyniku rozbiorów) na fali europejskiej Wiosny Ludów. Po niecałych dwóch miesiącach walk i potyczek, powstanie zostaje zdławione.

1863-64

Powstanie Styczniowe w Królestwie Polskim. W przeciwieństwie do Powstania Listopadowego, miało ono charakter głównie walk partyzanckich, gdyż powstańcy unikali dużych, otwartych bitew z dużo lepiej wyszkoloną, wyposażoną i o wiele liczniejszą armią rosyjską.

1867

Austria przekształca się w Austro-Węgry. Zmiana polityki w całym zaborze: Galicja, czyli większość terytoriów dawnej Polski pod kontrolą austro-węgierską, otrzymuje autonomię. Stopniowo będzie to najbardziej liberalny zabór wobec ludności polskiej.

1879

Tzw. Noc Apuchtinowska (od nazwiska rosyjskiego kuratora oświaty w Warszawie) w Królestwie Polskim. Zakaz używania języka polskiego w szkołach na terenie całego zaboru rosyjskiego i rosnąca rusyfikacja.

1885-90

Tzw. Rugi Pruskie, czyli masowe wysiedlenia z terenu Cesarstwa (od 1871r.) Pruskiego polskich emigrantów zarobkowych z innych zaborów, próbujących znaleźć pracę i osiedlić się na ziemiach zaboru pruskiego. Rosnąca germanizacja Wielkiego Księstwa Poznańskiego.