Wiedza o literaturze

Podstawowe elementy dzieła literackiego

1) Podmiot literacki→ fikcyjna osoba wypowiadająca się w utworze o nadrzędnej funkcji nad innymi bohaterami. W liryce jest osobą mówiącą, a w epice narratorem . Może być pierwszoosobowy (skonkretyzowany)(świadek zdarzeń, widzimy świat tylko częściowo, subiektywny) lub trzecioosobowy (wszechwiedzący i wszechobecny, obiektywny)

2) świat przedstawiony→ całokształt świata ukazanego w utworze literackim. Składa się na niego:

-czas i przestrzeń

-wydarzenia

-bohaterowie

-przeżycia bohaterów

Innym podziałem są

Rodzaje→gatunki→konwencje→temat→motywy

3) styl dzieła→ zespół zasad, zabiegów i środków językowo-stylistycznych, które nadają utworowi indywidualny charakter. Zależy od gatunku, konwencji, epoki, stylu autora.

Kompozycja utworu

Sposób uporządkowania i powiązania ze sobą wszystkich elementów świata przedstawionego.

Liryka→ kompozycje wyznaczają części tematyczne i obrazy liryczne

Epika→ kompozycje wyznaczają wątki, akcja, fabuła

Dramat→ kompozycje wyznacza akcja

Typy kompozycji:

A) zamknięta, czyli zwarta i spójna oraz jednoznaczna. Ma wyraźnie zaznaczony początek i koniec (epilog, morał, puenta). Do tego wydarzenia tworzą ciąg przyczynowo-skutkowy

B) otwarta, czyli luźna i zagadkowa bez wyraźnego zakończenia. Wydarzenia i obrazy w niej nie muszą tworzyć spójnego ciągu. Ważną za to rolę pełnią dygresje i epizody.

Dominanta kompozycyjna to element świata przedstawionego, który jest nadrzędny wobec pozostałych i określa charakter całej kompozycji dzieła.

Rodzaje literackie

Wyróżniamy trzy rodzaje literackie

Liryka, epika, dramat

Liryka wyraża wewnętrzne emocje i doznania. Na ich podstawie buduje refleksje o życiu i człowieku

Sytuacje liryczne→ okoliczności towarzyszące wypowiedzi podmiotu lirycznego

1) modlitwy

2) wyznania

3) rozmowy

Podział liryki ze względu na podmiot liryczny:

1. Liryka bezpośrednia→ podmiot mówi w pierwszej osobie

   a) liryka osobista→ podmiot sugeruje, że jest autorem

   b) liryka roli→ podmiot wciela się w postać fikcyjną

   c) liryka maski→ podmiot przyjmuje postać przedmiotu, idei, zwierzęcia, rośliny itd i można uznać że kryje się za nim autor

2. Liryka pośrednia→ podmiot liryczny mówi w 3 osobie

   a) liryka opisowa→ autor ujawnia swoje emocje przez krajobraz, zdarzenia, przedmiot

   b) liryka sytuacyjna→ podmiot prezentuje zdarzenie za pomocą narracji lub dialogu

3. Liryka inwokacyjna→ podmiot występuje jawnie i mówi do konkretnego adresata (osoby, zbioru osób, zjawiska)

4. Liryka podmiotu zbiorowego→ podmiot występuje w liczbie mnogiej 1 osoby

   Gatunki liryki

Fraszka→ krótki utwór liryczny zakończony zwykle puentą

Hymn→ podniosły utwór o charakterze uroczystym o tematach religijnych lub patriotycznych.

Oda→ to utwór o charakterze podniosłym i tematyce świeckiej. Wychwala bohatera, ideę, wydarzenie

Pieśń→ utwór pierwotnie związany ze śpiewem. Jest wierszowany i zrytmizowany o różnorakiej tematyce.

Psalm→ gatunek liryki wywodzący się z Biblii. Jest pieśnią o charakterze modlitewnym z elementami hymnu. Może mieć charakter dziękczynny, mądrościowy, lamentacyjny

Sonet→ utwór czternastowersowy. Dwie strofy czterowersowe o charakterze opisowym i dwóch strof trójwersowych (refleksyjno-filozoficzne)

Tren→ to utwór żałobny wyrażający żal po czyjejś śmierci. Rozpamiętuje zmarłego i jego dokonania

epika pochodzi z przekazów ustnych(mitów, legend, baśni) i charakteryzują się narracją i fabułą oraz czasem, przestrzenią, bohaterami i językiem

fabuła (wydarzenia) składają się ze wszystkich

1) wątków(szereg zdarzeń skupionych na jednej lub kilku postaci). Fabuła może być

1.a) wielowątkowa (np powieści)

1.b) jednowątkowa (np nowele)

2) akcji utworu (zawiązanie akcji→ rozwinięcie→punkt kulminacyjny→rozwiązanie akcji)

Przestrzeń w epice:

1. Konkretna

2. Fikcyjna

   Czas w epice

   a) historyczna→wydarzenia dzieją się w przeszłości

   b) współczesna→ czas utworu to czasy autora

   c) fantastyczna→ czas nie ma historycznych odpowiedników

Narrator dzieli się na

A)pierwszoosobowy-ma ograniczoną wiedzę, subiektywny

B) trzecioosobowy- wszechwiedzący i wszechobecny oraz obiektywny

Bohaterowie:

A) główny

B) pierwszoplanowy

C) drugoplanowy

D)epizodyczny

E) statyczny

F) dynamiczny

Gatunki epickie:

Epos-dłuższy, wierszowany utwór o podniosłym charakterze, który przedstawia dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów. Zaczyna się inwokacją

Nowela-krótki utwór o prostej fabule (jednowątkowy). Zakończony puentą

Opowiadanie- krótki, jednowątkowy utwór. Często zawiera dygresję

Powieść- dłuższy, wielowątkowy utwór z wieloma bohaterami.

a) powieść historyczna→odmiana powieści, której wydarzenia rozgrywają się w przeszłości. Oddany jest styl i kultura epoki.

b) powieść realistyczna i społeczno-obyczajowa→ przedstawia rzeczywistość czasów autora w sposób obiektywny

c) powieść psychologiczna→ skupia się na analizie przeżyć wewnętrznych bohaterów i określaniu motywów ich działania

d) powieść polifoniczna→ wielogłosowa powieść

Dramat na swój początek w starożytnej Grecji jako korowody na cześć Dionizosa z chórem śpiewającym dytyramby.

Świat przedstawiony dramatu jest bezpośrednio tworzony przez dialogi i postacie

Fragmenty świata przedstawionego w dramacie:

Porządek akcji(wydarzenia)w dramacie:

Ekspozycja(sytuacja wyjściowa, poznanie bohaterów i konfliktu)→ rozwinięcie akcji (rozwój wydarzeń wynikających z konfliktu)→punkt kulminacyjny(najwyższy stopień napięcia w utworze)→ perypetia(nieoczekiwany zwrot akcji)→rozwiązanie akcji(rozstrzygnięcie konfliktu)

Przestrzeń dramatyczna (miejsce akcji)

Skonkretyzowana-wiemy doskonale co to za miejsce

Rzeczywista-realna

Nadnaturalna-z elementami fantastycznymi

Nieskonkretyzowana-zbudowana jedynie z fragmentów znaczących

Bohaterowie:

A) Statyczny-nie zmienia się przez cały utwór

B)Dynamiczny-rozwój akcji zmienia go

1) monumentalny-działający zgodnie z ideą, zasadami, przekonaniami, którym pozostanie wierny (klasycystyczny)

2) zindywidualizowany-kieruje się swoimi przekonaniami ale one mogą ulegać zmianie (romantyczny, szekspirowski)

3) zdezintegrowany- pozbawiony przekonań, wyrazistej osobistości (współczesny)

Terminologia:

dialog, czyli rozmowa dwóch lub więcej postaci, która ma rozwijać akcje i dostarczać o niej wiedzy

monolog, czyli ciągła wypowiedź postaci. Wyraża uczucia i myśli bohatera

didaskalia czyli tekst poboczny służący do określenia wyglądu postaci i przestrzeni dramatycznej

Kategorie estetyczne w dramacie

Tragizm-bezsilność wobec fatum, niemożliwość wyboru między dwoma racjami

Komizm- ma wywołać śmiech i wykluczyć negatywne emocje

Groteska-ma na postawie kontrastu wyolbrzymić coś

Gatunki dramatu:

Tragedia antyczna- miała stałą budowę (dialogi i chór) i zasadę trzech jedności (miejsce, czas, wątek) oraz zasadę decorum (zgodność kategorii dramatycznej do treści). Podstawą utworu jest konflikt tragiczny, a losem postaci rządzi fatum.

Komedia- przedstawia akcje i dialogi w zabawny i dynamiczny sposób. Zazwyczaj ma szczęśliwe zakończenie. Komizm w niej dzieli się na sytuacyjny, słowny i postaci. Istnieje Komedia charakterów która skupia komizm wokół cech postaci

Dramat szekspirowski- zrywa z zasadą trzech jedności, decorum i konstrukcji antycznej tragedii. Ukazuje postacie wzniosłe ale i pospolite oraz łączy fantastykę z realizmem, a tragizm z komizmem.

Dramat romantyczny- ukształtowany w romantyzmie i wyróżniający się brakiem chronologii, łączeniem fantastyki z realizmem i ogólny synkretyzm

Dramat symboliczny- ukształtował się w młodej polsce(modernizmie). Czas i przestrzeń oraz rekwizyty mają w nim charakter symboliczny. Dramat jest uniwersalny.

Dramat groteskowy-typ nowoczesnego dramatu, który jest ciągiem luźnych i absurdalnych zdarzeń i dialogów postaci. Łączy groteskę z parodią i nonsens. Ma na celu ośmieszenie wzorców literackich i konwencji.

Konwencja literacka

Określa sposób łączenia elementów utworu w dziele literackim

Rodzaje konwencji

Ich cechy

1. Konwencja fantastyczna

Świat przedstawiony jest pełen wątków nadnaturalnych i elementów fantastycznych

Odejście od mimetyzmu (czyli naśladowania rzeczywistości przez sztukę)

Folklor, postacie fantastyczne, religijne

Następstwo zdarzeń, pomimo tego, że są fantastyczne, jest podobne do następstwa zdarzeń rzeczywistych

2. Konwencja baśniowa

Ludowe postrzeganie świata

Mieszają się elementy baśniowe z rzeczywistymi

Personifikacja natury

Ingerencja sił nadprzyrodzonych w wydarzenia

Zwycięstwo dobra nad złem

3. Konwencja realistyczna

Mimetyzm

Wszystko jest prawdopodobne

Światem przedstawionym jest świat współczesny autora

Dokładne odwzorowanie ludzkich cech i zachowań (negatywne i pozytywne cechy)

4. Konwencja naturalistyczna

Empiryczne traktowanie tematów i dokumentowanie ich badaniami.

Skrajny obiektywizm, unikanie komentarzy i ocen

Człowiek jest podporządkowany biologicznym prawom natury, popędom i instynktom.

Brutalny styl

5. Konwencja symboliczna

Opiera się na wieloznaczności, może być różnie zrozumiana

Dużo sugestii i niedomówień

Alegorie, symbole, parabole

6. Konwencja oniryczna

Opiera się na tym, że świat przedstawiony jest snem.

Zatarcie granicy między tym co prawdziwe, a nadnaturalne

Zaburzone jest postrzeganie czasu i relacji przyczynowo-skutkowych

Symbole

Zagadkowa

6. Konwencja nadrealistyczna (surrealistyczna)

Świat przedstawiony jest produktem wyobraźni autora

Zmienny, nielogiczny

Duże zainteresowanie podświadomością, czyli snami, marzeniami (są elementami świata przedstawionego)

Groteska, ironia, czarny humor, absurd

7. Konwencja groteskowa

Budowanie światu przedstawionego na kontrastach i wyolbrzymieniach

Odejście od logiki.

Mieszanie komizmu i tragizmu

Mieszanie mowy kwiecistej z wulgarną

Prowokacje wobec norm społecznych

8. Konwencja turpistyczna

Konwencja brzydoty.

Motywy takie jak rozkład, śmierć, choroby, zniszczenie

Groteska, drwina, ironia

Brutalne, dosadne słownictwo (brak eufemizmów)

9. Konwencja postmodernistyczna

Łączenie różnych konwencji

Konflikty wartości w literaturze

Wartości w utworze, czyli opinie autora na dane tematy

Przykłady konfliktów wartości w literaturze:

Dobro VS zło

Ma początek już w mitologii i Biblii. Może dotyczyć dosłownego zła i dobra (baśnie) ale i np szlachetnych intencji a moralnie złego czynu.

Prawo boskie a prawo ludzkie

Występuje zwłaszcza w dramatach antycznych. Stawia jednostkę przed dokonaniem wyboru między dwoma równorzędnymi racjami.

Władza a moralność

Żądza władzy prowadzi do czynów haniebnych.

Dobro własne a dobro ogółu

Konieczność podjęcia decyzji, czy ważniejsze jest szczęście własne, czy zbiorowości, ojczyzny, ludzi pokrzywdzonych

Symbol

To figura stylistyczna, która ma więcej niż jeden sposób jej rozumienia

Symbolika może dotyczyć:

Postaci-biała gołębica jako symbol ducha świętego

Przedmiotów- miecz jako symbol waleczności i władzy

Sytuacji- spalanie się świecy jako symbol upływu czasu

Alegoria

Nadaje czemuś ważniejszą i jednoznaczną funkcję, cechę od tej oryginalnej

Motyw

To powtarzające się od wieków schematy w literaturze i najmniejsza część (jednostka) utworu literackiego, która ma funkcję nadania utworowi tematu.

Motyw może być (motywy dzielą się na)

•symboliczny

•dosłowny

oraz mogą dotyczyć dotyczyć

-osoby/przedmiotu(motyw podróżnika/ motyw poezji)

- sytuacji (wtedy jest sytuacyjny) (motyw podróży).

Motywy występuje nie tylko w literaturze, a także w rzeźbie i malarstwie.

Topos→ utrwalony, klasyczny motyw, który powtarza się przez epoki (najbardziej znane: momento mori, vanitas, danse macabre)

Archetyp- klasyczny i utrwalony zarys głównych cech bohatera literackiego (najbardziej znane to: średniowieczny rycerz, kobieta upadła, podróżnik, asceta)