Organic CHEM

Toepassingen alkanen

• aardgas

• campinggas (propaan en butaan)

• LPG

• Benzine

• chemische syntheses: oplosmiddel, smeermiddel, bereiding van kaarsen (vetten, was, paraffinen: > C18)

• wegverharding (asfalt: >C17)

• white spirit

Toepassing halogeenalkanen

• oplosmiddelen: trichloormethaan en tetrachloormethaan

• drijfgassen (CFK)

• pesticiden en insecticiden (dioxine)

• plastics

• geneeskunde: chloorethaan

Toepassing alcoholen

• solvent

• methanol

• ethanol

• glycol

• glycerol

Alcoholdehydrogenase

Een enzym dat ethanol afbreekt tot acetaldehyde, NADH en waterstofionen.

Gedenatureerde ethanol

Ethanol vermengd met giftige stoffen zoals aceton en methanol om het ongeschikt te maken voor consumptie.

Glycol

Ethaan-1,2-diol, gebruikt als antivriesmiddel in ruitensproeiervloeistof.

Toepassingen aldehyden en ketonen

• methanal

• ethanal

• propanon (aceton)

• menselijke ketonen

aardgas

• Natuurlijk gasmengsel bestaande uit korte alkanen (C1-C4), voornamelijk methaan.

• ondergrondse leidingen

Propaan en butaan

Verkocht in kleine stalen flessen als campinggas.

LPG (Liquid Petroleum Gas)

Mengsel van butaan- en propaangas met toevoegingen, gebruikt als motorbrandstof, en in waterboilers

Benzine

• Meest gebruikte motorbrandstof bestaande uit ongeveer 300 verschillende verbindingen, voornamelijk alkanen.

• zoveel mogelijk octaan

Chemische syntheses

oplosmiddel, smeermiddel, bereiding van kaarsen (vetten, was en paraffinen: >C18), wegverharding (asfalt: >C17)

White spirit

Mengsel van vloeibare alkanen gebruikt als verdunner, oplosmiddel van verf, ontvetter en voor extracties.

Etheen

Een plantenhormoon dat de rijping van vruchten bevordert door ze zachter, zoeter en van kleur te laten veranderen.

vb. appels en bananen (zorgen voor eigen rijping en die van andere fruit)

Polyetheen (PE)

Een plastic dat wordt geproduceerd met behulp van etheen en wordt gebruikt voor het verpakken van voedingswaren.

• n X etheen

• geen alkenen meer want geen dubbele bindingen meer

Polymeren

Stoffen die worden verkregen door waterstofatomen in etheen te vervangen en worden gebruikt voor verschillende toepassingen, waaronder de productie van plastic.

• thermoplast = kan worden omgesmolten dus goed te recycleren ( economisch moeilijk haalbaar)

Terpenen

Alkenen die voorkomen in vluchtige oliën van bloemen en vruchten, zoals limoneen (cyclisch alkeen) uit citroenen en sinaasappels

Ethyn

• brandbaar volgens deze reactie: 2 C₂H₂ + 5 O₂ → 4 CO₂ + 2 H₂O

• lucht: 20 procent zuurstof ==> te weinig zuurstofgas dus roetvorming

• licht vrij ==> werd vroeger gebruikt in lampen

Een kleurloos en brandbaar gas dat wordt gebruikt voor lassen van metalen vanwege de hoge temperaturen die kunnen worden bereikt door een mengsel van ethyn en zuurstofgas.

Benzeen

Een toxische grondstof die gebruikt wordt voor de bereiding van verschillende derivaten met diverse toepassingen

—> inademing of contact met huid: aantasting beenmerg (leukemie)

—> goed oplosmiddel MAAR vermeden in labo’s

Tolueen

Een op benzeen gebaseerde verbinding die onder andere gebruikt wordt voor:

• TNT (zeer explosief: bommen en granaathuizen)

• Tolubalsem in ZA

—> versterken verbranding

xylol

Mengsel van drie xylenen met karakteristieke geur, bekend als xylol in de chemische industrie en gebruikt als oplosmiddel

DDT

Een insecticide (dringt in celwand zenuwcel en zorgt voor verlamming)

—> dichloordifenyltrichloorethaan, dat gemakkelijk gemaakt wordt en in de landbouw wordt gebruikt, maar resistentie en milieuproblemen

2,4-D

Een onkruidverdelger, 2,4-dichloorfenoxyethaanzuur, dat samen met 2,4,5-T in 'Agent Orange' werd gebruikt tijdens de Vietnamoorlog (om Vietcong troepen in het oerwoud op te sporen) en misvormingen veroorzaakte door dioxinevervuiling aan nageslacht

Grafeen

Een tweedimensionaal koolstofmateriaal met gedelokaliseerde elektronen, dat sterk (door convalente bindingen tussen koolstofatomen), dun, flexibel, transparant en een goede geleider is, geschikt voor diverse toepassingen zoals elektronica en geneeskunde.

Voedseladditieven

• natuurlijke aroma’s: vanilline, benzaldehyde

• zoetstoffen: saccharine, aspartaam

• bewaarmiddelen: benzoezuur

geneesmiddelen

aspirine —> heeft benzeenring

toepassingen alkenen:

• (poly)etheen

• polymeren

• terpeen

toepassing alkynen

• ethyn

toepassingen aromaten

• benzeen

• tolueen

• xyleen

• DDT

• agent orange

• aspirine

• voedseladditieven

• grafeen

Tetra-en trichloormethaan (chloroform)

veel gebruikte oplosmiddelen, kankerverwekkend en bedwelmend

drijfgassen

• CFK’s (chloorfluorkoolwaterstoffen) die vroeger werden gebruikt in brandblussers en spuitbussen en als koelmiddel in koelkasten en airco’s

  —> hallogeenalkanen moeilijk afgebroken in atmosfeer

  —> in ozonlaag afgebroken door UV-licht

  —> chloorradicalen ==> zeer reactief en reageren met O3

  —> stof afbreken en gat in ozonlaag

Pesticiden en insecticiden

Chemische stoffen zoals DDT, Agent Orange (gehalogeneerde aromaten) en dioxine

—> Seveso in jaren 70: chlooracne

—> dioxinecrisis: vernietiging kippen en zuivelproducten

Plastics

Materialen zoals polyvinylchloride (PVC) en polytetrafluoretheen (teflon) bevatten lange halogeenkoolwaterstofketen

Chloorethaan

Gebruikt in de geneeskunde als koelspray voor snelle, plaatselijke verdovingen, bijvoorbeeld bij sportblessures.

Methanol

Een kleurloze, smaakloze en brandbare vloeistof die wordt gebruikt als brandstof, grondstof, oplosmiddel en in de productie van biodiesel, maar ook giftig: blindheid —> alchoholdehydrogenase afgebroken tot formaldehyde

Ethanol

Drinkbare alcohol die als genotsmiddel wordt gebruikt, kalmerend werkt (prikkels blok) —> binden aan eiwitten, remming antidiuretisch hormoon (plassen!), dehydratatie: kater en nadorst; de bloedvaten verwijdt (warm en rood) en wordt afgebroken door het enzym alcoholdehydrogenase

gycol

Een stof (ethaan-1,2-diol) die wordt gebruikt als antivriesmiddel in ruitensproeiervloeistof.

Glycerol

Een stof (propaan-1,2,3-triol) die wordt gebruikt als antivriesmiddel (+glycol), oplosmiddel, zoetstof in voeding, in zalven en shampoos (hydraterend effect), en samen met geconcentreerd salpeterzuur nitroglycerine vormt, wat gebruikt wordt in pleisters bij angina pectoris maar ook explosief (springstof) kan zijn.

Thiolen

Chemische verbindingen met een sterke en onaangename geur (kattenpis, rotte eieren), gebruikt voor het opsporen van gaslekken, in diverse industrieën zoals rubber- en plasticproductie, vormen basis van insecticiden en pesticiden

Aniline

gebruikt voor industriele bereiding van kleurstoffen

—> voor het eerst: indigo

Alkaloiden

Stikstofhoudende stoffen geproduceerd door planten met fysiologische en farmacologische effecten, CZS, neuroactieve en psychoactieve eigenschappen

—> genotsmiddel/geneesmiddel: morfine, cafeine

Solanidine

Een giftige stof die ontstaat in aardappelen met groene plekken door onjuiste fotosynthese.

Methanal (formaldehyde)

Een steriliserende werking:

• reageert met NH en NH2 in eiwitten

• formol (40): biologische producten bewaren

• 10: verwerking van wol en huiden voor leer

• bewaren gerookt voedsel

• ontstaat vanuit methanol —> bindt netvlies proteinen aan elkaar —>blindheid

Ethanal

onder invloed van alcholodehydrogenase uit ethanol —> azijnzuur, veroorzaakt symptomen van een kater bij overmatige alcoholconsumptie

Aceton

Een oplosmiddel met polaire en apolaire eigenschappen, gebruikt in nagellakverwijderaar en lijmen.

Ketonen

Door het lichaam geproduceerd in 'overlevingsmodus', kunnen dienen als voedingssupplementen —> hongerstaking

Methaanzuur

Mierenzuur: HCOOH

Aanwezig in het gif van mieren, netels en bijen, veroorzaakt het onaangename effect van beten.

Ethaanzuur

Azijnzuur (CH3COOH)

Verwerkt in kruidenazijn voor dressings, bestaat ook als schoonmaakazijn met een hoger % azijnzuur, niet voor consumptie.

Butaanzuur

Boterzuur (CH3 CH2 CH2 COOH)

Aanwezig in ranzige boter en stinkende kazen, kan ontstaan uit bepaalde stoffen in zweet, herkend door speurhonden.

Salicylzuur

Pijnstillend effect, afkomstig uit wilgenbast, kan maagbloedingen veroorzaken; omgezet in acetylsalicylzuur (aspirine) voor minder schade aan de maag.

Benzoëzuur

Aanwezig in (veen)bessen, antimicrobiële werking en bewaarmiddel in voeding, cosmetica (kankerverwekkend in hoge C —> benzeen)

Zeep

Zuren die een proton kunnen afsplitsen in water, vormen zouten van geconjugeerde basen; meer dan 11 C-atomen leidt tot zeepvorming.

Bevatten waterafstotende apolaire koolstofketen (hydrofobe staart) en wateraantrekkende polaire COO- groep (hydrofiele kop); verlagen oppervlaktespanning, kunnen vetdeeltjes losmaken en wegspoelen.

—> staart: vetdeeltjes binnendringen vangen in een micel

—> vetdeeltjes losmaken en wegspoelen

Ureum

• Ureum is een afbraakproduct van eiwitten bij mensen en dieren. Het wordt in de bodem door bacteriën verder afgebroken tot CO₂ en NH₄⁺. Dit is een belangrijke voedingsstof voor planten. 

Ureum is een belangrijke grondstof voor kunststoffen en wordt gebruikt in crèmes voor een droge huid, eczeem, psoriasis omdat het zeer goed hydraterend werkt.

Ether

Ethoxyethaan kennen we in de volksmond als ‘ether’. Dit werd vroeger gebruikt als verdovingsmiddel in anesthesie maar ondertussen gebruikt men dat daarvoor niet meer o.w.v. de vluchtigheid en het grote ontploffingsgevaar. Het is wel nog een veel gebruikt oplosmiddel voor chemische reacties.

Esters

Esters met korte koolstofketens zijn vloeibaar en worden gebruikt in lijmen (helaas ook misbruikt als drug ...) en lakken. Ze zijn veel gebruikt in de parfum – en voedingsindustrie omwille van hun aangename geur en smaak. Het hoofdbestanddeel van bijenwas is ook een ester (C₁₅H₃₁COOC₃₀H₆₁).

Toepassingen carbonzuren

• methaanzuur

• ethaanzuur

• butaanzuur

• salicylzuur

• benzoezuur

• zepen

Amine

• solanidine

• alkaloiden

• LSD

• Mescalline

• aniline

• nylon

Mescalline

• hallucinogene stof —> primair amine uit cactussen

LSD

• hallucinogene stof —> op basis van schimmel: amine - en amidegroepen

• psychoses, angstig worden

Nylon

• bereid uit een diamine