Antyk pojęcia i filozofie

Ramy czasowe antyku

od ok. 1 tysiąclecie p.n.e. do ok. 5 wieku n.e.

Stoicyzm

Propagowali życie zgodne z rozumem i opanowanie , namiętność jako najwyższą cnotę i warunek szczęścia. Ideałem człowieka jest mędrzec, który dzięki swojemu rozumowi i cnotliwym życiu powinien uniezależnić się od wszelkich wyroków losu, z dystansem podchodzić zarówno do szczęśliwych, jak i nieszczęśliwych zdarzeń. Ostatecznym celem szczęśliwych i nieszczęśliwych momentów życia z dystansem i opanowaniem emocji. Związek frazeologiczny wywodzący się od tej filozofii - “stoicki spokój” oznaczający bardzo głęboki spokój.

Epikureizm

Według nich życie cnotliwe to życie rozumne, moralne i cnotliwe. Za cel życia uznawano dążenie do przyjemności i szczęścia, które mógł osiągnąć jedynie człowiek mądry i sprawiedliwy. Warunkiem szczęśliwego życia był w doktrynie epikurejskiej brak cierpień. Uważali, że należy swoje życie prowadzić w taki sposób, by tego bólu i cierpienia jak najmniej odczuwać. Myśl ta wyrażała się w haśle “Carpe diem!”, czyli żyj chwilą, chwytaj dzień, doceniaj małe rzeczy. Skrajną odmianą epikureizmu był hedonizm, którego

Hedonizm

Skrajna odmiana epikureizmu. Jego wyznawcy widzieli sens istnienia wyłącznie w  odczuwaniu przyjemności - zarówno psychicznej, jak i  fizycznej (tutaj przyjemność była celem samym w sobie, czyli szczęściem, a nie drogą do szczęścia, jak w przypadku epikureizmu)

Sceptyzm

Szkołę propagującą ten rodzaj filozofii nazywano często “szkołą powątpienia”. Uważano, że prawda absolutna nie jest dostępna dla człowieka w związku z tym należy poddawać pod wątpliwość wszystko to, co nas otacza, bowiem człowiek ma ograniczone możliwości poznawcze. Nie można przyjąć na 100%, że coś istnieje bądź nie.

Cynizm

Zdaniem wyznawców tej filozofii, wyzwolenie od własnych pożądań może przynieść wyłącznie cnota. Do cnoty prowadzi ciężka praca, życia zgodne z naturą i ćwiczenia ducha. Uważał, że przedmioty materialne są źródłem nieszczęścia człowieka. Cynicy często podważają wartość i normy obowiązujące w danym społeczeństwie. W przeciwieństwie do sceptyków, którzy poddawali pod wątpliwość otaczający ich świat, co skłaniało ich do refleksji, to cynicy zwyczajnie kwestionowali, istnieniu pewnych kwestii.

Mity

To narracyjna opowieść pierwotnie przekazywana ustnie, która wyjaśniała niezrozumiałe, tajemnicze zjawiska. Tłumaczyła strukturę świata, pochochodzenie i naturę człowieka oraz jego relacje z bogami.

Mity Teogoniczne

• Powstanie bogów (skąd się wziął Zeus itp.)

• O naturze bogów

• O ich dziejach

Mity Antropogeniczne

• O ludziach

• Powstanie człowieka

• Mity np. o Prometeuszu

Mity Genealogiczne

• O rodach 

• Historie ludzkich pokoleń

• Np. Mit o rodzie Labdakidów

Mity Kosmogoniczne

O powstaniu świata i jego początków (Uranos, Gaja)

Funkcja mitów: poznawcza

Tłumaczyła naturę i świat otaczający

Funkcja mitów: Światopoglądowa

 Postawa, zakres, wierzenia ludzi

Funkcja mitów: Sakralna

Źródło religijności

Funkcja mitów: Kulturotwórcza

Wpływanie na rozwój rodzajów literackich i sztuki

Topos

Stały motyw, obraz powtarzający się w literaturze na przestrzeni wieków

Topos arkadyjski

Grecka kraina, kraina szczęśliwości pozbawiona bólu i cierpienia

Topos teatru świata (theatrum mundi)

Świat jest niczym deski teatru a my ludzie jako kukiełki po odegraniu naszej roli po czym zostajemy wrzuceni do worka, A Bóg niczym reżyser przygląda się temu

Sacrum

Sfera święta

Profanum

Sfera świecka (zwykłe i ludzkie)

Porównanie Homeryckie

Bardzo rozbudowane porównanie. Drugi człon porównania stanowił bardzo rozbudowany obraz poetycki. Miał wprowadzać w tok opowieści dygresyjnej.

Treny

Utwór liryczny o charakterze żałobnym

Sielanka

O życiu spokojnym, sielskim, wiązały się z życiem na wsi, częste nawiązania do arkadii

Elegia

Utwór poetycki, pieśni lamentacyjna zakończona płentom. Pisana wierszem mówiła o dziejach bohaterów. Należała do liryki żałobnej

Epigramat

Krótki utwór poetycki, jedno-dwu-trzy wesowy. Zabawny charakter, z puentą, aforystyczny

Epos (Epopeja)

Długi poemat wierszowany. Opowiada o wielkich dokonaniach bohaterów  mające miejsce na tle ważnych dla społeczności lub narodu wydarzeń historycznych

Katharsis

Z greckiego oczyszczenie, uwolnienie od cierpienia, odreagowanie zablokowanego napięcia, stłumionych emocji, skrępowanych myśli i wyobrażeń.

Decorum

Zasada ozdobności wybór najbardziej dramatycznego fragmentu historii Edypa tj. klęsk spadających na Teby, po wygnanie bohatera/ Tragedię cechuje styl PATETYCZNY ( podniosły ), bo, zgodnie z zasadą decorum, styl utworu musi odpowiadać jego treści; zgodnie z zasadą decorum ne można było przedstawiać scen batalistycznych, ukazujących rozlew krwi, pomimo tego, że było to wspomniane w utworze.

Mimesis

( zasada naśladownictwa - kategoria decorum) tym samym jest zasadą należącą do zasady decorum. Polegała ona na tym, że w treści utworu mówimy, naśladujemy rzeczywistość. Nie poruszamy kwestii, które nie mogłyby istnieć w naszym realnym świecie ( np. w tragediach antycznych nie mogły pojawiać się duchy, zjawy itp.)

Konflikt tragiczny

Jest to pewnego rodzaju konflikt, problem w jaki zostaje uwikłany główny bohater tragedii antycznej. Polega on najczęściej na obowiązku dokonania przez bohatera wyboru pomiędzy dwiema, równorzędnymi wartościami ( w edypie - dobro własne a dobro ogółu, a w Antygonie - wybór między postępowaniem zgodnie z prawem boskim a prawem świeckim ). Wybór ten, niezależnie od podjętej przez bohatera, decyzji zawsze kończył się tragicznie dla niego

Ironia tragiczna

nieprzezwyciężona sprzeczność oznaczająca los bohatera tragedii, którego czyny wbrew jego woli i wiedzy prowadzą nieuchronnie do wypełnienia przeznaczenia. Nazywana jest często ironią losu, ironią obiektywną lub dramatyczną. Jej istotą jest sprzeczność pomiędzy znaczeniem użytych słów, a intencją zawartą w kontekście. W przypadku Edypa, mamy do czynienia z sytuacją w której występuje różnica pomiędzy świadomością bohatera - Edypa dążącego do poznania prawdy ( kto jest mordercą Lajosa?) , a jego faktyczną sytuacją - niewiedza ( Edyp zamordował Lajosa podczas bitwy w wąwozie - nie wiedział, że zamordował wtedy swojego ojca i wypełnił tym samym treść przepowiedni )

Wina tragiczna ( Hamartia )

W tragedii starożytnej błędne rozpoznanie i fałszywa ocena własnej sytuacji przez bohatera. Bohater, nieświadomy rzeczywistego znaczenia okoliczności, w jakich się znalazł, popełnia czyny prowadzące do dalszego przypieczętowania jego losu i ostatecznie do katastrofy. W przypadku Edypa mówimy także o tzw. nieszczęśliwym zbłądzeniu, gdyż czyni źle nie mając tego świadomości i tym samym opacznie interpretuje fakty ( nie pamięta tego, czego dokonał w przeszłości, nie łączy faktów jakie miały miejsce w jego życiu - mit o rodzie Labdakidów - z treścią przepowiedni jakiej dowiaduje się od wyroczni delfickiej

Fatum

Przeznaczenie, los. W dużej mierze oznaczało ono siłę będącą ponad ludźmi. Decydowało ono o życiu bohaterów tragicznych, w tym Edypa czy Antygony i Kreona. Było pewnego rodzaju igraszką bogów ( pesymistyczną i bardzo negatywną w konsekwencji ) . Była to pesymistyczna koncepcja losu i forma ograniczenia ludzkiej wolności, w wyniku czego ludzie nie mieli możliwości wpływania na swój los, który był z góry przesądzony. Niezależnie od tego, jakie decyzje i działania podjęli, ich przeznaczenie musiało się wypełnić

Hybris

Duma, buta, pycha rodowa lub majestat władcy, które uniemożliwiają prawidłowe rozpoznanie sytuacji, w której się znalazł. W przypadku Edypa zarozumiałość i pycha doprowadzają go do narażenia się bogom ( tak jak w przypadku Kreona w Antygonie ). Kara jaka spotkała Edypa za to zachowanie była niezwykle okrutna. Edyp drwił z kalectwa Terezjasza, niewidomego wróżbity, a wkrótce sam został oślepiony i finalnie upadnie na dno upokorzenia oraz rozpaczy ( sam się oślepi i opuści Teby po odkryciu dokonanego przez siebie morderstwa ojca i kazirodztwa z matką - żoną Jokastą )

Konstrukcja tragedii antycznej

Tragedia antyczna pod względem budowy zewnętrznej dzieliła się na : prolog, parados, epejsodion, stasimon, exodos. Ponadto, był w nim obecny CHÓR, pełniący funkcję komentatorem bieżących wydarzeń, często moralizujący i i oceniający zarówno samych bohaterów tragedii, jak i ich postępowanie

Kompozycja tragedii antycznej

W ramach budowy wewnętrznej obecna była : ekspozycja, węzeł dramatyczny, perypetie, punkt kulminacyjny, katastrofa; Ekspozycja, czyli wprowadzenie poprzedzające akcję, przedstawia w Edypie plagi, jakie spadły na Teby oraz zdeterminowanie Edypa, chcącego pomóc swojemu ludowi. Węzeł dramatyczny, zawiązanie akcji łączy się z pojawieniem się problemu, czyli działaniami króla, który chce poznać przyczynę boskiej kary spadającej na Teby. Perypetie to wydarzenia zmieniające dotychczasowe losy postaci, stawiają nowe wyzwania - Edyp uparcie dąży do prawdy, choć pojawiają się pierwsze zapowiedzi zagrożenia. Punktem kulminacyjnym jest odkrycie przez Edypa własnej winy, po czym następuje katastrofa, czyli rozwiązanie akcji związane z szeregiem nieszczęść ( śmierć Jokasty, samookaleczenie Edypa, wygnanie króla )

Mit jako źródło fabuły

Początek historii ukazywanej w tragediach antycznych można powiedzieć, że zaczynał się w określonym micie - w Edypie i Antygonie jest to Mit o rodzie Labdakidów

Zasada 3 Jedności

 Miejsca , Czasu i Akacji - oznaczało to tyle, że akcja tragedii mogła rozgrywać się tylko w ciągu 24 godzin, w jednym miejscu ( pałac królewski najczęściej ), a sama akcja była jednowątkowa ( nie było wątków pobocznych ) + dodatkowo, postacie był statyczne,a nie dynamiczne ( oznaczało to tyle, że nie zmieniały się w trakcie trwania utworu

Zasada 3 Aktorów

Na scenie mogły przebywać jednocześnie tylko 3 osoby ( czwartego aktora i tym samym sceny zbiorowe wprowadził do dramatu dopiero Szekspir ). Nie było scen zbiorowych, a role kobiece odgrywali mężczyźni