Cartografie: grote flashcards, puur om te leren

Nederlands tijdvak

• officieel kaarten van de militaire verkenningen

• private cartografie (4)

officiële kaarten van de militaire verkenning

• oprichting en triangulantienetwerk (2)

• opdracht en uitvoering (3)

• geografische dekking (3)

• kwaliteit en kenmerken (3)

officiële kaarten van de militaire verkenning: oprichting en triangulatienetwerk

• de regering van het Koninkrijk der Nederlanden, via de dienst "Militaire verkenningen", de Zuidelijke Nederlanden systematisch aan een topografische kartering

• Aan de basis ligt een triangulatie dat aansluit op dat van Cassini in het zuiden en dat van Krayenhoff in het noorden

Nederlands tijdvak: private cartografie

• opkomst van de boekencultuur en geografische interesse (3)

• Jean-Baptiste de Bouge - DH

• Madame Monborne

• Guillaume de Wautier de Beren: Brusselse regio

Nederlands tijdvak: private cartografie: opkomst boekencultuur

Sinds de 18de eeuw werd de "boekencultuur" in de salons van steeds groter belang, waardoor de interesse voor geografie en cartografie in private kringen groeide

Madame Monborne

• Over Madame Monborne is verder weinig bekend, maar zij voorzag de publicatie van een "Carte topographique, physique et militaire" in 60 kaartbladen van de grensregio's met Frankrijk en Nederland en de Brusselse regio

• Er werden echter slechts 14 van de grenszones en 15 van de Brusselse regio teruggevonden (of gemaakt)

• De kaarten zijn op schaal 1/16100 en gemaakt in de jaren 10 en 20; de grenskaarten zijn ongetwijfeld ten dele gebaseerd op de nochtans geheime kaarten van de "Militaire verkenningen"

Guillaume de Wautier de Beren: Brusselse regio

• Deze kaarten zijn gemaakt op schaal 1:6100 (12 keer 4 kaartbladen), zijn rijk aan details en geven de situatie weer rond 1800 met aanvullingen tot 1822

• Hij maakte nog andere kaarten zoals een grote kaart van Brussel die onuitgegeven bleef en een topografische kaart van de Brusselse omgeving

Belgische kaarten na 1830: de private cartografie en kaarten VanderMaelen: algemene situatie

• Onmiddellijk na de Belgische onafhankelijkheid ging de officiële cartografie achteruit; ze zou maar geleidelijk weer op gang komen

• De private cartografie daarentegen oogstte nog successen

Vandermalen

• Persoon

• Etablissement Géographique

• hervormingen van bestaande kaarten

• ieuwe kaarten + atlas

Vandermalen: hervorming van bestaande kaarten

• herziene uitgave van de Carte marchande van Ferraris (1831-32)

• Hij bracht ook een aangepaste uitgave van de kaart van de Noordelijke Nederlanden van Krayenhoff op een sterk gelijkende schaal, waardoor de kaart van Noord en Zuid kon worden ééngemaakt

Vermalen: herziene uitgave van Ferraris:

• hij paste de grenzen aan (van vóór het verdrag van 1839),

• actualiseerde het wegennet

• voegde stadsplannen toe

• maar respecteerde de originele schaal (1/86400)

Vandermalen: nieuwe kaarten

• maakte kaart van België op 1/80000 (4)

• Eerste Topografische kaart (4)

• Atlas des chemins vicinaux (4)

Vandermalen: maakte kaart van België op 1/80000 (4)

• in lithografie tussen 1837 en 1853

• 25 kaartbladen

• in samenwerking met Paul Gérard: in bezit deel gemete uitvoeringen tijdens Hollands Bewind

• voor eerste maal mogelijk: dekkende kaart die geodetisch ondersteund was (2)

Vandermalen: maakte kaart van België op 1/80000 (4): voor eerste maal mogelijk: dekkende kaart die geodetisch ondersteund was (2)

• hoogtegegevens: uit verschillende bronnen + door schrapjes voorgesteld

• planimetrische invulling: steunt op kadastrale plannen

Vandermalen: Eerste Topografische kaart (4)

• op 1/20000 verschenen tussen 1846 en 1854 ⇒ 250 kaartbladen

• Ze is, na Ferraris, de eerste topografische kaart die voor geheel België is afgewerkt, gebaseerd op de kadasterkaarten en op de triangulatie uit de Nederlandse tijd

• Ze is van goede kwaliteit maar haalt voor grote delen niet het niveau van de kaarten op dezelfde schaal die vrij kort daarop verschijnen en gemaakt zijn door het Dépôt de la Guerre

• Het reliëf is nog weergegeven met schaduwen en de perceelsrandbegroeiing is niet zo nauwkeurig aangebracht

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart:

• oprichting dépot

• eerste producties

• De grootschalige basiskaart

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: oprichting dépot

• Op 26 januari 1831 werd het Dépôt de la Guerre opgericht, onderdeel van het Ministerie van Oorlog

• Vanaf 1878 heette het Militair Cartografisch Instituut, vanaf 1947 Militair Geografisch Instituut en sinds 1976 Nationaal Geografisch Instituut

• De officiële cartografie had enige tijd nodig om weer het niveau te bereiken van de tijd van het Verenigd Koninkrijk, ook omdat de Nederlanders een deel van de informatie hadden meegenomen

• doel vooral: kartering van de grenzen met Nederland en het Groothertogdom Luxemburg

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: eerste producties

• tussen 1839 en 1843: publiceren enkele losse kaartdocumenten

• De eerste kaarten waren grenskaarten en kaarten van versterkingen, maar ook wegenkaarten

• september: 1843: basisopdracht: waaronder opstellen landsdekkende kaart

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: de grootschalige basiskaart

• Opzet

• werkwijze en technische aspecten

• revisies en heruitgaven (1877-1914)

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: de grootschalige basiskaart: opzet

• Succesvoller was het opzet van een topografische kaart op schaal 1/20000 en 1/40000, stapsgewijs volledig gerealiseerd

• Deze kaarten bleven tot ongeveer 1950 en zelfs langer de basiskaarten voor de Belgische topografische cartografie en zijn daarom van uitzonderlijk belang

• Officieel werd gestart in 1860 ⇒ duurde tot 1873 voor geheel België opgemeten was ⇒ de eerste kaarten werden pas in 1865 gepubliceerd

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: de grootschalige basiskaart: stapsgewijs volledig gerealiseerd

• oorspronkelijk bedoeld: kaartserie op schaal 1: 40 000

• kaartminuut hiervoor: planchetten op schaal 1/ 20 000

• overtuigd door rijke inhoud: publicatie 1/40 000 én 1/20 000

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: de grootschalige basiskaart: werkwijze en technische aspecten

• Stappenplan (5)

• Bij de kaarten hoorden handgeschreven "Mémoires" met aantekeningen over cultuurgewassen, brandstof, landbouwtechniek en logiesmogelijkheden voor troepen (echter verloren gegaan)

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: de grootschalige basiskaart: werkwijze en technische aspecten: stappenplan

• Als basis voor de planimetrie werden de perceelsplans van het kadaster gebruikt; het grondgebruik werd na verificatie op het terrein aangeduid

• De kaarten werden aangevuld met metingen voor het maken van hoogtelijnen (per meter) en planimetrisch op elkaar afgestemd = geen schrapjes

• Per kaartblad werd ongeveer zes à zeven maanden terreinwerk verricht, gevolgd door ongeveer twee maanden voor de nettekeningen = minuutplanchet

• deze minuutplanchet: fotografisch uitvergroot = contouren overgetekend

• fotografisch bracht men dat dan over op steen ⇒ doorheen hele productieproces = geen gravures meer

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: revisies en heruitgaven (1877-1914)

• Het oorspronkelijk principe om de kaarten elke tien jaar te herzien kon niet worden volgehouden; in de praktijk gebeurde ongeveer elke twintig jaar een herziening

• Vóór 1914 kwamen twee revisies tot stand; de eerste vond plaats tussen 1877 en 1890, de tweede: 1903-1912

• Tijdens WOI: verandering van projectiesystem werd als noodzakelijk ervaren + duidelijk kaartvernieuwing nodig (DH)

Kaarten van het Dépot de la Guerre: De eerste basiskaart: revisies en heruitgaven: WO I

• de werkzaamheden voor een uitgave werden aangevat in 1928

• gebeurde nog steeds in projectie van Bonne, hoewel men wel al bewust was van de voordelen van Lambert = alle opmetingen in dit stelsel, maar kaartproductie in Bonne

• bij uitbreken WO II: deze uitgave slechts voor 1/5 afgerond

• na WO II: genoodzaakt kaartbladen in Bonne te publiceren of heruitgeven, met nodige bijwerkingen

Kaarten van het Dépot de la Guerre: tweede en derde basiskaart

• modernisering vanaf 1950 (oa in kader van de integratie van de Navo)

• 1980

• 1990

• Sinds 2016 werd opnieuw op 1:25000 gewerkt als basis met licht aangepaste legende, maar sinds de digitalisering kunnen kaarten op alle formaten worden gemaakt

Kaarten van het Dépot de la Guerre: tweede en derde basiskaart: modernisering vanaf 1950 (oa in kader van de integratie van de Navo)

• Vanaf 1950 werd de basiskaart gemaakt op 1/25000 i.p.v. 1/20000, waarvan drie edities verschenen

• Dankzij het gebruik van luchtfoto's (fotogrammetriek) werd de kwaliteit gevoelig verbeterd + er werd gekozen voor de projectie van Lambert

• voor de realisatie van de kaart werden de verschillende thematische lagen gegraveerd in gescheiden graveerfilms

• de geodetische datum werd in 1969 opnieuw vereffend = herdefiniëring Belgische cartografische systeem (DH)

Kaarten van het Dépot de la Guerre: tweede en derde basiskaart: modernisering vanaf 1950: herdefiniëring Belgische cartografische systeem

• oude systeem = Lambert 50 ⇒ nieuwe systeem: Lambert 72

• nieuw fundamenteel punt vastgelegd in de Koninklijke Sterrenwacht Ukkel

Kaarten van het Dépot de la Guerre: tweede en derde basiskaart: 1980

• productietechniek herzien

• dankzij directe belichting van gerasterde eindfilmen = graveertechniek en thematische maskerfilmen overbodig

Kaarten van het Dépot de la Guerre: tweede en derde basiskaart: 1990

• in 1980s = technische vooruitgang + ontwikkelen geografische informatiesystemen

• = nieuwe kaartserie gebaseerd op fotogrammetische restitutie

• basisschaal niet langer 1/25 000 maar 1/20 000

• kaart ook gepubliceerd op schaal 1/10 000

Kaarten van ministerie openbare werken

• De diensten van het Ministerie van Openbare Werken lieten tussen 1950 en 1970 nauwkeurige kaarten maken op schaal 1/5000

• Deze kaarten werden gedrukt en te koop aangeboden

• De kaarten bestrijken de regio's in de onmiddellijke omgeving van de grote steden

• Door hun grote schaal zijn ze soms goed bruikbaar voor historisch micro-onderzoek

atlassen van de buurtwegen

• de opzet

• in uitvoering

• historische waarde en beperkingen

atlassen van de buurtwegen: de opzet

• Juridisch kader en doelstelling

• inhoud van de atlassen

atlassen van de buurtwegen: de opzet: Juridisch kader en doelstelling

• De wet van 10 april 1841, nog steeds van toepassing, had tot doel het behoud en onderhoud van de buurtwegen te verzekeren

• Om dit te realiseren moesten de wegen juridisch duidelijk vastgelegd worden in authentieke en voldoende gedetailleerde plannen en beschrijvende tabellen

• De gemeenten werden ermee belast, onder goedkeuring van de bestendige deputaties, de nodige bescheiden aan te maken binnen een termijn van twee jaar

atlassen van de buurtwegen: de opzet: inhoud van de atlassen

• De atlassen kwamen tot stand tussen 1843-1845

• Elke atlas bevatte: een algemeen plan van het grondgebied met alle buurtwegen; detailplannen met wettelijk vereiste gegevens, loop van grachten, aangelanden en afmetingen; een tabel met perceelgegevens en eigenaarsinformatie; een staat met oppervlakte grond voor het publiek domein; een overzichtstabel van alle buurtwegen

• De plannen dienden de reële breedte van de wegen op het terrein (grachten inbegrepen) te vermelden, evenals de voorziene breedte en de oppervlakte van de gronden die uit belendende percelen moesten teruggenomen worden

atlassen van de buurtwegen: in uitvoering

• technische specificaties en schalen

• kleurcode en symbolen

atlassen van de buurtwegen: in uitvoering: technische specificaties en schalen

• De algemene plannen zijn gemaakt op schaal 1/100.000 en in principe op één blad

• De gedetailleerde plannen zijn steeds over meerdere bladen verdeeld en op schaal 1/2.500

• De plannen bestaan uit voorgedrukte kadastrale uitreksels die ingetekend en ingekleurd zijn

atlassen van de buurtwegen: in uitvoering: kleurcode en symbolen

• Gemeentegrenzen zijn ingekleurd met een dikke roze lijn, grenzen van deelgebieden met groen

• Rivieren, grachten en waterplassen zijn blauw, huizen zijn zwarte en grijze blokjes

• Buurtwegen kregen een gele kleur en werden gevat tussen twee evenwijdige zwarte stippellijnen

• De nummers bij de wegen verwijzen naar de algemene tabel; grote zwarte cijfers in vlakken afgebakend met rode lijnen refereren naar de in detail weergegeven deelgebieden

• Rode cijfers op de wegen geven de breedte in meter weer; zwarte cijfertjes op belendende percelen verwijzen naar de tabellen van de eigenaars

• Zwarte stippellijnen naast de wegen geven de grenzen aan van de aan het publiek domein gerestitueerde gronden; volle rode lijnen de voorziene verbredingen, rechttrekkingen of nieuwe openstellingen

atlassen van de onbevaarbare waterlopen

• wet van 7 mei 1877

• doel en uitbreiding naar kaarten

• inhoudelijk

• historische waarde

wet van 7 mei 1877

• De wet belastte Provinciebesturen met het aanmaken van documenten: een aanwijzende staat van waterwegen per gemeente

• Er moesten processen-verbaal opgesteld worden van werken die de natuurlijke loop van het water gewijzigd hadden

• Deze processen-verbaal maakten onderscheid tussen gevaarlijke werken (onmiddellijk afschaffen) en werken die voorlopig gedoogd werden

• Alle documenten werden na advies van de Bestendige Deputatie bij Koninklijk Besluit vastgelegd en bewaard bij Provinciebesturen en Gemeenten

atlassen van de onbevaarbare waterlopen: doel en uitbreiding naar kaarten

• Het opzet was bedoeld als authentiek beheerinstrument om behoud en onderhoud van beken sterk te verbeteren

• Geïnspireerd door het succes van de atlassen van de buurtwegen (1841-1845) besliste de overheid in 1880-1881 ook kaarten te maken

• De kaarten werden op drie exemplaren vervaardigd: één in het Algemeen Rijksarchief Brussel, één bij het Provinciebestuur en één bij de Gemeente

• Ook detailkaarten op schaal 1/2500 werden gemaakt (bewaard bij Provinciebestuur en Gemeente)

atlassen van de onbevaarbare waterlopen: inhoudelijk: technische kenmerken:

• Voor West-Vlaanderen geldt specifieke kleurensymboliek: blauw voor onbevaarbare waterlopen (dubbele lijn indien onderworpen aan wet van 1877, enkele lijn indien niet), groen voor bevaarbare waterlopen

• Gemeentegrenzen zijn rood, grenzen van gemeentesecties geel

• Rode cijfertjes duiden de waarde aan van verschillende langsdoorsneden van de waterlopen

atlassen van de onbevaarbare waterlopen: historische waarde

• Verschillende provinciale atlassen zijn uniek omdat exemplaren bij gemeenten verloren gingen door oorlogshandelingen (1914-1918 en 1940-1945)

• De atlassen bevatten volledige beschrijving en visualisering van onbevaarbare waterlopen op één welbepaald moment in het verleden

• Ze kunnen vandaag nog nuttig zijn bij het beslechten van eigendomsgeschillen, maar ook voor landschapsevolutie

De bloeiperiode van de globes

• evolutie

• succes

• personen

De bloeiperiode van de globes: evolutie

• vanaf de 16e eeuw tot de 18e eeuw waren globes één van de meest prestigieuze objecten in de salons van vorsten en rijke kooplui

• oudste globes (2)

• in periode voortdurende ontdekkingen = probleem updating = probleem werd opgevangen door de globe manueel bij te tekenen of door ze te overplakken

• 18e eeuw: bloeiperiode van de Hollandse en Franse globebouw + andere vormen 3D modellen van realiteit erg in trek

De bloeiperiode van de globes: evolutie: oudste globes

• vermoedelijk: de op perkament getekende globe van Martin Behaim (3)

• tot de oudste globes behoren ook 4 globes die Johannes Schöner bouwde tussen 1515 en 1533

De bloeiperiode van de globes: globe Martin Behaim

• uitgevoerd in opdracht stad Nürnberg

• voorgestelde wereldbeeld = geïnspireerd door de wereldkaart van Henricus Martellus

• op deze wereldkaart en globe is het niet mogelijk via een westelijke oceaan het Verre Oosten te bereiken

De bloeiperiode van de globes: wereldkaart Henricus Martellus

• vertekkend vanuit Ptolemaos

• aanvullend met: ontdekkingen van Portugese zeevaarders lansheen de westkust van Afrika

• beschrijvingen van Marco Pollo over het Verre Oosten

De bloeiperiode van de globes: succes

• vanaf de Renaissance mogelijk door het toepassen van het principe van lengtewiggen (ging men tekenen of graveren en op de sfeer kleven

• deze techniek werd nog volop in de 20e eeuw gebruikt, totdat men globes in kunststof ging produceren

De bloeiperiode van de globes: personen

• Mercator en globes

• Willem Blaeu en globes

• Vincenzo Coronelli en globes

mercator en globes

• hij hielp Gemma Frisius bij het graveren van globegores van de twee gekende globes van Frisius

• in 1540 realiseerde hij een voor Karel V

Willem Blaeu en globes

• ving zijn globebouw aan eind 16e eeuw, nadat hij een winter lang bij de Deense astronoom Tycho Brahé verbleef

• zijn eerste globe mat 34cm in diameter

• 1608: verwierf een privilege van de Staten-Generaal

• in een verbeten competitie met Hondius realiseerde hij een globe van 68 cm diameter

Vincenzo Coronelli en Globes

• climax globebouw: 1683: Lodewijk XIV ontving een hemelsfeer en aardglobe met een doormeter van 4,87m

• heeft er 2 jaar aan gewerkt + beroep gedaan op de meest uitgebreide documentatie en meest befaamde kunstenaars

• globes = uitdrukking macht vorst = verschillende doelstellingen: didactische, prestige, strategie