Pozytywizm

początek i koniec epoki

Europa Zachodnia: lata 40.-80 XIXw.

Polska: 1864 (upadek powstania styczniowego) - początek lat 90. XIXw.

Realizm

kierunek w literaturze i sztuce, które zakładało odzwierciedlenie rzeczywistości. Związało się to z koniecznością obiektywizmu i wiernością realiom

Naturalizm

kierunek opierający się na dążeniu do przedstawienia prawdy, powoływano się na fakty, rezygnowano ocen i komentarzy. Przedstawiano człowieka jako zdeterminowanego przez geny, instynkty i środowisko (zgodnie z teorią Darwina)

Religia nauk

nauka jako absolut

Scjentyzm (Comte)

filozofia opierająca się na przyznaniu nadrzędnych roli naukom przyrodniczym i ścisłym - podejście do życia bazujące na nauce (połączenie z kultem nauki)

Utylitaryzm (Mill)

Głównym założeniem było to, że cenne jest to, co przynosi pożytek (działanie jest moralne, jeśli jest pożyteczne), wartościowanie społeczeństw i jednostek ze względu na przydatność, podkreślano praktyczny wymiar działalności człowieka (powinien wyznaczać realne cele), szczęście to brak cierpienia

Organicyzm (Spencer)

Społeczeństwo jako jeden wielki organizm (relacje międzyludzkie rozpatrywane w kategoriach biologii)

Ewolucjonizm (Spencer)

Każdy element rzeczywistości podlega stałemu rozwojowi. Filozofia przyczyniła się do rozwoju pracy organicznej i pracy u podstaw

Marksizm (Marks)

Nieustanna walka klas, rewolucja, dzięki której powstałoby społeczeństwo bez klasowe

Determinizm (Taine)

Przeciwieństwo ewolucjonizmu: zmiany dokonują się skokowo, a prawa historii są równe z prawami natury, wszystkie zdarzenia mają związek przyczynowo skutkowy. Na dzieje ludzi wpływają czynniki np. klimat, środowisko i moment historyczny

Agnocystyzm

Jeśli nie można czegoś potwierdzić ani zaprzeczyć istnienia Boga, nie należy się tym przejmować

Filozofia pozytywna

tylko naukowe metody poznania dają realną wiedzę o świecie

Optymizm poznawczy

Człowiek wierzy, że ma władzę nad przyrodą i chce poznawać świat

Organizm

* praca u podstaw - pomoc najniższym klasom (edukacja, świadomość narodowa, konieczność poprawienia jakości życia)


* praca organiczna - działania mające na celu rozwój społeczno-gospodarczy całej ludności na ziemiach polskich
* emancypacja kobiet
* asymilacja żydów

Cechy literatury pozytywistycznej

* pełnienie funkcji poznawczych i wychowawczych
* naukowa analiza rzeczywistości
* przybliżenie procesów ekonomicznych i społecznych
* propagowanie zmian społecznych
* zwalczanie przesądów
* upowszechnienie oświaty
* zwrócenie się ku teraźniejszości i przyszłości
* pochwała praktycznego działania

Chwyty erystyczne

sztuka prowadzenia sporów, dyskutowania, stosujący manipulacje

uogólnienie

uogólnienie czyiś słów tak, aby zmieniły sens i były łatwe do podważenia

odwołanie się do autorytetów

zastępowanie argumentów powołaniem się na autorytet, co wystarcza do potwierdzenia twierdzenia

teza-antyteza

dawanie rozmówcy wyboru między proponowaną tezą a przejaskrawioną antytezą, a wybranie którejś z nich stawia rozmówce w niewygodnej sytuacji

fabrykowanie konsekwencji

formułowanie fałszywego twierdzenia na podstawie tezy przeciwnika

etykietowanie

powierzchniowe, negatywne opisywanie działań i poglądów rozmówcy

argumenty ad personam

atakowanie rozmówcy zamiast polemiki z argumentami

argumenty ad auditorem

bezpośrednie zwracanie się do słuchaczy, a nie rozmówcy

odwrócenie argumentu

wykorzystanie argumentu przeciwnika, aby uzasadnić swoją racje

argumenty ad baculum

stosowanie gróźb, zastraszeń

argument ad ignorantiam

podawanie faktów, których nie da się sprawdzić

nieistotne uściślenie

odwrócenie uwagi słuchaczy przez skupienie się na nieważnym drobiazgu

metoda twierdzeń relatywnych

wykorzystanie względności, niejednoznacznej oceny

Archaizacja

wykorzystywanie w tekście form charakterystycznych dla danych epok, np. archaizmów leksykalnych

Dialektyzacja

wprowadzenie do tekstu gwary i dialektów charakterystycznych dla danego rejonu

Kolektywizacja

stosowanie kolokwializmów i wulgaryzmów (aby dodać emocji)

Stylizacja środowiskowa

wprowadzenie wyrazów charakterystycznej dla danej grupy zawodowej lub środowiskowej

Stylizacja mityczna

naśladowanie cech opowieści mitycznej (kreacja postaci - religijna, kreacja świata - nadanie cech mitycznych)

Stylizacja biblijna

wykorzystywanie wzorców biblijnych (skłądnia i słownictwo)

Stylizacja literacka

nawiązanie do stylu konkretnego twórcy, dzieła czy prąd literackiego (np. parodia, pastisz)

Powieść tendencyjna

* przedstawienie rzeczywistości zwężony do danego obszaru
* autorska ingerencja w świat przedstawiony
* dominuje jeden wątek
* schematyczna i uproszczona budowa bohaterów (dobre albo złe)
* jednoznaczna ocena, przesadny dydatkyzm
* stosowanie zasady mimesis, brak scen drastycznych, opisów brzydoty
* narrator trzecioosobowy, wszechobecny i wszechwiedzący, moralizuje, nawiazuje dialog z czytelnikiem
* słownictwo oceniające
* “Na prowincji, “Pan Graba”, “Marta” - Orzeszkowa

Powieść dojrzałego realizmu

* panorama rzeczywistości, obraz ogólny (ukazanie typowych procesów, konfliktów)
* dbałość o wierne przedstawienie środowiska, w którym rozgrywa się zdarzenie
* autorska ingerencja w świat przedstawiony
* rozbudowana, wielowątkowa fabuła, epizody budujące tło itp
* pogłębienie kreacji bohaterów, zwrócenie uwagi na cechy indywidualne i typowe dla warstwy społecznej, ukazanie wnętrza
* ocena rzeczywistości zgoda z regułami przyjętej moralności i rozsądku
* zasada mimesis, unikanie scen drastycznych i brzydkich
* narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący, obiektywny, rezygnuje z bezpośrednich ocen, mowa pozornie zależna
* indywidualizacja języka
* “Wojna i pokój” - Tołstoj, “Zbrodnia i kara” - Dostojewski, “Lalka” - Prus, “Nad Niemnem” - Orzeszkowa

Powieść naturalistyczna

* fotograficzna dokładność w przedstawieniu świata
* dbałość o wierne przedstawienie środowiska, w którym rozgrywa się zdarzenie
* autor przyjmuje perspektywę badacza-obserwatora, nie ingeruje w kreacje
* eksponowanie egoistycznych motywów postępowania bohaterów, ludzie jako istoty zależne od instynktów
* ukazywana rzeczywistość bez oceny moralnej
* weryzm - wierne odtwarzanie rzeczywistości, antyestetyzm - epatowanie brzydotą
* narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący, obiektywny, rezygnuje z bezpośrednich ocen, mowa pozornie zależna
* indywidualizacja języka
* “Teresa Raquin” - Zola, “Pani Bovary” - Flaubert

Symbolika miast

* nowoczesność, postęp cywilizacyjny - Paryż z “Lalki”
* rozwarstwienie, podział społeczny - Warszawa z “Lalki”
* miejsce upadku, demoralizacji - Petersburg z “Zbrodni i kary”
* pejzaż bohatera - Petersburg z “Zbrodni i kary”

Zabieg Milieu

zabieg pisarski polegający na charakteryzowaniu postaci poprzez ukazanie otoczenia

Intersubiektywność narracji

przedstawienie bohatera z różnych perspektyw

Polifoniczna powieść

Specyficzny rodzaj prowadzanie fabuły i narracji utworu pozwala na pokazanie danej postaci z wielu różnych perspektyw

Cechy powieści obyczajowej

* ograniczane horyzonty
* sztuczność zachowań
* rutyna codzienności

Cechy powieści psychologicznej

* introspekcja
* przytoczenie myśli bohatera
* ktoś się komuś zwierza (ukazanie wnętrza)
* fabuła pretekstem do działań bohaterów

Sztuka realizmu

* początek we Francji
* sceny rodzajowe prostych ludzi
* mimesis
* Gustave Courbet - ojciec sztuki realizmu
* Millet: “Kobiety zbierające kłosy”
* Courbet: “Pogrzeb w Ornans”, “Śpiąca prządka”, “Kamieniarze”
* Rousseau: “Dęby w Apremont”
* Riepin: “Burłacy w Wołdze”
* \

Sztuka naturalistyczna

* fotograficzne naśladowanie natury
* rodzaj realizmu
* “ciemne” strony świata
* Friont": “Ból”
* Raffaell: “Śmieciarze”
* Lhermitte: “Les Halles”

Malarstwo historyczne

* popularne w Polsce
* ważne momenty historyczne
* Matejko
* Grottger

Historyzm

* nurt w architekturze
* naśladowanie stylistyk różnych epok
* Semper, Oppler, Henry

Eklektyzm

* nurt architektoniczny
* łączenie stylistyk różnych epok
* niejednolite stylistyczne wzory dekoracyjne