ALW termen

poëzie

overkoepelende term, een genreaanduiding. Komt van 'poiein' (Grieks)=verzen maken (ging toen over alle literatuur want alles was in verzen geschreven)

Gedicht

compacte vorm die bestaat uit verzen

lyriek

3e genre uit de klassieke oudheid, begeleid door een lier. Persoonlijke inhoud wordt verteld door een lyrische ik. Petersen: de monologische uitbeelding van een toestand

retoriek

redenaarskunst uit de klassieke oudheid waaruit verschillende stijlfiguren zijn gekomen

stilistiek

onderdeel van retoriek dat zich bezighoud met de studie van stijl(figuren)

register

aanpassing van stijl aan de context. Kan verheven, gematigd of eenvoudig zijn

klanksymboliek

bepaalde klanken roepen de betekenis van een woord-gevoel op

denotatie

woordenboek betekenis van een woord

connotatie

het afgeleide van een woord, welke betekenis je eraan geeft

symbolische dimensie van taal (Kristeva)

hoe wij de regels van syntax/betekenis van een taal gewoon volgen

semiotische dimensie van taal (Kristeva)

de primitieve manier van communiceren: hoe dingen worden gezegd (bv. hoge stem als je tegen jonge kinderen praat)

volrijm

laatse klinker en medeklinker zijn hetzelfde (wacht-nacht)

identiek rijm

Rijm van woorden die identiek zijn van klank (betekenis of spelling kunnen echter verschillend zijn) Bv. zijn oude hart bonsde erg hard

assonantie

vorm van halfrijm: klinkers in een woorden zijn hetzelfde (lief-diep-ziek)

acconsonantie

vorm van halfrijm: medeklinkers in woorden zijn hetzelfde

alliteratie

vorm van halfrijm: 1e letter is hetzelfde (mooi machtig meisje)

voorrijm

Rijm aan het begin van de versregels.

middenrijm

rijm in het midden van opeenvolgende versregels

eindrijm

Rijm aan het einde van de versregels

Mannelijk rijm (staand rijm)

de laatste lettergreep van een eindrijm is beklemtoond

vrouwelijk rijm (slepend rijm)

de laatste lettergreep van een eindrijm is onbeklemtoond

gepaard rijm

aa bb

gekruist rijm

ab ab

omarmend rijm

abba

keerrijm

letterlijke herhaling van 1 of meer versregels = refrein

ritme

de natuurlijke beweging van gesproken taal

metrum

regelmatige afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen in versvoeten

heffing

de beklemtoonde lettergreep in een versvoet

kwantitatieve accentuering

klemtoon hangt af van de lengte van de lettergrepen (in Grieks/Latijn)

kwalitatieve accentuering

klemtoon hangt af van de sterkte van de lettergrepen (in Germaanse talen)

Jambe

onbeklemtoond - beklemtoond

trochee

beklemtoond - onbeklemtoond

spondee

beklemtoond - beklemtoond

anapest

onbeklemtoond - onbeklemtoond - beklemtoond

dactylus

beklemtoond - onbeklemtoond - onbeklemtoond

amfibrachus

onbeklemtoond - beklemtoond - onbeklemtoond

dreun

het samenvallen van ritme en metrum

antimetrie

het opzettelijk verbreken van het metrum

jambische pentameter

5 jambes

dactyllische hexameter

5 hexameters en 1 spondee

alexandrijn

6 jamben en 1 cesuur na de 3e heffing

Ekfrasis

levendige, gedetailleerde literaire beschrijving van een echt of verzonnen beeldend kunstwerk

Bienséance

verwijst naar de kwaliteit die aan iets wordt toegekend wanneer het beantwoordt aan de morele voorschriften of de beleefdheidsconventies van een bepaalde periode. In een literair werk mag niets de morele of esthetische verwachtingen van het publiek doorbreken. Dit betekent dat personages in een literair werk zich moeten gedragen volgens hun rang en stand (externe bienséance) en ook in overeenstemming met andere personages in het verhaal of toneelstuk (interne bienséance).

Vraisemblance

realisme, iets moet geloofwaardig zijn

Episch theater

Bertolt Brecht=grondlegger, politiek theater om publiek te informeren →gebruikt hiervoor het doorbreken van de 4e wand, wat voor vervreemding zorgt

theater van de wreedheid

Ruige theatervorm bedacht door Antonin Artaud. Door acteurs fysiek uit te putten probeert Artaud de rationele controle weg te nemen en hen te laten spelen vanuit het onderbewuste. Doel=intense ervaring brengen

Absurd theater

Samuel Beckett en Eugen Ionesco: vorm van anti-theater dat het radicale falen van taal aantoont. Het stuk stopt middenin, er is geen einde of plot

Pictorial turn

Beeld werd belangrijker dan tekst in theater

neologisme

het maken van een nieuw woord op basis van bestaande woorden

polysemie

gebruikt een enkel woord met meerdere betekenissen. Dit fenomeen is een vorm van semantische ambiguïteit.

homonymie

Eenzelfde woord met verschillende betekenissen maar ook een andere woordsoort (bv. arm: zelfst. nw=lichaamsdeel ↔ arm: bijv nw=niet rijk)

homofonie

eenzelfde klank (uitspraak) maar verschillen qua betekenis of grammaticale categorie (bv. hart/hard, eis/ijs, ...)

homografie

eenzelfde schrijfwijze maar verschillen qua betekenis (bv. bedelen=iets uitdelen/vragen om geld, bank=om op te zitten/voor geld/...)

paronomasia

woordspel gebaseerd op (gedeeltijke) klankovereenkomst (bv. 'Champagne for my real friends and real pain for my sham friends.')

paragram

woordspel waarbij binnen een woord of woordgroep één of meerdere letters veranderd worden, vaak met humoristische bedoeling Bv. Dat doen wij expresso' (reclame voor koffie))

anafoor

Letterlijke herhaling van een woordgroep aan het begin van opeenvolgende versregels, strofen, zinnen of zinsdelen

chiasme

twee paren van woorden of woordgroepen worden in kruis gesteld (Denkend aan de dood kan ik niet slapen. Niet slapend denk ik aan de dood. (J.C. Bloem))

enjambement

een zin of gedachte doorloopt over meerdere versregels zonder dat er een pauze of interpunctie aan het einde van de regel staat.

parataxis

Nevenschikking van gelijkwaardige zinnen. Bv. "Veni,vidi, vici."

hypotaxis

afwijking van gewone structuur in een zin (bv. woorden/woordgroepen die niet volledig worden uitgedrukt)

anastrofe

Omkering van de gebruikelijke syntactische woordorde

inversie

plaatsing van het subject na de persoonsvorm

postpositio (naplaatsing)

het adjectief wordt geplaatst na het substantief waar het bij hoort → is taalafhankelijk, want woordvolgorde is niet universeel!!

ellips

Woorden die grammaticaal noodzakelijk zijn worden weggelaten 'het moet gezegd (worden) dat'

(zeugma)

Bijzondere vorm van ellips: verkeerde samentrekking (een woord, woorddeel of zinstuk wordt weggelaten terwijl het een andere functie of betekenis heeft)

'Hij zag de flitsen, het licht en de rollende donder' (verschillende werkwoorden nodig: zien en horen)

anakoloet

zin die is opgebouwd uit twee (of meer) tegenstrijdige zinspatronen. De zin die daardoor ontstaat, is ongrammaticaal.

ambiguiteit

iets dat op meerdere dingen geinterpreteerd kan worden

antithese

tegengestelde begrippen of ideeën verbindt om een bepaald effect of contrast te creëren in de tekst. →letterlijker dan oxymoron

synthese

indrukken van verschillende zintuigen in uitdrukkingen worden gebruikt. Het kan worden gezien als een vorm van metafoor en komt vaak voor in symbolisme, modernisme. Bv. schreeuwende kleuren" of "warme stem".

paradox

uitspraak die op het eerste zicht een tegenstelling bevat, maar bij nader inzien een diepere waarheid bevat, die deze tegenstelling enigszins opheft

oxymoron

combinatie tot één begrip van twee woorden die elkaar in hun letterlijke betekenis tegenspreken

understatement

vorm van ironie waarbij een uitdrukking wordt afgezwakt. Bv. 'het viel wel mee' voor 'het was super

Ironie

iets met een letterlijke en figuurlijke betekenis / het omgekeerde van wat je bedoelt zeggen

litotes

de ontkenning van het tegendeel, bv. niet slecht voor goed

eufemisme

verwant met understatement, iets wordt mooier voorgesteld dan het is. Bv. 'heengaan' voor 'sterven'

hyperbool

overdrijving. Bv. 'ik stierf duizend doden voor ik eraan durfde beginnen' voor 'ik heb moeite gehad om...'

pleonasme

een eigenschap die reeds aanwezig is wordt nog eens benadrukt. Bv. het rood bloed op de witte sneeuw'

tautologie

een begrip wordt minstens twee maal uitgedrukt. Bv. 'gratis en voor niets', 'geheel en al', 'nooit ofte nimmer'

epitheton ornans

wordt gebruikt in de antieke en middeleeuwse poëzie, een adjectief dat steeds terugkeert bij een bepaalde naam. Bv. 'de snelvoetige Achilles'

Vergelijking

vorm van beeldspraak waarbij twee elementen worden verbonden via 'als', 'zoals', 'gelijk → bestaan verschillende soorten van

Simile

expliciete vergelijking tussen twee elementen

Homerische vergelijking

(een specifieke vorm van simile) een breed uitgesponnen vergelijking

Metafoor

de overdracht van betekenis van een term op een andere term →Jan is een ezel → de eigenschappen van een ezel (dom, koppig) worden overgedragen op Jan

Conventionele metaforen

metaforen die veelvuldig voorkomen in het alledaags taalgebruik (=dood) bv. in de lente van je leven zijn'

Creatieve/ poëtische metaforen

metaforen waarbij nieuwe betekenis wordt geproduceerd (=levend)

Catachrese

versteende metafoor, fenomeen dat enkel met een metafoor kan worden benoemd Vb. De voet van een berg, tafelpoot, rivierarm

Personificatie/ prosopopeia

speciale vorm van metafoor waarbij dingen voorgesteld worden als levende wezens (mensen)

Synesthesie

metafoor waarbij verschillende zintuiglijke ervaringen met elkaar worden versmolten Vb. schreeuwerige kleuren

Allegorie

een geheel van metaforen die op elkaar voortbouwen

Metonymie

het met elkaar verbinden van verschillende elementen op basis van nabijheid (verschuiving van syntagmatische as)

Pars pro toto

metonymie waarbij een deel voor het geheel staat 'een vloot van driehonderd zeilen' (schepen)

Totum pro parte

metonymie waarbij het geheel voor een deel staat 'het huis stortte in' (het dak)

Synecdoche

metonymie die te maken heeft met omvang, zoals deel vs geheel, enkelvoud vs meervoud

symbool

de vaste verbinding van een beeld met een begrip, vanuit het gevoel of cultuur (bv. wit als kleur van hoop), kan ook veranderen afhankelijk vd cultuur

Universele symbolen

terug te vinden in alle culturen

Culturele symbolen

werken binnen de context van een cultuur

Individuele symbolen

symbolen eigen aan een werk of oeuvre

Metaleps

Het doorbreken van narratieve niveaus (de 4e wand)

Recentering

Mary-Laure Ryan: dat een lezer zich kan orienteren in een verhaal

bewustzijnsrepresentatie

Brian Mchale: de weergave van gedachten en gevoelens van personages (hoe en door wie)