geschiedenis van zuid-oost europa (herexamen

transhumance

vooral oudheid

verhuizen met het vee mee, hoger gelegen gebieden in de zomer en dalen in de rest v/h jaar

grieken

autochtoon volk op de balkan, leeft compact rond griekse stadstaatjes en colonies

macedoniers

autochtoon volk op de balkan. Grieken of gehelleniseerde illyriers

illyrische stammen

verzameling van niet-griekse autochtone volken op de westelijke balkan, met rudimentaire staatsvorming en een gehelleniseerde elite

thracische stammen

verzameling van niet-griekse autochtone volken op de oostelijke balkan, ook daciers genoemd, met rudimentaire staatsvorming en een gehelleniseerde elite

illyrische keizers

romeinse rijk, 3e en 4e eeuw

keizers die autochtoon waren aan het balkangebied, die konden carriere maken in het leger door de aanwezigheid van de belangrijke donaugrens. bv Constantijn de Grote

jireček-lijn

romeinse rijk

lijn doorheen de balkan, ten noorden van het huidige griekenland en turkije. Aan de zuidkant van de lijn werd voornamelijk grieks gesproken, aan de noordkant voornamelijk latijn

via militaris/diagonalis en via egnatia

2e eeuw v.c / romeinse periode

romeins wegennetwerk

splitsing van het romeinse rijk

285

de balkan word gecontesteerd gebied

constantinopel word de nieuwe hoofdstad

justinianus

6e eeuw

laatste romeinse keizer, zorgt voor een bloei in constantinopel en gedeeltelijk herstel van het romeinse rijk

avaren

6e-7e eeuw

Turks nomadisch steppevolk dat word verdreven door de proto-bulgaren en later definitief door KDG word uitgeschakelt

slaven

6e-7e eeuw

half-nomadische landbouwgemeenschappen

vanaf 6e eeuw aanwezig in de panonische vlakte (onder avaars heerschappij)

sklaviniae

6e-7e eeuw

beperkte politieke organisatie van de slaven

stamgemeenschap zonder vast territoriaal of politiek karakter

vlachen

tot 19e eeuw compacte groep in het grensgebied van Griekenland, albanie en noord-macedonie

geromaniseerde bevolkingsgroep in oost europa

nu sprekers van taal/dialect verwant aan het roemeens

macedonische renaissance

9e-11e eeuw

bloei in kunst en cultuur, interne stabilitet, herroveringen, uitbouw Tema-systeem

christologie

4e-5e eeuw

doctrinaire disputen over de plaats van Christus binnen de heilige drievuldigheid

arianisme

4e-5e eeuw (christologie)

streng monetheistisch idee dat christus als geschapen door god ook ondergeschikt is aan god

concillie van Nicea

4e eeuw

veroordeling van arianisme

conclusie; de vader en de zoon bestaan uit dezelfde substantie

concillie van constantinopel

4e eeuw

compromis na concillie van nicea

conclusie: er is 1 goddelijk wezen met 3 vormen (de vader, zoon en heilige geest)

monofytisme

4e-5e eeuw (christologie)

idee dat christus uit 2 naturen bestaat, versmolten tot 1

concillie van chalcedon

5e eeuw

veroordeling van het monofytisme

conclusie: christus bestaat uit twee afzonderlijke, ongemengde en volmaakte delen

niet erkent door orientaals-orthodoxe kerken

iconoclasme

8ste eeuw

verbod op het maken van “iconen” binnen het byzantijnse rijk

idee: het is onmogelijk om gods grootsheid te vatten

zorgde voor een beeldenstorm, werd niet door rome erkend

eind 8ste eeuw herroepen

filioque

9e-11e eeuw

ruzie tussen ORR en WRR

Rome: heilige geest komt voor uit de vader EN de zoon

Constantinopel: uit de vader DOOR de zoon

zorgt voor eerste wederzijdse excommunicatie

1054

defenitief schisma tussen de kerk in Rome en die in Constantinopel

Tema-systeem

vanaf circa 10e eeuw / byzantijnse periode

legereenheid en het gebied dat die eenheid financierde

strateeg als bevelhebber met fiscale bevoegdheid GEEN grondbezit

boeren-soldaten die erfelijke grond toegewezen krijgen

seltsjoeken

bedreiging in de 11e eeuw

brengen islam mee, turks nomadenvolk, veroveren stukken grondgebied

normandiers

bedreiging in de 11e eeuw

aanvallen langs de adriatische oostkust

kruisvaarders

bedreiging in de 11e eeuw

eerste kruistocht in de 11e eeuw, religieuse strijd tegen de seltsjoeken, onderweg plunderingen in het Byzantijnse rijk

pronoia

12e eeuw

de toekenning van grondgebied en horige boeren in ruil voor militaire diensten, ontwikkelt zich tot erfelijk (groot)grondbezit, en dus adel

4e kruistocht

eind 12e eeuw

oorspronkelijk doel: bevrijding van Jerusalem en de Hereniging van de twee Kerken

verovert constantinopel in 1204

keizerrijk van Nicaea

13e eeuw

overschotje van het byzantijnse rijk dat uiteindelijk voor een gedeltelijk herstel kan zorgen, blijft slechts regionale actor

hesychasme

13e eeuw

vorm van orthodox zelfbewustzijn, gepaard met antiwesters verzet

mystieke stroming waarin men streeft naar een eenwording met het goddelijke

gouden tijdperk v/h eerste bulgaarse rijk

9e-10e eeuw

onder Simeon I: bulgarije van de drie zeeen

imperiale ambities

bulgaarse kerstening

9e eeuw

kan boris word knjaz mihail

zorgt voor grote byzantijnse invloed

kerkelijke autonomie

bogomilisme

10e eeuw

dualistische leer

idee: de hele materiele wereld is de schepping van de duivel

kerkslavisch

jaren 860

ontwikkelt in groot-moravië

gecreerd om de invloed vanuit het heilig roomse rijk in te perken

venetiaans maritiem imperium

9e-10e eeuw

handelsprivileges met het byzantijnse rijk

bezittingen langs de adriatische kust in functie van handel

stefan dušan

14e eeuw

hoogtepunt van het servische rijk

aanspraken op byzantijnse keizerstitel

Uç beylik

ottomaanse opmars / 1300

grensgebied binnen het seltsjoeken rijk, dat uitgroeide tot het ottmaanse rijk

Slag bij Marica

14e eeuw

Het ottomaanse leger verslaat een coalitie van christelijke legers onder leiding van de servische vorsten

Slag bij het merenveld/kosovo

1389

slag met weinig directe historische invloed, die een belangrijke culturele plek inneemt in Servië, en de reden is voor het Servische idee dat Kosovo deel uitmaakt van Servië

Skanderbeg

15e eeuw

Albanees die carrière maakte in het Ottomaanse leger(bestuur), maar die zich uiteindelijk verzette en meewerkte met kruisvaarders.
Word een belangrijk symbool voor christelijk verzet

slag bij mohacs

1526

het Hongaarse tegen het Ottomaanse rijk, de slag eindigt met de vernietiging van de Hongaarse vorst en adel, maar is ook het einde van de Ottomaanse opmars richting europa

Driedeling van het Hongaarse Koningkrijk

16e eeuw

na de slag van mohacs is er een opvolgingsstrijd, en uiteindelijk wordt het Hongaarse rijk gewoon verdeeld. daarbij word centraal-Hongarije (incl. Kroatië en Slavonië) een soort Ottomaans grensgebied, het vorstendom Transsylvanië een Ottomaanse vazalstaat, en West-Hongarije een reststaat, in personele unie met de Habsburgers

Sultan Süleyman I

midden 16e eeuw

onder deze sultan had het Ottomaanse rijk de gouden eeuw

territoriale uitbreiding, stabiliteit, uniformering van de wetgeving, bloei in wetenschappen, kunst en cultuur

het Ottomaanse rijk als toevluchtsoord

15e eeuw

onder andere Sefardische joden en rRoma

door relatieve religieuze vrijheid

rumeli

ottomaanse periode

europese rijkshelft

fanaorioten

ottomaanse periode

origineel byzantijnse elite die uitzonderlijk niet opzij werd geschoven, door hun voordelige rol als tussenpersoon in de handel met Venetië

Devşirme

Ottomaanse periode

ook gekend als bloedbelasting

praktijk waarbij jongens uit christelijke gezinnen weggenomen werden om een islamitische opleiding te krijgen, om vervolgens keurtroepen van de Sultan te worden

timar

ottomaanse periode

niet-erfelijk stuk grondgebied dat de eigenaar (timarioot) mocht gebruiken voor het onderhoduen van zichzelf en een klein legertje relatief aan de grootte van het gebied

janitsaren

Ottomaanse periode

keurtroepen van de sultan, resultaat van de bloedbelasting

ayans

17e / 18e eeuw

bron van instabiliteit in het Ottomaanse rijk

lokale heersers met een geweldmonopolie en grootgrondbezit

Çiftlik

17e / 18e eeuw

vervolg op het Timar-systeem na zijn verval

erfelijk grondbezit met focus op landbouwproductie, wat ook zorgde voor de exploitatie van de boeren

militärgrenze

eind 17e eeuw

habsburgse en venetiaanse buffer tegen het ottomaanse rijk, soort van niemandsland

grote servische migraties

17e / 18e eeuw

trans-emperiale migratie van de orthodoxe bevolking

ottomaans —> habsburgs

In het habsburgse rijk had de servische gemeenschap godsdienstvrijheid in ruil voor militaire diensten

De oosterse kwestie

18e eeuw

geopolitieke discussie omtrent het lot van het verzwakte Ottomaanse rijk

oostenrijk, het britse en het russische rijk hebben elk eigen (tegenstrijdige) belangen in de discussie

russische motivatie tijdens de oosterse kwestie

onafhankelijke slavische staten die in de eigen invloedssfeer zouden blijven

protectierecht over orthodoxen en slaven

oostenrijkse motivatie tijdens de oosterse kwestie

vermijden van de opkomst van een sterke slavische staat in zuidoost-europa

koloniale ambities

britse motivatie tijdens de oosterse kwestie

het Ottomaanse rijk als handige buffer behouden tegen de russische expansie

controle over het oostelijke bekken van de middenlandse zee

tanzimat

19e eeuw

hervormingen in het Ottomaanse rijk

tanzimat op militair vlak

affschaffing janitsaren, modernisatie, algemene dienstplicht en afschaffing timars

tanzimat op economisch vlak

financiele en fiscale herstructurering, modernisering van de infrastructuur, investering proberen aantrekken, grootgrondbezit

tanzimat op bestuurlijk vlak

verdichting van de staat; centrale ambtenarij, uniformisering van lokaal bestuur

principe van een civiele staat; staatsburgers met gelijke rechten en plichten, surveillance: pasporten en volkstellingen

Osmanlılık

19e eeuw

loyaliteit aan de Ottomaanse staat en sultan, los van geloof

“je bent Ottomaans eerst, christelijk/joods/moslim/… second”

congres van Berlijn

1878

annulering van het verdrag van san stefano

creatie van autonome provincie Oost-Roemelie, en onafhankelijkheid voor Servie, montenegro en roemenie

financiële afhankelijkheid en ongunstige handelsverdragen voor het Ottomaanse rijk

Nieuwe Ottomanen

1870 / eind 19e eeuw

staatsgreep in het Ottomaanse rijk

groep van liberale en nationalistische intelectuellen met kritiek op de democratie en te grote toegevingen aan het buitenland

invoering van een tweekamersysteem, liberale burgerrechten, en de islam als staatsgodsdienst

jong turken

begin 20ste eeuw

comité voor eenheid en vooruitgang

jong turkse revolutie in 1908: vrije verkiezingen, herstel van de grondwet van de Nieuwe Ottomanen

Abülhamid II

eind 19e eeuw

sultan na de nieuwe Ottomaanse revolutie, word afgezet door jong-turkse revolutie

opschorting grondwet

autoritairanisme en modernisering

lente der volkeren

19e eeuw

liberale eisen en nationalisme binnen het keizerrijk oostenrijk

aprilwetten

19e eeuw / 1848

erkenning van de hongaarse onafhankelijkheid, maar tegelijkertijd blijvende erkenning van de personele unie met oostenrijk + liberalisering met bv. persvrijheid

hongaarse onafhankelijkheidsoorlog

19e eeuw / 1848

minderheden strijden tegen de erkende onafhankelijkheid zonder minderheidsbeschermingen

dubbelmonarchie

1867 / 19e eeuw

Oostenrijk-Hongarije ontstaat

Nagodba

19e eeuw

onafhankelijkheid van de kroatische kroonlanden van het Hongaarse koninkrijk

MAAR: blijvende Hongaarse fiscale en politieke dominantie