Lewenswetenskappe Graad 10: Vervoerstelsels in die Mens

Woordeskat-flitskaarte gebaseer op Hoofstuk 10 oor die menslike sirkulasie-, bloedvat- en limfvatstelsel.

Geslote bloedsirkulasiestelsel

'n Sirkulasiestelsel waar die bloed nie die bloedvate (arteries, vene en kapillêre) verlaat nie en deurlopend vanuit een bloedvat na 'n ander oorgedra word sonder om 'n liggaamsholte binne te gaan.

Oop sirkulasiestelsel

'n Sirkulasiestelsel waarin bloedvate vloeistowwe na 'n liggaamsholte vervoer waar die bloed die organe direk omspoel.

Hemoseel

Die liggaamsholte waartoe bloedvate vloeistowwe vervoer in 'n oop sirkulasiestelsel.

Mediastinum

Die ruimte in die borsholte (bokant die diafragma en tussen die longe) waarin die hart geleë is.

Perikardium

Die dubbelwandige membraan wat die hart omsluit en 'n waterige vloeistof bevat wat wrywing voorkom.

Kroonarteries (kroonslagare)

Bloedvate op die buite-oppervlak van die hart wat die hartspier van suurstof en voedingstowwe voorsien.

Kroonare (kroonvenes)

Bloedvate wat afvalstowwe en koolstofdioksied weg vanaf die hartspier dreineer.

Septum

Die sterk spierwand wat die hart in 'n linker- en regterhelfte verdeel.

Geoksigeneerde bloed

Bloed wat 'n hoë konsentrasie $O_2$ en 'n lae konsentrasie $CO_2$ bevat ($O_2$-ryke bloed).

Gedeoksigeneerde bloed

Bloed wat 'n lae konsentrasie $O_2$ en 'n hoë konsentrasie $CO_2$ bevat ($O_2$-arme bloed).

Endokardium

Die dun membraan van plaveiselepiteel waarmee die binnekant van die hart uitgevoer is.

Atriums

Die twee boonste ontvangkamers van die hart wat kleiner is en dunner spierwande het as die ventrikels.

Ventrikels

Die twee onderste pompkamers van die hart wat groter is en dikker spierwande het.

Boonste vena cava (vena cava superior)

Die groot vene wat gedeoksigeneerde bloed vanaf die kop en arms na die regteratrium vervoer.

Onderste vena cava (vena cava inferior)

Die groot vene wat gedeoksigeneerde bloed vanaf die onderste ledemate en abdomen na die regteratrium vervoer.

Aorta

Die grootste arterie (slagaar) in die liggaam wat geoksigeneerde bloed vanaf die linkerventrikel na die res van die liggaam pomp.

Trikuspidale klep

Die klep bestaande uit drie flappe geleë tussen die regteratrium en regterventrikel wat verhoed dat bloed na die regteratrium terugvloei.

Bikuspidale (mitrale) klep

Die klep bestaande uit twee flappe geleë in die opening tussen die linkeratrium en linkerventrikel wat terugvloei van bloed na die linkeratrium verhoed.

Hartklepstringe

Onrekbare tendons waarmee klepflappe aan die spierpapille op die binnewande van die ventrikels vasgeheg is.

Spierpapille

Uitstulpings aan die binnewande van die ventrikels waaraan die hartklepstringe geheg is.

Halfmaanvormige kleppe

Kleppe aan die basisse van die aorta en pulmonêre arterie wat lyk soos drie membraansakkies en terugvloei van bloed na die ventrikels verhoed.

Kardiale siklus

Al die veranderinge wat gedurende een hartklop (wat gemiddeld $0,8$\text{ sekondes} duur) in die hart plaasvind.

Sistool

Die sametrekking van enige deel van die hartspier.

Diastool

Die verslapping van enige deel van die hartspier.

EKG

Die patroon wat op papier uitgedruk word wanneer die hartklop gemonitor word.

Arteries (slagare)

Bloedvate met dik wande en 'n klein lumen wat bloed onder hoë druk weg van die hart af vervoer.

Arteriole

Klein arteries wat ontstaan wanneer arteries vertak en hul buitenste lae dunner raak.

Kapillêre vate

Mikroskopiese klein buisies met wande van slegs een dun laag endoteel waar die uitruil van stowwe tussen bloed en weefselselle plaasvind.

Venules

Groter bloedvaatjies wat gevorm word wanneer kapillêre vate verenig, en wat saamvloei om venes te vorm.

Venes (are)

Bloedvate met dunner wande en 'n groter lumen wat bloed onder lae druk terug na die hart vervoer en halfmaanvormige kleppe bevat.

Lumen

Die binneste ruimte van 'n buisvormige struktuur soos 'n bloedvat.

Pulmonêre sirkulasiestelsel

Die deel van die dubbele sirkulasie waar gedeoksigeneerde bloed vanaf die hart na die longe gepomp word en geoksigeneerde bloed terug na die hart vloei.

Sistemiese sirkulasiestelsel

Die deel van die dubbele sirkulasie waar geoksigeneerde bloed vanaf die hart na die res van die liggaam vervoer word en gedeoksigeneerde bloed terug na die hart vloei.

Lewerpoortaar

'n Bloedvat met kapillêre aan albei kante wat geabsorbeerde voedingstowwe vanaf die spysverteringskanaal na die lewer vervoer.

SA-knoop (Sino-atriale node)

'n Groep gespesialiseerde spierselle in die wand van die regteratrium wat bekend staan as die pasaangeër van die hart en 'n impuls uitstuur wat die atriums laat saamtrek.

AV-knoop (Atrio-ventrikulêre nodus)

'n Groep gespesialiseerde spierselle in die septum tussen die atriums wat impulse vanaf die SA-knoop ontvang en dit na die bondels van His stuur.

Bondels van His

Geleidingsweefsel in die septum tussen die ventrikels wat senu-impulse na die Purkinje-vesels stuur.

Purkinje-vesels

Vesels wat in die ventrikelwande vertak en senu-impulse vervoer om die ventrikels te laat saamtrek.

Sfigmomanometer

'n Apparaat waarmee bloeddruk gemeet word deur die hoogte van 'n kwikkolom te gebruik.

Hipertensie

'n Abnormale hoë bloeddruk (hoër as $120/80$\text{ mmHg}) vir 'n geruime tyd.

Hipotensie

'n Abnormale lae bloeddruk (laer as $120/80$\text{ mmHg}) wat simptome soos swakheid en duiseligheid veroorsaak.

Beroerte

Die verlies aan breinfunksie weens 'n versteuring in die bloedtoevoer na die brein deur 'n bloedklont of gebarste bloedvat.

Aterosklerose

Die vernouing van arteries weens vetneerslae (gewoonlik cholesterol) aan die binnekant van die bloedvate.

Koronêre trombose

Die vorming van 'n bloedklont (trombus) in 'n koronêre arterie wat die bloedtoevoer na die hartspier blokkeer.

Koronêre embolus

'n Bloedklont wat elders in die liggaam vorm, losbreek en na 'n koronêre arterie vervoer word waar dit 'n blokkasie veroorsaak.

Angina

Borskaspyne en kortasemrigheid wat optree wanneer koronêre arteries gedeeltelik geblokkeer is.

Angioplastie

'n Mediese prosedure wat uitgevoer word om 'n vernoude arterie te rek en 'n blokkasie te verwyder.

Hartomleidingsoperasie

'n Chirurgiese prosedure waar bloedvloei rondom 'n geblokkeerde gedeelte van 'n arterie herlei word deur vaatstukke van elders in die liggaam te gebruik.

Weefselvloeistof

Die vloeistof wat vorm wanneer bloedplasma onder hoë druk uit kapillêre vate gepers word en die weefselselle omspoel.

Limf

Weefselvloeistof met afvalstowwe wat in die limfvate opgeneem is en deur die limfvatstelsel gedreineer word.

Borsbuis

Die hooflimfbuis wat die onderste ledemate, ingewande, linkerkant van die bors, linkerarm en linkerkant van die kop en nek dreineer en by die linkerondersleutelbeenaar aansluit.

Regterlimfbuis

Die hooflimfbuis wat die regterkant van die bors, regterarm en regterkant van die kop en nek dreineer en by die regterondersleutelbeenaar aansluit.

Limfknope

Klein boontjievormige strukture in die limfvatstelsel wat vreemde stowwe filtreer en limfosiete sowel as teenliggaampies produseer.