[LS] Bài 2: Trật tự thế giới trong Chiến tranh lạnh

Chiến tranh lạnh là cuộc đối đầu căng thẳng giữa hai phe - tư bản chủ nghĩa do Mỹ đứng đầu và xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu - trên mọi mặt trừ đối đầu trực tiếp về quân sự giữa Mỹ và Liên Xô (1947-1989) Trật tự thế giới theo giai đoạn: Giữa hai cuộc chiến tranh thế giới: Trật tự Véc-xai Oa-sinh-tơn Trong chiến tranh lạnh (1947-1989): Trật tự hai cực I-an-ta Sau chiến tranh lạnh → nay: Xu thế đa cực

1. Hoàn cảnh:

• Đầu 1945, chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc, nhiều vấn đề quan trọng và cấp bách đặt ra với các nước đồng minh cần được giải quyết:

• Nhanh chóng tiêu diệt chủ nghĩa Phát-xít

• Tổ chức lại trật tự thế giới sau chiến tranh

• Phân chia thành quả chiến thắng

→ Từ 4-11/2/1945, Hội nghị I-an-ta được triệu tập với sự tham của nguyên thủ 3 quốc gia Mỹ, Liên Xô, Anh

1. Nội dung hội nghị:

• Thống nhất tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa Phát-xít Đức và chủ nghĩa Quân phiệt Nhật (Liên Xô đồng ý tham gia chống Nhật sau khi chiến tranh ở Châu Âu kết thúc)

• Thành lập tổ chức quốc tế Liên hợp Quốc nhằm bảo vệ và duy trì nền hòa bình và an ninh thế giới.

• Thỏa thuận việc đóng quân tại các nước, giải giáp quân đội Phát-xít và phạm vi ảnh hưởng của các nước thắng trận tại Châu Á, Âu:

• Châu Âu:

• Liên Xô chiếm Đông Đức, Đông Beclin, Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô. Mỹ, Anh, Pháp chiếm Tây Đức, Tây Beclin, Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ.

• Châu Á:

• Đông Nam Á, Tây Á, Nam Á thuộc phạm vi ảnh hưởng truyền thống của các nước Phương Tây

• Liên Xô chiếm Bắc Triều Tiên, Nam đảo Xakhalin,..

• Mỹ chiếm Nhật Bản, Nam Triều Tiên

• Trung Quốc trở thành đất nước thống nhất, dân chủ

1. Ý nghĩa:

Những quyết định của Hội nghị I-an-ta đã tạo khuôn khổ cho trật tự thế giới mới được thiết lập trong những năm 1945-1947, thường được gọi là trật tự 2 cực I-an-ta.

1. Giai đoạn 1 (1945 → những năm 70 của thế kỉ XX): Xác lập và phát triển của trật tự thế giới hai cực I-an-ta:

• Được hình thành dựa trên các quyết định của Hội nghị I-an-ta

• Được xác lập (định hình) do sự thiết lập của các khối quân sự đối đầu nhau NATO và VACSAVA

• Quan hệ quốc tế trở nên căng thẳng, đối đầu đặc biệt là giai đoạn đầu chiến tranh lạnh

• Nhiều cuộc chiến tranh nội bộ, xung đột xảy ra tại nhiều khu vực: Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), Chiến tranh xâm lược Đông Dương của Pháp (1945-1954), Chiến tranh xâm lược Việt Nam của Mỹ (1954-1975) - điển hình nhất

• Trật tự hai cực bắt đầu bị rạn nứt trước tình hình thế giới tác động:

• Cách mạng Trung Quốc thành công (1949) - Nội chiến Quốc Cộng

• Sự thành công của phong trào giải phóng dân tộc ở khu vực Á, Phi, Mỹ La-tinh

• Sự vươn lên của Nhật Bản và Tây Âu

1. Giai đoạn 2 (Những năm 70 thế kỷ XX - 1991): Suy yếu và sụp đổ: (Khủng hoảng năng lượng - 1973)

• Sự suy yếu được thể hiện qua:

• Xu hướng hòa hoãn Đông - Tây bắt đầu xuất hiện từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX

• Nửa sau những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô và Mỹ đẩy mạnh hợp tác, đối thoại với những cuộc gặp gỡ cấp cao

• Đến tháng 12/1989, Liên Xô và Mỹ cùng tuyên bố chấm dứt chiến tranh lạnh ( sau khi bức tường Béc-lin sụp đổ (11/1989), Liên Xô và Mỹ đã có cuộc gặp gỡ không chính thức tại đảo Man-ta và tuyên bố chính thức chấm dứt chiến tranh lạnh vào tháng 12/1989)

• Sự sụp đổ:

• Sự sụp đổ của Chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu (cuối những năm 80 của thế kỉ XX) và sự sụp đổ của Liên Xô (12/1991) - cường quốc đại diện cho cực Chủ nghĩa xã hội - đã chấm dứt sự tồn tại của trật tự hai cực I-an-ta.

Chú ý: Sự tồn tại của trật tự hai cực I-an-ta không phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng quốc tế vì:

• Do hai nước Xô-Mỹ đứng đầu mỗi cực chi phối hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội quốc tế

• Các nước buộc phải lựa chọn con đường phát triển theo sự định hình của ý thức hệ

• Tình trạng đối đầu của hai cực trên cơ sở ý thức hệ đã cản trở sự phát triển của thế giới

1. Nguyên nhân sụp đổ:

• Sự tốn kém về tài chính, sự suy giảm thế mạnh kinh tế của Liên Xô và Mỹ (do chạy đua vũ trang)

• Xu thế hòa hoãn Đông - Tây và xu thế toàn cầu hóa xuất hiện và phát triển

• Sự vươn lên nhanh chóng của các quốc gia trên thế giới, đặc  biệt là thắng lợi của phong trào giải phóng dân tộc và sự ra đời của hàng loạt các quốc gia độc lập đã làm thay đổi khuôn khổ của trật tự thế giới hai cực I-an-ta

• Sự thay đổi trong cán cân kinh tế thế giới (Sự vươn lên của Nhật Bản và Tây Âu)

• Cuộc khủng hoảng kinh tế, xã hội và những sai lầm trong công cuộc cải tổ của Liên Xô đã làm suy giảm sức mạnh quốc gia → Liên Xô- cường quốc đứng đầu của hệ thống xã hội chủ nghĩa- sụp đổ, kéo theo sự sụp đổ của trật tự hai cực I-an-ta

1. Phân tích tác động của sự sụp đổ trật tự thế giới hai cực I-an-ta với tình hình thế giới:

• Mở ra thời kỳ phát triển mới trong quan hệ quốc tế, thúc đẩy những xu hướng phát triển mới, đảm bảo lợi ích của các quốc gia, dân tộc trong quan hệ quốc tế

• Sự sụp đổ của Liên Xô làm thay đổi so sánh lực lượng:

• Ưu thế tạm thời thuộc về Mỹ

• Vai trò của các cường quốc khác, các trung tâm kinh tế, các tổ chức quốc tế khu vực,... ngày càng gia tăng trong khi sức mạnh của Mỹ suy giảm

• Hình thành trật tự thế giới mới