Persoonlijkheidstheorie en -onderzoek – Kernbegrippen

Deze set bevat 90 kernbegrippen uit de collegereeks ‘Persoonlijkheidstheorie en -onderzoek’ (jaar 1, periode 5). De flashcards dekken de belangrijkste concepten, modellen en onderzoeksbevindingen uit de hoorcolleges en bijbehorende literatuur.

Persoonlijkheidspsychologie

Vakgebied dat onderzoekt hoe mensen op elkaar lijken (natuur), van elkaar verschillen (individu/groep) en uniek zijn (idiografisch).

Niveau 1: Menselijke natuur

Universele benadering die zoekt naar eigenschappen die alle mensen delen.

Niveau 2: Individuele & groepsvariatie

Nomothetische benadering gericht op verschillen tussen personen of groepen.

Niveau 3: Individuele uniciteit

Idiografische benadering die de unieke persoonlijkheid van één individu beschrijft.

Persoonlijkheid

Consistente individuele verschillen in gedrag, gedachten en gevoelens over situaties en tijd.

3 G’s

Gedragingen, Gedachten en Gevoelens – de bouwstenen van persoonlijkheid.

Variantieanalyse

Statistische toets om te bepalen of er significante individuele verschillen (variantie) bestaan.

Situatieselectie

Tendens om situaties te kiezen die passen bij de eigen persoonlijkheid.

Situatie-evocatie

Het uitlokken of vormen van situaties door iemands gedrag en persoonlijkheid.

Empirische strategie

Vragenlijstconstructie op basis van geobserveerde item-variabele verbanden.

Factor-analytische strategie

Selecteert items aan de hand van factoranalyse om onderliggende dimensies vast te stellen.

Rationele strategie

Itemkeuze op basis van theorie en logica (face validity).

Berustingsbias

Neiging om steeds hetzelfde antwoordpatroon te geven in vragenlijsten.

Sociale Wenselijkheidsschaal (SDS)

Meetinstrument om de mate van sociaal wenselijk antwoorden te schatten.

Typologische benadering

Indeling van mensen in discrete persoonlijkheidstypen (bv. introvert–extravert).

Dimensionale benadering

Beschouwt persoonlijkheid als continuüm van trekken in plaats van vaste types.

Vier humeuren

Klassieke indeling van Hippocrates/Galenus in sanguinisch, cholerisch, melancholisch, flegmatisch.

Somatotypes van Sheldon

Endo-, meso- en ectomorf koppelen lichaamsbouw aan persoonlijkheid (onvoldoende validiteit).

MBTI

Myers-Briggs Type Indicator; 16 types op basis van vier dichotomieën (geen sterke wetenschappelijke steun).

Lexicale benadering

Uitgangspunt dat belangrijke persoonlijkheidsverschillen in taal verankerd zijn (bijvoeglijk naamwoorden).

Factoranalyse

Statistische methode om sterk correlerende items tot één factor samen te voegen.

Big Five

Extraversie, Vriendelijkheid, Consciëntieusheid, Neuroticisme, Openheid voor Ervaring.

HEXACO

Model met zes dimensies: Integriteit, Emotionaliteit, Extraversie, Verdraagzaamheid, Consciëntieusheid, Openheid.

Age-Period-Cohort (APC)

Drie verstrengelde bronnen van verandering: leeftijd, historische periode en geboortecohort.

Longitudinale studie

Onderzoekt dezelfde personen herhaaldelijk door de tijd (leeftijdeffect).

Cross-sectionele studie

Vergelijkt verschillende leeftijds- of cohorten op één meetmoment.

Maturatieprincipe

Leeftijdsgerelateerde toename van adaptieve trekken zoals consciëntieusheid.

Social Investment Theory

Persoonlijkheidsverandering volgt uit het aannemen van volwassen rollen.

Persoonlijkheidscoherentie

Continuïteit van onderliggende trekken ondanks veranderende gedragsvormen.

Erfelijkheid (h²)

Proportie variantie in een eigenschap toegeschreven aan genetische verschillen.

Gedeelde omgeving (c²)

Omgevingsinvloeden die gezinsleden gelijk maken.

Unieke omgeving (e²)

Individuele ervaringen die gezinsleden van elkaar doen verschillen.

Selectieve teelt

Dierstudie-methode: fokken op specifieke eigenschappen om genetische invloed te testen.

Tweelingonderzoek

Vergelijkt overeenkomsten van monozygote en dizygote tweelingen om h², c², e² te schatten.

Adoptieonderzoek

Vergelijkt geadopteerden met biologische en adoptieve ouders om genetische en omgevingsinvloed te scheiden.

Gen-omgevingsinteractie

Effect van genen hangt af van de omgeving (en omgekeerd).

Passieve gen-omgevingscorrelatie

Ouders geven zowel genen als bijpassende omgeving door.

Evocatieve gen-omgevingscorrelatie

Iemands genetisch beïnvloede gedrag roept specifieke reacties van de omgeving op.

Actieve gen-omgevingscorrelatie

Individu zoekt omgevingen die passen bij de eigen genetische aanleg.

Interseksuele selectie

Partnerkeuze op basis van aantrekkelijke eigenschappen voor het andere geslacht.

Inclusive fitness

Evolutionair voordeel door bevordering van genen in verwanten, niet alleen eigen nakomelingen.

Frequentie-afhankelijke selectie

Voortplantingsvoordeel van een eigenschap hangt af van haar frequentie in de populatie.

Mentale vaardigheid (g-factor)

Algemene cognitieve capaciteit die prestaties op verschillende taken voorspelt.

Emotionele intelligentie

Vermogen om emoties accuraat te herkennen, gebruiken en reguleren.

Dispositionele intelligentie

Kennis en redeneervermogen over persoonlijkheidstrekken van jezelf en anderen.

Flynn-effect

Gemiddelde wereldwijde stijging van IQ-scores met ca. 3 punten per decennium sinds 1930.

PAKSOC/RIASEC

Zes interesse-domeinen: Praktisch, Analytisch, Kunstzinnig, Sociaal, Ondernemend, Conventioneel.

Prediger-dimensies

Hoofddimensies Beroepsinteresse: Mensen vs Dingen, Data vs Ideeën.

Consistentie (interesseprofiel)

Aangrenzende RIASEC-letters hebben vergelijkbare scores, tegenovergestelde letters niet.

Differentiatie (interesseprofiel)

Mate waarin enkele interesses duidelijk hoger zijn dan andere.

Congruentie (interesse-werk)

Overeenkomst tussen interesses en eisen/activiteiten van een beroep.

Existentiële filosofie

Denkrichting die vrijheid, verantwoordelijkheid en zingeving centraal stelt.

Volledig functionerende persoon

Rogeriaans ideaal: open voor ervaring, zelfacceptatie, creatief en in harmonie met anderen.

Echtheid (therapeut)

Oprechte, niet-rolspelende houding van de therapeut in de behandelrelatie.

Afweermechanisme

Onbewust psychisch proces dat dreigende gedachten of impulsen buiten bewustzijn houdt.

Coping

Bewuste strategieën om met stress om te gaan.

Emotieregulatie

Proces van beïnvloeden welke emoties men ervaart en uit.

Id

Onbewust deel dat streeft naar directe behoeftebevrediging.

Ego

Bemiddelaar die realistische manieren zoekt om Id-behoeften te vervullen binnen sociale regels.

Superego

Innerlijk moreel geweten dat gedrag toetst aan idealen en normen.

Onbewuste

Psychisch domein met gedachten en verlangens buiten directe bewustwording.

Schizotypische persoonlijkheidsstoornis

Patroon van sociale ongemakkelijkheid, excentriek gedrag en cognitieve vervormingen.

Antisociale persoonlijkheidsstoornis

Duurzaam patroon van onverschilligheid voor rechten van anderen, impulsief en crimineel gedrag.

Narcistische persoonlijkheidsstoornis

Grandioos gevoel van eigenbelang, behoefte aan bewondering, gebrek aan empathie.

Borderline persoonlijkheidsstoornis

Instabiele relaties, emoties en zelfbeeld, sterke impulsiviteit.

Vermijdende persoonlijkheidsstoornis

Sociaal geremd gedrag door gevoelens van inadequaatheid en angst voor afwijzing.

Obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis

Perfectionisme, controlebehoefte en rigiditeit ten koste van flexibiliteit en efficiency.

Dimensionele diagnostiek

DSM-5-alternatief dat persoonlijkheidsstoornissen langs continuüm van trekken beoordeelt.

Cross-culturele psychologie

Vergelijkt psychologische processen over verschillende culturen om universaliteit te testen.

Cultuurpsychologie

Bestudeert hoe cultuur zelf persoonlijkheid en gedrag vormt; nadruk op verschillen.

Schwartz Waardenmodel

Tien universele waarden geordend langs openheid vs conservatisme en zelftranscendentie vs zelfversterking.

Oost-West model

Contrast tussen individualistische, analytische westerse en collectivistische, holistische oosterse culturen.

Interpretatiehiërarchie

Culturele voorkeuren voor analyseniveau: detail/analytisch versus geheel/holistisch.

Top-down model van cultuur

Cultuur beïnvloedt waarden, cognities, identiteit en uiteindelijk gedrag van individuen.

Parasiet-stresstheorie

Lager extraversie-niveau in gebieden met hoge infectierisico’s ter beperking van ziekteoverdracht.

Zelfdeterminatietheorie

Intrinsieke motivatie floreert bij vervulling van Autonomie, Competentie en Verwantschap.

Flow

Toestand van totale betrokkenheid waarbij vaardigheden en uitdaging in balans zijn.

Mindfulness

Aandachtsgerichte, accepterende houding tegenover het huidige moment; matige klinische effecten.

Hedonisch geluk

Geluk als ervaren plezier en positieve emoties.

Eudemonisch geluk

Geluk als zinvol leven, persoonlijke groei en zelfontplooiing.

Set-point theorie van geluk

Stelling dat ieders geluk rond een genetisch bepaald basisniveau schommelt.