Persoonlijkheidstheorie en -onderzoek – Kernbegrippen

Week 1 – Hoorcollege 1 & 2

Begrippen & Domeinen van de Persoonlijkheidspsychologie
  • Drie niveaus
    • Niveau 1 – Menselijke natuur (universeel)
    • Zoeken naar eigenschappen die iedereen deelt.
    • Voorbeelden:
      • Neoklassiek economisch model\text{Neoklassiek economisch model} → veronderstelt rationele, gelijke actoren.
      • Klassiek behaviorisme\text{Klassiek behaviorisme} → tabula-rasa, iedereen leert hetzelfde via stimulus–respons.
    • Niveau 2 – Individuele & groepsvariatie (nomothetisch)
    • Vraagt: hoe verschillen mensen?
    • Verklarend via genetica, omgeving, cultuur, sociale invloeden.
    • Niveau 3 – Individuele uniciteit (idiografisch)
    • Focust op unieke levensverhalen, waarden, doelen.
Definitie van Persoonlijkheid
  • 3 G’s: Gedrag, Gedachten, Gevoelens (consistent & langdurig).
  • Niet tot persoonlijkheid behorend:
    • Fysieke kenmerken
    • Intellectuele capaciteiten
  • Formules gedragsverklaring
    • B=f(P)B = f(P) – alleen persoonlijkheid
    • B=f(S)B = f(S) – alleen situatie
    • B=f(P×S)B = f(P \times S) – interactie (meest omvattend)
  • Situaties 3 persoonlijkheid
    • Situatieselectie
    • Situatie-evocatie
Variantie-analyse & Bestaan van trekken
  • Als trekken bestaan → substantiële persoon-gerelateerde variantie.
  • Variantieschema: Totale variantie=h2+c2+e2\text{Totale variantie}=h^2 + c^2 + e^2 (zie Week 3).
  • Mensen kiezen / vormen situaties die bij hun trekprofiel passen → niet onafhankelijk.
Meetstrategieën & Vragenlijsten
  • Empirische strategie (ES)
    • Grote itempool, data-gedreven.
  • Factor-analytische strategie (FAS)
    • Cluster items via correlaties om onderliggende factoren te onthullen.
  • Rationele strategie (RS)
    • Theoretisch & logisch geselecteerde items ("face valid").
  • Combinaties zijn gangbaar (meestal start met RS).
  • Omgekeerd gecodeerde items bestrijden berustings- & wenselijkheidsbias.
  • SDS (Social Desirability Scale) ↔ controle op sociaalwenselijkheid.
Typologische vs. Dimensionale benadering
  • Typologieën → discrete categorieën (bv. extravert vs. introvert).
    • Klassiek: 4 humores (Hippocrates), 3 somatotypes (Sheldon), MBTI (Jung).
  • Dimensioneel → continuüm; hoeveelheid van elke trek wordt gemeten.
Lexicale Benadering & Factoranalyse
  • Stelling: hoe belangrijker een individueel verschil, hoe meer woorden in taal.
  • Bijvoeglijke naamwoorden meest bruikbaar; factoranalyse groepeert op basis van hoge correlaties → factoren ≈ trekken.
  • Voorbeeldresultaat: 5 factoren corresponderen met Big Five.
Big Five vs. HEXACO
  • Big Five: Extraversie (E), Vriendelijkheid (A), Consciëntieusheid (C), Neuroticisme (N), Openheid (O).
  • HEXACO: Honesty-Humility (H), Emotionality (E), X-traversion, Agreeableness, Conscientiousness, Openness.
    • Extra dimensie Integriteit (H); andere nuancering in A & E.
  • Overeenkomst: empirische basis, dimensioneel; verschil: 6 ipv 5, inhoudelijke verschuivingen.

Week 2 – Persoonlijkheidsontwikkeling

Age–Period–Cohort (APC)
  • Leeftijd (Age) → maturatie, levensfasen.
  • Periode (Period) → historisch tijdsgewricht (economie, tech, oorlog).
  • Cohort → geboortejaar; gedeelde vormende gebeurtenissen.
  • Methoden om te ontrafelen
    • Longitudinaal ↔ age/period-conflict
    • Cross-sectioneel ↔ age/cohort-conflict
    • Replicatie van beide versterkt conclusies.
Gemiddelde veranderingen (HEXACO-data)
  • Grootste shifts rond 20-24 jaar: ↑ Consciëntieusheid, ↑ Integriteit, ↑ Openheid.
  • Emotionaliteit daalt licht; sociabiliteit (E) stijgt; verdraagzaamheid lichte dip rond 30.
  • Verklaringen
    • Maturatieprincipe (meest bewijs)
    • Social Investment Theory
    • Universele veranderingen.
Stabiliteit van trekken
  • Rangorde-correlaties: r≈0.77r \approx 0.77 bij volwassenen (hoogst 50 jr).
  • Kinderjaren: minder stabiel; afname E & O, toename A & C binnen specifieke leeftijdsvensters.
  • Meetproblemen bij <10 jr (zelfreflectie, leesniveau); gebruik observaties/rapportages.

Week 3 – Biologie, Genetica & Evolutie

Genetische Invloed op Gedrag
  • Genen coderen eiwitten → invloed op zenuwstelsel → gedrag.
  • Voorbeelden:
    • Spanningsbehoefte (Sensation Seeking)
    • Angstigheid (variatie in amygdala-reactiviteit).
Biologische Substraten
  • Neurotransmitters (Cloninger):
    • Dopamine → Novelty Seeking\text{Novelty Seeking}
    • Serotonine → Harm Avoidance\text{Harm Avoidance}
    • Noradrenaline → Reward Dependence\text{Reward Dependence}
  • Hersenstructuren:
    • ARAS ↔ Extraversie (Eysenck)
    • BAS/BIS ↔ Impulsiviteit & Angst (Gray)
  • Hormonen: Cortisol (stress), Oxytocine (binding) – beperkte directe persoonlijkheidseffecten.
Biologische Theoretische Modellen
  • Eysenck → E = arousalniveau; N = limbisch reactiviteit.
  • Gray → BAS (beloning) / BIS (straf) matrix; relateert aan E & N.
  • Zuckerman → spanningsbehoefte (4 facetten: risico, ervaring, verandering, ontremming).
Gedragsgenetica
  • Erfelijkheid h2h^2 = proportie genetische variantie.
  • Formule: Totale variantie=h2+c2+e2\text{Totale variantie}=h^2+c^2+e^2; bij standaardisatie =1=1.
  • Tweelingregel:
    • h2=2(r<em>MZ−r</em>DZ)h^2 = 2(r<em>{MZ} - r</em>{DZ})
    • e2=1−rMZe^2 = 1 - r_{MZ}
    • c2=2r<em>DZ−r</em>MZc^2 = 2r<em>{DZ} - r</em>{MZ}
  • Designs: selectieve teelt, familie-, tweeling-, adoptieonderzoek.
  • Kanttekeningen: representativiteit, MZ ≠ DZ-omgeving, gen-omgeving interactie.
Gen–Omgeving Samenspel
  • Interactie: effect gen afhankelijk van omgeving.
  • Correlaties:
    • Passief (ouders creëren omgeving)
    • Evocatief (persoon lokt reacties uit)
    • Actief (zelf situatie kiezen).
Evolutionaire Perspectieven
  • Interseksuele selectie & Handicaptheorie – signalen van genetische kwaliteit.
  • Inclusive fitness – verwant-gerichte reproductie.
  • Frequentie-afhankelijke selectie → variatie in persoonlijkheid blijft bestaan.

Week 4 – Mentale Capaciteiten & Beroepsinteresses

Persoonlijkheid vs. Mentale vaardigheid
  • Mentale vaardigheid = maximale kunnen (g-factor); persoonlijkheid = typische doen.
  • Tests: WAIS-IV (4 indexen), ICAR-subtests.
  • Emotionele intelligentie (MSCEIT) & Dispositionele intelligentie (DIT).
  • Biologische correlaten: hersengrootte (r≈.3), reactietijd, erfelijkheid.
  • Omgevingscorrelaten: voeding, geboortevolgorde, Flynn-effect (+3 IQ/decennium).
  • Levensuitkomsten: academisch succes, taakprestatie, gezondheid, lagere criminaliteit, assortative mating.
Beroepsinteresses
  • PAKSOC / RIASEC: Praktisch (R), Analytisch (I), Kunstzinnig (A), Sociaal (S), Ondernemend (E), Conventioneel (C).
  • Prediger-dimensies: Dingen–Mensen & Data–Ideeën.
  • Meting:
    • Single-stimulus vs. Forced-choice (CIQ-Lola).
  • Interpretatie → Consistentie, Differentiatie, Congruentie (koppeling aan O*Net).
  • Relaties:
    • Interesses × Persoonlijkheid (E ↔ S/E; O ↔ A/I; C ↔ C).
    • Interesses × g (positief met R/I; negatief met S/E).
  • Sekseverschillen: 1 SD op mensen–dingen; blijvend ondanks gelijkheid; evo & sociale-rol theorieën.

Week 6 – Psychoanalyse & Humanistische/Positieve Psychologie

Psychoanalytische Controverse
  • Historische kritiek (Freud-oorlogen), cognitiewetenschap, CBT.
  • Steunpilaren: Analytische humaniora, Affectieve neurowetenschap, Psychodynamische therapie.
Klassieke Assumpties
  • Onbewuste drijfveren (seks, agressie) → ijsbergmodel.
  • Afweermechanismen (verdringing, ontkenning, projectie, etc.).
  • Psychische problemen: conflict id–ego–superego, fixatie, regressie.
  • Therapie: bewustmaken via praatkuur → insight.
Empirische Toetsing
  • Impliciete motieven, affect-labeling, therapeutische alliantie tonen gedeeltelijke steun.
  • Casus Stapel: onbewuste drang naar status; rationalisatie als afweer; hechtingsfactoren.
Existentiële & Humanistische Psychologie
  • Existentiële vragen: zin, vrijheid, dood, angst; erkent donkere emoties.
  • Volledig functionerende persoon (Rogers): openheid, autonomie, authenticiteit, creativiteit.
  • Therapie: echtheid, acceptatie, empathie.
  • Existentieel-humanistische varianten: Daseinsanalyse, Logotherapie, etc.; recent meta-analyse → effectief op zingeving.
Positieve Psychologie
  • Universele waarden (Schwartz: openheid ↔ conservatisme; zelftranscendentie ↔ zelfverbetering).
  • Zelfdeterminatie: autonomie, competentie, verwantschap; internalisatie; flow (optimale ervaring).
  • Mindfulness: aandacht + acceptatie; matige effecten, methodologische issues.
  • Geluk: hedonisch vs. eudemonisch; set-point (~50% genetisch), omstandigheden (~10%), activiteiten (~40%); doel-nastreven ↑ welzijn maar obsessie ↓.

Week 7 – Cultuur & Persoonlijkheidsstoornissen

Cross-culturele vs. Cultuurpsychologie
  • Cross-cultureel: test universaliteit; cultuur × persoonlijkheid bidirectioneel.
  • Cultuurpsychologie: focust op verschillen; cultuur vormt persoonlijkheid; waarden centraal.
Waardenbenadering
  • Top-down model: cultuur → waarden → identiteit/gedrag.
  • Schwartz 10 universele waarden.
  • Oost–West model (individualisme vs. collectivisme) – problemen: meetinstrumenten, kleine effecten, ecologie, stereotypering.
  • Interpretatie-hiërarchie: cultuur bepaalt niveau van info-verwerking (holistisch vs. analytisch).
Trek-theorieën onder Cultuurkritiek
  • Mogelijk Westers construct; aanpak:
    • Vertaald testen → meetinvariantie-issues.
    • Lexicale replicatie in lokale talen (soms 6 factoren, soms 7).
Cross-culturele Big Five bevindingen
  • Extraversie varieert met parasite-stress (ziektedruk ↓ → E ↑).
  • Vriendelijkheid hoger in Afrika; zorgvuldigheid meetinvariantie-gevoelig.
  • Neuroticisme → universeel gelinkt aan zelfverbeteringsstreven.
  • Openheid × politieke oriëntatie (hoog O → progressief).
  • Algemeen: landenverschillen klein.
Persoonlijkheidsstoornissen (DSM-5)
  • Algemene kenmerken: afwijkend patroon, emotionele instabiliteit, relationele problemen, langdurig.
  • Diagnose-knelpunten: criterium-overlap, acute vs. persisterend, DSM ↔ trait-psychologie kloof.
  • Dimensionele benadering – voordelen (nuance, behandelaanpassing) vs. nadelen (praktische last, afkadering).
  • Zes stoornissen:
    • Schizotypisch (P-cluster: vreemd-excentriek).
    • Antisociaal, Narcistisch, Borderline (E-cluster: dramatisch-emotioneel).
    • Vermijdend, Obsessief-compulsief (C-cluster: angstig-bang).
  • Comorbiditeit is regel, niet uitzondering.