Historische Methode: Les 1-3

Deze flashcards behandelen de kernbegrippen van de lessen Historische Methode, variërend van historiografische stromingen en bronkritiek tot concepten over tijd en sociale structuren.

George Duby

Toonaangevend Frans mediëvist uit de Annales-traditie die geschiedenis omschreef als een "beperkte droom".

Nominalisme

De filosofische opvatting dat woorden verwijzen naar concepten en context in plaats van naar een objectieve werkelijkheid.

Publieksgeschiedenis

De vertaling van wetenschappelijk historisch onderzoek naar een breder publiek via media zoals monumenten, kunstwerken of tv-programma's.

Teleologie

Een denkkader waarbij het verleden wordt verklaard vanuit een vastgesteld eindpunt of doel in het heden of de toekomst.

Smithiaans liberalisme

Een teleologisch denkkader dat uitgaat van een continue progressie met volledige vrijheid als eindpunt.

Marxisme

Een teleologische visie die streeft naar een klasseloze maatschappij via een dialectisch proces van these en anti-these.

Moderniteitsparadigma

Het idee dat de moderniteit superieur is, gekenmerkt door industrialisatie, stedelijkheid, wetenschappelijke controle over de natuur en parlementaire democratie.

Stadialisme

Het idee dat alle beschavingen door eenzelfde typisch proces van vooruitgang of verschillende stadia van ontwikkeling moeten gaan.

Nostalgie

Een positieve waardering van het verleden die gepaard gaat met een negatieve waardering van het heden.

Benedict Anderson

Grondlegger van het concept dat een volk een "verbeelde gemeenschap" (imagined community) is.

Essentialisme

De overtuiging dat bepaalde kenmerken onveranderlijk bepalen of iemand tot een groep (zoals een natie) behoort.

Historisme

Een visie die de autonomie van het verleden respecteert, anachronismen vermijdt en streeft naar een neutrale beschrijving van de tijdgeest.

Wie es eigentlich gewesen

Beroemde uitspraak van Leopold von Ranke die de ambitie uitdrukt om het verleden te tonen zoals het eigenlijk gebeurd is.

Historische empathie

Het proberen doorgronden van de interne logica van een vroegere samenleving alvorens het verleden te verklaren.

Heuristiek

De fase in het historisch onderzoek waarin men bronnen verzamelt en de kwaliteit ervan onderzoekt.

Hermeneutiek

De kunst van de interpretatie, waarbij relevante en interessante vragen aan bronnen worden gesteld.

Témoignage involontaire

Concept van Marc Bloch waarbij de historicus inlichtingen ontwringt aan een bron die de maker niet bedoeld had te verschaffen.

Ambtelijke bronnen

Documenten geproduceerd door instellingen of personen die in een bepaalde functie handelen, zoals rekeningen, notulen en wetten.

Narratieve bronnen

Bronnen die een verhaal vertellen aan een publiek, zoals kronieken, brieven, dagboeken en fictie.

Materieel falsum

Een vervalsing waarbij de fysieke vorm (zoals materiaal of inkt) niet overeenkomt met de beweerde ontstaansperiode.

Intellectueel falsum

Een bron die qua uiterlijk echt is, maar waarvan de inhoudelijke boodschap bewust is vervalst of gelogen.

Pastiche

Een tussenvorm van kopie en origineel die verschillende kenmerken combineert, vaak bedoeld als parodie of artistieke spielerei.

Pseudo-Isodorische decretalen

Een negende-eeuwse verzameling vervalste pauselijke besluiten die als basis dienden voor het canonieke recht.

Herstellingskritiek

Onderdeel van de externe bronkritiek dat zoekt naar de oudste en meest originele tekst of toestand van een bron.

Oorsprongskritiek

Vorm van externe kritiek die onderzoekt door wie, waar en wanneer een bron tot stand is gekomen.

Anachronisme

Het projecteren van begrippen, waarden of zaken in een tijdperk waar ze nog niet bestonden of een andere betekenis hadden.

Gezagskritiek

Interne bronkritiek die onderzoekt of de auteur een ooggetuige was en over het nodige krediet beschikt.

Bevoegdheidskritiek

Interne bronkritiek die bekijkt of de auteur de feiten intellectueel kon vatten of begrijpen.

Rechtzinnigheidskritiek

Vorm van interne kritiek die onderzoekt of er sprake is van bewust verdraaide of verzwegen feiten.

Linguistic turn

Een wending in de geschiedschrijving waarbij bronnen worden geanalyseerd als taalkundige constructies in plaats van directe getuigenissen van de werkelijkheid.

Fernand Braudel

Historicus die de gelaagdheid van de tijd introduceerde: evenementiële, cyclische en structurele tijd.

Longue durée

De structurele tijd van de zeer lange termijn waarbij veranderingen traag tot nauwelijks waarneembaar zijn.

Thick description

Term van Clifford Geertz voor het ontcijferen van de diepere betekenis achter sociale praktijken en rituelen.

Habitus

Concept van Pierre Bourdieu voor geïnternaliseerde waarden en gedragscodes die het handelen van mensen onbewust beïnvloeden.

Contingentie

Het proces in de geschiedenis waarbij unieke contexten samenkomen door toevalligheden, waardoor de uitkomst fundamenteel onvoorspelbaar is.

Malthusiaans plafond

Het idee dat de bevolkingsgroei beperkt wordt door de draagkracht van het ecosysteem en de beschikbare middelen.

Actor Network Theory

Theorie van Bruno Latour die stelt dat objecten (materiële zaken) agency bezitten doordat ze onderdeel zijn van menselijke netwerken.