Architectuurgeschiedenis (ante 1750)

Acropolis

burcht van een Griekse stad, waar de belangrijkste tempels en monumenten werden gebouwd

Agora

centraal marktplein van een Griekse stad waarop men handel dreef en vergaderde, en waarrond belangrijke openbare gebouwen geschikt waren. In de Romeinse cultuur spreekt men van een forum.

Akroterion

gebeeldhouwd ornament op de top en aan de hoeken van een timpaan of fronton

Ambo

preekstoel

Amfitheater

ovaalvormig open gebouw, met schuin oplopende zitplaatsen, waarin zich een arena bevindt.

Apoikia

geplande steden

Apsis

nisvormige uitbouw van een basilica voor het koor

Arcade

een rij bogendragende zuilen of pijlers. Ze kunnen in verschillende verdiepingen boven elkaar geplaatst worden.

Architraaf

hoofdbalk, het onderste gedeelte van het hoofdgestel

Atlant

zuil in de vorm van een mannenlichaam

Atrium

binnenkoer/binnen ruimte (vaak niet overdekt)

Baptisterium

gebouw voor het dopen van christenen, bouwwerk waarin een doopvont is geplaatst

Basilica

rechthoekig grondplan, onderverdeeld in een hoger schip en twee lagere zijbeuken. Lichtbeuk: verhoogde middelste schip, met lichtbeukramen die licht binnen brengen. functie: gebouw voor rechtspraak en handel

Belfort

Middeleeuwse wachttoren met stadsklokken, kan zowel zelfstandig als geïntegreerd (in kerkbouw) voorkomen. Diverse functies: stadsklokken voor feesten of dreigend gevaar, soms ook gecombineerd met uurwerk.

Beuk

elk van de door zuilen of pijlers gescheiden overlangse ruimte van een basilica

Boucharderen

het bewerken van stenen voor rustica

Bouleuteirion

rechtbank

Bouwloods

oorspronkelijk was dit de werkplaats van steenhouwers, metselaar, beeldhouwers, etc. Werd ook symbool van de ideale middeleeuwse samenleving, waardoor verschillende ambachten aan het huis van God/Christelijke maatschappij werd gewerkt.

Casetteplafond

plafond met verdiepte vierkante of veelhoekige panelen

Cella

plaats voor de verering van de goden

Centraalbouw

gebouw met een circelvormig grondplan of symmetrisch rond een middelpunt aangelegd

Dorische orde

Eén van de drie klassieke Griekse bouwordes. Ze wordt gekenmerkt door eenvoudige, stevige zuilen met een eenvoudig kapiteel en geen voetstuk. Boven de zuilen bevindt zich een hoofdgestel met een kenmerkende fries met trigliefen en metopen

Dwarsbeuk

alternatief voor transept

Forum

centraal marktplein van een Romeinse stad waarop men handel dreef en vergaderde, en waarrond belangrijke openbare gebouwen geschikt waren. In de Griekse cultuur sprak men van een agora.

Fronton

bekroning van een gevel, venster of ingang naar klassieke trant door een driehoekig of segmentvormig lichaam

Frontonbekroning

alternatief voor fronton

Grieks kruis

kruis waarvan de vier armen een gelijke lengte hebben

Guttae

versiering bij Dorische orde / druppel

Halfzuil

Synoniem voor pilaster. Het is een zuilvormige muurverzwaring die minder dan zijn breedte voor de gevel uitsteekt. Een pilaster heeft geen dragende functie en is dus decoratief. In veel gevallen als verwijzing naar de zuilenordes uit klassieke oudheid.

Hoofdgestel tempel

Een breed, horizontaal lijstwerk, onderdeel van een tempel. Het bestaat uit (van onder naar boven) architraaf, fries en kroonlijst. Het hoofdgestel rust met de architraaf op de kapitelen van de onderliggende zuilen

Insulae

Romeinse woonblokken (voor armere mensen)

Intercolumnium

de ruimte tussen twee zuilen

Ionische orde

Eén van de drie klassieke Griekse bouwordes. Ze wordt gekenmerkt door slanke zuilen met een voetstuk en een kapiteel met kenmerkende spiraalvormige krullen (voluten). Het hoofdgestel heeft meestal een doorlopende fries, vaak versierd met reliëfs

Kariatide

zuil in de vorm van een vrouwenlichaam

Kooromgang

ambulatorium, een wandelgang om het koor die zijbeuken met elkaar verbindt

Korinthische orde

Eén van de drie klassieke Griekse bouwordes. Ze wordt gekenmerkt door slanke zuilen met een voetstuk en een rijk versierd kapiteel met acanthusbladeren. Het hoofdgestel is vaak uitgebreid en decoratief

Kroonlijst

in klassieke architectuur: de bovenste uitspringende lijst van het hoofdgestel
in hedendaagse architectuur: de uitdrukkelijke geornamenteerde deklijst boven een muur of bouwonderdeel

Dwarsbeuk

alternatief voor transept

Kruisgewelf

gewelf ontstaat als twee gelijke tongewelven elkaar haaks snijden. De ontstane diagonalen vormen dan een rug aan de onderzijde. Deze noemt men graten. Deze graten van een kruisgewelf vormen een diagonaalboog.

Kruisribgewelf

gewelf ontstaan uit een haakse ontmoeting van twee tongewelven, waarbij de ribben de dragende elementen zijn. Bij het kruisribgewelf worden de diagonaalribben en de gordelbogen eerst gebouwd. Op de plaats waar de ribben elkaar kruisen wordt een sluitsteen of gewelfsleutel aangebracht. Daarna wordt de ruimte tussen de ribben opgevuld met metselwerk

Latei

alternatief ook linteel: Balkvormig element van hout, steen of ijzer dat een venster, toegangspoort of andere opening van enige breedte overspant en het bovenliggende muurwerk steunt

Lichtbeuk

vensterpartij van het middenschip van een basilica, die zich boven de dakaansluitingen van de zijbeuken bevindt

Luchtboog

buitenboog die de horizontale druk van een gewelf of dak verdeelt van het bovenste gedeelte van een muur naar buiten toe, naar een pijler of steunbeer

Maaswerk

ornamentele open constructies van metselwerk die zijn te vinden in de bovenste delen van gotische ramen

Mausoleum

monumentaal gebouw waarin het lichaam of de asse van een vooraantstaand persoon wordt bewaard.

Metopen

vlakken tussen de trigliefen (kunnen gesculpteerde of geschilderde versieringen bevatten) in de fries

Middenrisaliet

Middelste gedeelte van een gevel dat vaak gedocreerd is.

Monotheïsme

gemeenschap die gelooft in één god.

Narthex

Westelijk portaal van een kergebouw

Oculus

open ring in koepel om beweging op te vangen

Parament

gevelbekleding, die vaak enkel aan de zichtbare zijde is afgewerkt

Pendatief

hangboog, een min of meer driehoekig overgangsstuk tussen een koepelgewelf en de hoek van een steunmuur

Peristyle

zuilengallerij rond het centrale gedeelte van een tempel of rond een binnenplaats

Piano nobile

de eerste verdieping of hoofdetage

Pilaster

Een rechthoekige of rondbogige muurverzwaring (vaak zuilvormig) die minder dan zijn breedte voor de gevel of muur uitsteekt. Synoniem voor halfzuil.

Pinakel

slanke torenvormige element, vaak als bekroning van een pijler

Polytheïsme

veelgodendom

Portico

monumentale portiek of toegang tot een gebouw

Pumice

puimsteen

Radiaal-concentrisch stadspatroon

stedelijke ontwikkeling waarbij de stad concentrisch uitbreid (+/- cirkelvormig) en hoofdwegen als radialen vanuit de oude kern naar de stadspoorten toe leiden.

Romeins beton

Een hydraulische (bindmidel op basis van water dat na uitdroging verhard) mortel met een mix van steenachtige materialen oa. travertijn, baskteen,… (ook recuperatie van materialen)

Rondbooggewelf

gewelven met een eenvoudig, halfrond dwarsprofiel ondersteund door evenwijdige muren of arcades (ook tongewelf)

Roosvenster

groot rond venster gevuld met gotisch maaswerk

Rustica

Ruw blokwerk is het gebruik van ruw blokwerk in de sokkel van de  gevels van gebouwen, in de omlijsting van poorten

Schatkamer

bewaring giften aan priesters

Sluitsteen

Middelste steen van een gemetselde boog (deel van een gotisch kruisribgewelf)

Spitsboog

Bogen die in een punt samenkomen. Een typisch Gotisch element en verdelen het gewicht efficiënter naar beneden, waardoor hogere gebouwen en grotere openingen mogelijk worden

Steunbeer of pijler

relatief geïsoleerde, dragende element van metselwerk of ander materiaal, ontworpen om verticale druk te dragen

Stoa

overdekte zuilengallerijen, publieke (markt en bestuur) en private functie, maar ook gebruikt voor onderwijs

Synoikisme

organische groei van steden

Tablinum

ruimte in een Romeinse woning gelegen naast een atrium, richting binnentuin

Tamboer

ringvormig of veelhoekige onderbouw waarop een koepel rust

Theater

halfcirkelvormig open gebouw in de oudheid, met schuin oplopende zitplaatsen

Timpaan

het driehoekige gevelveld tussen de kroonlijst en de schuin oplopende daklijsten van een gebouw

Tongewelf

gewelven met een eenvoudig, halfrond dwarsprofiel ondersteund door evenwijdige muren of arcades (ook rondbooggewelf)

Transept

dwarsbeuk, beuk die dwars op het schip staat en op die manier de viering creëert

Travertijn

zachte kalksteen, porezus (schelpen, steentjes die verdwenen zijn), erg gevoelig voor vochtschade (koude)

Triclinium

retzaal

Triforium

verdiepingen in basilicale kerkinterieurs net onder het dak van de zijbeuk of geopend naar het middenschip; ze kunnen een kleine doorgang bevatten. Te onderscheiden van 'tribunes (verdiepingen)', die altijd ruime doorgangen hebben

Trigliefen

verticale versieringen in de fries (transformatie van primitieve balkenkop)

Trumeau

middenpijler in een portaal

Tufsteen

vulkanisch materiaal

Vestibule

inwendig portaal

Viering

plaats in de kerk waar schip en transept kruisen

Zuil

pijler, vrijstaand dragend bouwdeel waarvan de horizontale doorsnede een cirkel is