Model transakcyjny Richard Lazarus i Susan Folkman

Pytanie 25: Przedstaw transakcyjne ujęcie stresu Richarda Lazarusa i Susan Folkman. Dlaczego stres jest tu ujmowany jako proces?

Istota ujęcia: Stres nie jest cechą bodźca ani stanem fizjologicznym, lecz specyficzną, dynamiczną relacją (transakcją) dwukierunkową między osobą a środowiskiem.
Dlaczego proces? Ponieważ sytuacja staje się stresująca dopiero wtedy, gdy zostanie poddana subiektywnej ocenie poznawczej przez człowieka w kontekście jego zmieniających się celów i zasobów.

Pytanie 26: Czym różni się ocena pierwotna od oceny wtórnej? Jakie kategorie wyróżniamy w ocenie pierwotnej? (Ocena pierwotna)

Ocena pierwotna: Pierwszy etap przetwarzania: „Czy to zdarzenie ma dla mnie znaczenie i jakie?”. Sytuacja może zostać oceniona jako: 1. Irrelevantna (nieistotna), 2. Sprzyjająco-pozytywna, 3. Stresująca.

Pytanie 26: Jakie są kategorie oceny stresującej (w ocenie pierwotnej)?

Jeśli sytuacja zostanie uznana za stresującą, jest kategoryzowana jako:
■ Krzywda/strata: Szkoda już się dokonała (np. utrata kogoś).
■ Zagrożenie: Szkoda jest przewidywana w przyszłości (generuje lęk).
■ Wyzwanie: Sytuacja jest trudna, ale niesie szansę na zysk i rozwój pod warunkiem zmobilizowania sił.

Pytanie 27: Czym jest ocena wtórna? W modelu Lazarusa i Folkman

Ocena wtórna: Proces, w którym jednostka ocenia własne możliwości poradzenia sobie ze stresorem. Odpowiada na pytania: „Co mogę z tym zrobić?”, „Jakie mam zasoby?” (wiedza, wsparcie) oraz „Jakie jest prawdopodobieństwo sukcesu danej strategii?”. Współdeterminuje siłę stresu.

Pytanie 28: Zdefiniuj pojęcie „radzenia sobie” (coping) i dokonal porównania radzenia sobie skoncentrowanego na problemie oraz na emocjach. (Definicja)

Coping (radzenie sobie): To stale zmieniające się poznawcze i behawioralne wysiłki jednostki skierowane na opanowanie, zredukowanie lub tolerowanie specyficznych zewnętrznych lub wewnętrznych wymagań, ocenianych jako obciążające lub przekraczające jej zasoby.

Pytanie 28: Porównanie copingu skoncentrowanego na problemie vs na emocjach.

Skoncentrowany na problemie: Działania ukierunkowane na zmianę sytuacji lub usunięcie źródła stresu (planowanie). Skuteczniejszy w sytuacjach kontrolowalnych (np. egzamin).
Skoncentrowany na emocjach: Działania nastawione na regulację dystresu emocjonalnego i samopoczucia (dystansowanie się). Skuteczniejszy w sytuacjach obiektywnie niekontrolowalnych (np. żałoba).

Pytanie 29: Wyjaśnij znaczenie elastyczności copingowej. Dlaczego sztywne stosowanie jednej strategii może być dysfunkcjonalne? (Elastyczność)

Elastyczność copingowa: To zdolność jednostki do ciągłego monitorowania efektów swoich działań i elastycznego modyfikowania (zmieniania) strategii radzenia sobie w zależności od zmieniających się wymagań i kontekstu sytuacji.

Pytanie 29: Dlaczego sztywne stosowanie jednej strategii bywa dysfunkcjonalne?

Strategia skuteczna w jednym kontekście może być niszcząca w innym. Np. aktywne przejęcie kontroli sprawdza się w pracy, ale okaże się dysfunkcjonalne i nasili stres w obliczu nieuleczalnej choroby bliskiego, gdzie adekwatną strategią byłaby akceptacja i koncentracja na emocjach.