Module 1: wat is gezondheidspsychologie?

Medische visie op gezondheid (20e eeuw)

= afwezigheid van ziekte en aanwezigheid van een hoog niveau van functioneren

Holistische visie op gezondheid (WHO)

= een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet slechts de afwezigheid van ziekte of gebrek

Werkvelden van een gezondheidspsycholoog (4)

1. Overheid (bv. vlaams instituut gezond leven)

2. Lokale overheden (bv. lokale initiatieven ondersteunen)

3. Universiteit en hogeschool (onderwijs en onderzoek)

4. Gezondheidszorg (klinische of medische gezondheidspsychologie)

Verschillende domeinen van de gezondheidspsychologie (6)

1. Primaire preventie

2. Secundaire preventie

3. Tertiaire preventie

4. Gezondheidsbevordering of promotie

5. Patiëntenbehartiging

6. EHealth en MHealth

Primaire preventie

- Alle ziekte-veroorzakende factoren elimineren

- "Voorkomen is beter dan genezen"

- Bv. sensoa, rookstopbegeleiding

Secundaire preventie

- Opsporen en vroegtijdig behandelen van ziekten en aandoeningen voordat ze zich daadwerkelijk manifesteren

- "Om erger te voorkomen"

- Bv. screeningscampagne

Tertiaire preventie

- Dysfunctie of invaliditeit voorkomen

- Levenskwaliteit verhogen ondanks aandoening

- Vaak interventie op individueel niveau

- Bv. mensen met kanker ondersteunen

Gezondheidsbevordering of gezondheidspromotie

- Hoe mensen gezond houden of gezondheid verbeteren?

- Op groepsniveau werken

- Bv. hoe zorg je dat mensen fruit nemen i.p.v. snoep?

Patiëntenbehartiging

- wat hebben patiënten nodig?

- luisteren naar hun wensen

Vragen die gezondheidspsychologen beantwoorden (5)

1. Welke psychosociale en gedragsfactoren oefenen invloed uit op gezondheid en ziekte?

2. Hoe kunnen we gezondheidsgerelateerd gedrag voorspellen en beïnvloeden?

3. Wat is de interactie tussen psychologie en fysiologie?

4. Wat is de rol van psychologie in de ervaring van ziekte?

5. Wat is de rol van psychologie in de behandeling van ziekte?

Evolutie in de gezondheidspsychologie - welke 3 zaken zijn veranderd?

1. Minder 'health education' -> objectieve kennis overbrengen helpt niet

2. Meer focus op gedrag -> gedragsverandering en behoud

3. Meer op gedrag en omgeving (bv. sociale context, fysieke omgeving en beleidsniveau)

Nudging

= gedrag van mensen proberen te veranderen door verandering in de context (=gezondheidsgedrag beïnvloeden) --> door dingen anders aan te bieden, kan je het gedrag van mensen op een (eerder) automatische manier gaan sturen

bv. kleinere porties restaurant, calorieën op trappen

Visie op ziekte en gezondheid - oudheid

- Ziekte ontstaat door kwade geesten in lichaam

- Behandeling: geest uitdrijven

- Bv. schedelboring -> via gat lichaam verlaten

Visie op ziekte en gezondheid - grieken

- Erkenden als eerste rol van lichaamsfactoren

- Hippocrates: ziekte = onbalans in lichaamssappen

Lichaamssappen volgens Hippocrates

- Slijm: flegmatisch of kalm karakter

- Bloed: sanguïnisch, optimistisch of gepassioneerd

- Zwarte gal: melancholisch, depressief

- Gele gal: cholerisch, prikkelbaar of opvliegend

Redenen waarom het biomedisch model onvolledig is (4)

41. Niet iedereen die aan iets blootgesteld wordt, wordt ook effectief ziek (bv. verkoudheidsvirus)

2. Mensen zonder lichamelijke klachten kunnen biomedische afwijkingen hebben (bv. hernia zonder klachten)

3. Ervaring van klachten varieert tussen personen met dezelfde biomedische afwijking

4. Mensen met minieme biomedische afwijking kunnen ernstige lichamelijke klachten hebben

= geen één-op-één relatie tussen ziekte, ziek-zijn en ziekte-rol

Niveaus biopsychosociaal perspectief

- Bio: genetica, fysiologie, anatomie, biochemie

- Psycho: gedachten, emoties, gedrag, persoonlijkheid

- Sociaal: familie, cultuur, SES, sociale steun

- Dynamische wisselwerking tussen alle niveau's

Sterktes en nadelen van biopsychosociaal perspectief

Sterktes:

- relatie tussen ziekte en ziek-zijn is complex

- person-centered en niet enkel ziekte (=hollistisch)

Nadelen:

- "Anything goes" en "black box approach"

- Complexiteit kan behandeling vertroebelen

Kenmerken biopsychosociaal perspectief (4)

1. Multicausaal (meerdere oorzaken)

2. Multidimensioneel (ziekte, ziek-zijn en ziekte-rol)

3. Verschillende niveaus van verklaring (biologisch, individueel, maatschappelijk/cultureel)

4. Oorzaken bepaald door tijd en plaats

Biopsychosociaal perspectief - probabilistische uitspraken

- Individueel niveau vs groepsniveau

- Enkel op groepsniveau: voorspellingen en kansuitspraken

- Geen resultaatverbintenis, wel engagementverbintenis

- bv. 'kans op hartaanval is kleiner als je stopt met roken' vs 'nooit meer een hartaanval als je stopt met roken'

Eigenheid van gezondheidspsychologie (6)

1. Psychologische discipline

2. Dialoog met biomedisch perspectief

3. Diverse settings

4. Diverse niveaus

5. Diverse methoden

6. Gezondheid, ziekte, ziek-zijn en ziektegedrag

Definitie gezondheidspsychologie - Matarazzo

= het geheel van specifieke educatieve, wetenschappelijke en professionele bijdragen van de psychologische discipline aan

- bevordering en behoud van gezondheid

- preventie en behandeling van ziekte

- identificatie van etiologische en diagnostische correlaten van gezondheid en ziekte

- verbetering van gezondheidszorgsysteem en vorming van gezondheidsbeleid

Visie op mens zijn (gezondheidspsychologie)

= mens is een zelf-regulerend organisme

- Zelfregulatie op diverse niveaus (bio, psycho, sociaal)

- menselijk gedrag is gemotiveerd en doelgericht

Visie op (ab)normaliteit (gezondheidspsychologie)

- Persoon benaderd als 'normaal individu' of 'normaal individu in abnormale context'

- Centraal staat normale psychologie van gezondheid, ziek-zijn en disability (labelling & stigmatisering vermijden)

Visie op rol van context (gezondheidspsychologie)

- Altijd biologische gegevenheid en een sociaal-culturele omgeving

- Mens is gericht op handelen in de wereld

- Context: fysiek, sociaal-cultureel, biologisch

- Context faciliteert en belemmert

Rol van verandering (gezondheidspsychologie)

- Veranderingsgericht: etiologie en veerkracht, helpende en belemmerende factoren figureren op gelijke voet

- Men vertrekt van datgene wat men beoogt te veranderen

- Focus op veranderbare determinanten

Rol van processen van verandering (gezondheidspsychologie)

- Bewerkstelligt door motivationele en zelf-regulerende processen

- Zowel op niveau van individu als niveau van omgeving

- Persoon als eigen expert (participatorische benadering)

Fundamentele grondhouding (gezondheidspsychologie)

= pragmatische en contextueel functionalisme

Contextueel functionalisme (gezondheidspsychologie)

= moderne wetenschapsfilosofie die geworteld is in filosofisch pragmatisme en contextualisme

- Achterliggende visie van gezondheidspsychologie

- Gedrag = 'gedrag-in-context'

- Waarheidscriterium = werkbaarheid -> gedrag is 'valide' als het succesvol is om bepaald doel te bereiken

- Inherente niet-pathologische kijk op de mens

Opkomst van het biomedisch perspectief (Renaissance)

• Ziekte heeft een specifieke biomedische etiologie

• Lichaam kan behandeld worden als machine

• Metafoor: lichaam als robot

Wat deed Leonardo Da Vinci?

• Illegale dissecties

• Lichaam demonteren om het te begrijpen

• Pionier in anatomie door gedetailleerde schetsen van het menselijk lichaam

• Mechanisch probleem

Wat deed/zei René Descartes?

• Staat aan de oorsprong van het biomedisch perspectief

• Hij keek heel mechanisch naar de mens

• Geest is immaterieel = onbegrijpelijk

Gevolgen voor geneeskunde door Descartes en Da Vini (4)

1. Legitimatie mechanistische benadering

2. Scheiding lichaam en geest

3. Basis biomedisch model

4. Dualistisch denken blijft invloedrijk tot op heden

Biomedisch model 19e eeuw - moerasdampen

= men had het idee dat mensen ziek werden door de slechte lucht rond moerasdampen ⭢ men legde de moerassen droog (maar hielp niet) ⭢ kwam door bacteriën in water

Pionieren van het medisch model - Semmelweis

= oorzaak en behandeling voor kraamkoorts bij zwangere vrouwen ontdekt ⭢ vroeger gingen de artsen helpen bij bevalling

• Kwamen van anatomie lessen zonder handen te wassen

• Ziektes doorgeven aan de vrouw

• Oplossing: verpleegsters laten helpen bij bevalling

Pionieren van het medisch model - Koch

= ontdekking van tuberculose bacterie

Pionieren van het medisch model - Pasteur

= ontdekking van miltvuurbacterie (en mogelijkheid tot vaccinatie)

Kenmerken van het biomedisch model (3)

1. Elke ziekte heeft een specifieke etiologie (bv. virus)

2. Ziekte kan gericht behandeld worden (machine)

3. Genezing hangt af van biomedische technologie

Biomedisch perspectief ‘model’

Ziekte ⭢ ziek-zijn ⭢ ziekterol (heel lineair verband!)

Ziekte (=disease)

= wat de ziekte is, het biochemische (bv. virus, bacterie, breuk)

Ziek-zijn (=illness)

= de ervaring van ziek zijn, het zich ziek voelen

Ziekte-rol (=sick-role)

= wat je doet op het moment dat je zieke patiënt bent

Ziekterol volgens Parsons

= een tijdelijke en onwenselijke rol die…

• Verplicht zo snel mogelijk beter te worden

• Verplicht medische hulp te zoeken en zich coöperatief op te stellen daarin

• Toelaat af te zien van normale activiteiten en verantwoordelijkheden

• Waarbij de persoon beschouwd wordt als hulpbehoevend

Gevaar van dualistische visie op lichaam en geest

= sommige mensen ervaren klachten, maar er wordt biomedisch niets vastgesteld ⭢ je hebt risico dat dokter gaat zeggen ‘het zit in je hoofd, leer ermee leven’ ⭢ veel stigmas mee gemoeid

Experiment stigmatisering door biomedische opvatting

= men toonde filmpjes van mensen met rugklachten + wat informatie over patiënten bij huisartsen en kinésisten

• Groep 1: aanwezigheid last + medische evidentie

• Groep 2: aanwezigheid last + geen medische evidentie

→ Indien geen medische oorzaak voor pijn: lagere inschatting pijn, minder sympatie, meer overtuigd dat patiënt pijn veinsde en voelden zich minder in staat doeltreffend te behandelen

Organische versus psychogene ziekte

• We weten niet alles over het lichaam

• We weten niet wat ‘psychogeen’ is

• Diagnose is niet indicatief voor behandeling

• Niet bevorderend voor relatie tussen arts en patiënt

• Medisch-onverklaard betekent niet psychologisch-verklaard